Epidemioloqlar və virusoloqlar təxminən qırx il Ebola hemorragik qızdırmasını yaxşı öyrəndiklərini düşünüblər. Lakin bu il baş verənlər adi mənzərəni pozub: epidemiya birdən ortaya çıxıb və gözlənilməz sayda insana təsir edib.
KONKRET.az xəbər verir ki, qızdırmanın törədicisi olan Ebola virusu ilk dəfə 1976-cı ildə Zairin Ebola çayı bölgəsində və qonşu Sudanda Nzara kəndində pambıq emalı fabrikində işçilər arasında xəstəliyin yayılması zamanı aşkar edilib. Missioner xəstəxanasında nə ilə mübarizə apardıqlarını bilməyən belçikalı rahiblər xəstələrə qarşı eyni şprisdən istifadə ediblər. Nəticədə yoluxan 318 nəfərin 280-i ölüb. Özü də ilk vəfat edənlər rahiblər olublar.
1970-ci illərdə hemorragik qızdırma patogeni əvvəlcə ekvatorial Afrikaya təsir edib, və bugünkü miqyasda olmayıb. Lakin onun mənbəyi, epidemioloqların dediyi kimi, təbii su anbarı uzun müddət həkimlər üçün sirr olaraq qalıb. Sudandakı pambıq fabrikində baş verən epidemiyanı araşdırarkən epidemioloqlar fabrikin anbarının damının altında çoxlu sayda yarasa görüblər.
Lakin illər sonra, 2000-ci ildən 2005-ci ilə qədər tropik Afrikada hər il baş verən Ebola epidemiyaları daha tez-tez baş verdikdə, Ebola virusunun təbii sahiblərini müəyyən etmək üçün bir sıra ekspedisiyalar təşkil edilib. Yarasalar xüsusi diqqətlə araşdırılıb. Nəticədə, Ebola virusu Qərbi Afrika şimpanzelərində (insanlar üçün yoluxucu olan “Tay meşəsi” virusu) və insan üçün patogen olmayan Reston virusu, eləcə də Filippində ev donuzlarında aşkar edilib. Ebola virusunun genetik materialının fraqmentləri Qərbi Afrika düzənlik qorillalarının cəsədlərində tapılıb.
Ən əsası, virus fraqmentləri müxtəlif növ klinik cəhətdən sağlam yarasalarda aşkar edilib. Bu o demək idi ki, yarasalar xəstəlik əlamətləri göstərmədən virusu özlərində saxlayıb, xroniki daşıyıcı olublar. Bu, təbiətdə Ebola virusunun dövranını qorumağın açarıdır. İnsanlar və ya böyük meymunlar bu heyvanlarla təmasa girməsələr, heç nə olmaz. Lakin bütün bu fərziyyələrin hələ də qəti şəkildə sübut edilməsi lazımdır.
Ebola virusunu məğlub etmək niyə çətindir?
Ebola virusu əvvəllər kəşf edilmiş Marburq virusu ilə birlikdə, filovirus ailəsinə aiddir (Latınca filamentous sözündən götürülub, uzadılmış mənasını verir). Onların çubuqvari forması insan virusları arasında unikaldır. Ebola virusunun bu forması bədənin immun reaksiyasını çətinləşdirib. Hazırda Ebola virusunun beş ştammı müəyyən edilib və hər biri fərqli ölüm nisbətinə malikdir.
Ebola qızdırması eyni anda birdən çox orqana təsir göstərir, buna görə də simptomatik terapiyaya dərhal başlamaq vacibdir: elektrolit və maye balansını qorumaq və parenteral qidalanma təmin etmək. Xəstələr sağalan xəstələrdən plazma köçürülməsi ilə müalicə olunub ki, bu da yaxşılaşma ilə nəticələnib, lakin bu dərmanlar olduqca nadirdir.
Hazırkı Ebola epidemiyası Konqo Demokratik Respublikasında 17-ci və ümumilikdə üçüncü ən böyük epidemiyadır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı qlobal təhlükəni aşağı kimi qiymətləndirib, lakin milli risk “son dərəcə yüksək” hesab olunub. Virusun artıq Konqo Demokratik Respublikası və Uqanda sərhədlərini keçdiyinə şübhə yaranmayıb və aktiv miqrasiya və ticarət yolu ilə onun daha da sürətlə yayılması riski mövcuddur. ÜST rəsmiləri xəbərdarlıq edib ki, Mərkəzi Afrikada Ebola virusuna yoluxanların sayı rəsmi olaraq bildirildiyindən daha çoxdur və hazırkı epidemiya bir neçə ay davam edə bilər.
Bundibugio ştammının ölüm nisbətinin 30-40 faiz olduğu göstərilib. ABŞ, Kanada və Meksikada başlayan 2026-cı il Dünya Kubokundan əvvəl virusun idxalının qarşısını almaq üçün son 90 gündə Konqo Demokratik Respublikasına və Uqandaya səfər edən bütün səyahətçilərə (vətəndaşlığından və milliyyətindən asılı olmayaraq) ciddi müvəqqəti giriş məhdudiyyətləri tətbiq ediblər.
Hazırkı epidemiyaya Uqanda sərhəd rayonunun adını daşıyan Ebola virusunun bir ştammı səbəb olub. Əvvəlki Zair ştammından fərqli olaraq, hazırda bu virus üçün təsdiqlənmiş peyvəndlər və ya spesifik müalicə üsulları mövcud deyil. Yeni müalicə üsullarının hazırlanması altı aydan doqquz aya qədər çəkmə ehtimalı mövcuddur. Bundan əlavə, təsirlənmiş ərazilərdə tibbi yardım regionda davam edən aktiv döyüşlər (şərqi Konqo Demokratik Respublikası və qərbi Uqanda onilliklərdir qanlı vətəndaş müharibələrinə qarışıb) və geniş yayılmış inamsızlıq səbəbindən çətinləşib.
Həkimlər ənənəvi Afrika dəfn mərasimləri üçün cəsədlərin çıxarılmasına qoyulan qadağa səbəbindən səyyar xəstəxanaların yandırılması və tibb işçilərinə hücum hallarını qeydə alıblar. May ayının sonlarında Monqbvaludakı bir xəstəxanadan virusa yoluxmaqda şübhəli bilinən 25 nəfər qaçıb və bu da epidemiyanın nəzarətsiz yayılması riskini artırıb. Təsdiq olunub ki, Eboladan sağaldıqdan sonra belə, virus sağalan insanın bədənində, o cümlədən göz yaşları və ya sperması da daxil olmaqla, müəyyən “təhlükəsiz sığınacaqlarda” ən azı bir neçə ay qalıb. Bu o deməkdir ki, bəzi hallarda insanlar virusu hətta fərqinə varmadan uzun müddət başqalarına ötürəcək. Təbii ki, ortada qazanan bu virusa vaksin hazırlamağa çalışan tibb şirkətləri olacaq.