“Düşmən gözünüzə görünəndə nişangahı gəminin ortasına tuşlayın. Şığıyışa keçərkən var gücünüzlə “Hisatsu!” (‘Mütləq vur!’) deyə qışqırın. Toqquşmadan əvvəl gözlərinizi yummaq qətiyyən olmaz. Birdən özünüzü havada süzürmüş kimi hiss edəcəksiniz. Həmin an ananızın üzünü görəcəksiniz. Tokiodakı Yasukuni məbədinin bütün sakura çiçəkləri sizə sevinclə gülümsəyəcək. Sonra isə artıq siz olmayacaqsınız…”.

Bu sözlər İkinci Dünya müharibəsi dövründə yapon kamikadze pilotlarının ölüm uçuşlarını əhatə edən faciəli və ziddiyyətli tarixin ruhunu əks etdirir.

20 oktyabr 1944-cü ildə Filippinlər istiqamətində, Formoza adasında və Mabalakatda Yaponiya hərbi dəniz aviasiyasının bazasında xüsusi hücum dəstələri yaradıldı. Onlar Şimpu Tokubetsu Kogekitai və ya qısaca Tokkotai adlandırılırdı. Tarixə isə əsasən kamikadzelər kimi düşdülər.

Kamikadze korpusunun yaradılmasının əsas təşəbbüskarı və bu ideyanın ən tanınmış təbliğatçısı yapon vitse-admiralı Takidziro Onisi idi.

Admiralın təbliğ etdiyi ideologiyaya görə, kamikadze dünyəvi istəklərdən uzaqlaşaraq özünü imperatorun taxtı və vətən naminə qurban verən bir qüvvənin parçasına çevrilirdi. Onların ölümü adi insanın ölümü deyil, dövlətin və imperiyanın maraqları uğrunda müqəddəs fədakarlıq kimi təqdim olunurdu. Yapon cəmiyyətinin bir hissəsi də bu ideologiyaya inanırdı.

“Kamikadze” sözünün arxasında nə dayanırdı?

Əslində, “kamikadze” daha geniş məna daşıyan yapon hərbi terminologiyasının yalnız bir hissəsi idi. Tokkotai xüsusi hücum dəstələrini, Şimpu isə “ilahi külək” anlayışını ifadə edirdi.

Bu adın tarixi XIII əsrə gedib çıxır. Çingiz xanın nəvəsi Xubilayın qoşunları iki dəfə Yaponiyaya yürüş etmişdi. Hər iki dəfə güclü tayfun monqol donanmasına ağır zərbə vurmuşdu. Yaponlar bu təbiət hadisələrini ilahi müdaxilə kimi qəbul etmiş və sonradan onları “kamikadze” — “ilahi külək” adlandırmışdılar.

Əsrlər sonra həmin ifadə Yaponiya tarixinin ən faciəli hərbi strategiyalarından birinin simvoluna çevrildi.

Ölümə gedənlərin hamısı eyni deyildi

Kamikadze dəstələrinə müxtəlif təbəqələrdən olan insanlar cəlb edilirdi. Onların arasında samuray nəslindən gələnlər, ali təhsilli tələbələr və sadə kənd ailələrində böyüyən gənclər də vardı.

Bəziləri ölümə könüllü getdiklərini düşünürdülər. Onlar öz fədakarlıqlarına yalnız vətənə və imperatora sədaqət prizmasından baxmır, həyatın mənası, ölümün mahiyyəti və insanın cəmiyyət qarşısındakı borcu barədə də düşünürdülər.

Müharibədən sonra bəzi gənc pilotların gündəlikləri dərc olundu. Həmin qeydlər onların hamısının kor-koranə ideologiyaya tabe olmadığını, bir çoxunun daxili ziddiyyətlər yaşadığını göstərirdi.

Gündəliklərdəki fikirlərdən bəziləri belə idi:

“Biz ölməyi gözləmək əvəzinə, həyatımızı yüz iyirmi faiz yaşamağa çalışırdıq. Kitablar oxuyur, iyirmi yaşımızda niyə ölməli olduğumuzu anlamağa çalışırdıq…”

“Biz ölkəmizi sevə bilərik, amma hərbçilər bizimlə həyat arasında səddə çevrilməməlidirlər. Yaşamaq, yaşamaq, yalnız yaşamaq!”

“Pilotlar həlak olmaqda davam etsələr, tərəqqi olmayacaq… Özünü əbədi bir işə həsr etmək üçün bugünkü gündən daha şərəfli gün yoxdur”.

“Əmin ol ki, şərəf dağdan ağır, ölüm isə lələkdən yüngüldür”.

“Bu sakit buludların üzərindən uçarkən qəlbimdə qəribə bir rahatlıq hiss edəcəyəm. Nə həyat, nə də ölüm barədə düşünə bilirəm. İnsan onsuz da bir gün ölməlidir. Özünü əbədi bir işə həsr etmək üçün bugünkü gündən daha şərəfli gün yoxdur…”

Bəzi qeydlərdə isə hərbi rəhbərliyə açıq etiraz duyulurdu:

“Hərbçilər böyük axmaqlardır! ‘Sədaqət’, ‘imperatora bağlılıq’, ‘xalq və cəmiyyət naminə özünü fəda etmək’ kimi sözlər səslənir. Halbuki mənim sədaqət anlayışım ordunun əsas siyasətini inkar etməkdən ibarətdir!”

Başqa bir qeyddə belə deyilirdi:

“Məsum insanların həyatını təhlükəyə atmaq olmaz. Lakin hərbçilərin nəzərində bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Onlar yalnız mundirin şərəfini qorumaqla məşğuldurlar, yalan danışmaqdan çəkinmir və həqiqətlə o qədər də maraqlanmırlar…”

Bütün bunları anlayan, hərbi təbliğatın mahiyyətini görən gənclər də ölümə gedirdilər. Onlardan bəziləri bunu vətənə borc hesab edir, digərləri isə yaşadıqları cəmiyyətin və dövlətin yaratdığı mənəvi təzyiq qarşısında seçim imkanlarının məhdud olduğunu düşünürdülər.

“Bu ölkədə doğulan bizlər onun uğrunda canımızı verməkdə tərəddüd edə bilərikmi?” — deyə yazanlar da vardı.

Sadə kənd ailələrindən gələn əsgərlərin isə şəxsi gündəlikləri, adətən, qalmırdı. Onların bir qismi hərbi təbliğata və imperator ideologiyasına daha çox inanırdı. Məhz bu cür şəraitdə kor-koranə itaətə əsaslanan fanatizm formalaşırdı.

Kamikadzelərin geyimi və ölüm mərasimləri

Kamikadze pilotlarının zahiri görünüşündə müəyyən fərqləndirici əlamətlər vardı. Onlar, adətən, ağ baş sarğısı — hachimaki taxır, bəzən üzərində qırmızı günəş simvolu olan ağ sarğılardan istifadə edirdilər. Bəzi pilotların geyimində ağ rəngli yazılı nişanlar da olurdu.

Pilotların bir qismi özü ilə ailəsindən miras qalmış yapon qılıncı aparırdı. Uçuşdan əvvəl vida mərasimləri keçirilir, ənənəvi olaraq sakedən içilir və ağ baş sarğıları bağlanırdı.

Kamikadzelərin ən məşhur simvollarından biri sakura — yapon albalısının çiçəyi idi. Bu çiçək həyatın kövrəkliyini, gəncliyi və fədakarlığı təcəssüm etdirirdi. Bəzi pilotlar uçuşdan əvvəl təyyarələrinin üzərinə sakura ləçəkləri çəkirdilər.

Yaponiyanın xüsusi hücumlar üçün hazırladığı pilotsuz, raket mühərrikli uçan bombalar isə Oka adlanırdı. Bu söz yapon dilində “albalı çiçəyi” deməkdir.

Bir rəvayətə görə, ölüm uçuşuna yollanan gənc pilotlar Yaponiyanın cənub-qərbində yerləşən Kaimon dağı üzərindən keçirdilər. Vətən torpağına son dəfə baxır, ona hərbi salam verərək vidalaşırdılar.

Bu mənzərə kamikadze tarixinin ən təsirli simvollarından birinə çevrilib: doğma torpağı son dəfə görən gənc insan və onu ölümə göndərən müharibə maşını.

İlk hücumlar və itkilər

21 oktyabr 1944-cü ildə Avstraliya Hərbi Dəniz Qüvvələrinin “Australia” adlı ağır kreyseri kamikadze hücumuna məruz qaldı. Təyyarə gəmiyə çırpıldı. Lakin daşıdığı 250 kiloqramlıq bomba partlamadı. Buna baxmayaraq, hadisə nəticəsində gəminin komandiri də daxil olmaqla 30 nəfər həlak oldu.

Kamikadze hücumlarının ümumi effektivliyi barədə müxtəlif rəqəmlər göstərilir. Bəzi hesablamalara görə, hücumların təxminən 10 faizi hədəfə ciddi zərbə vurmaqla nəticələnirdi.

Müxtəlif mənbələrdə bu hücumlar nəticəsində 81 gəminin batırıldığı, 195 gəminin isə zədələndiyi qeyd olunur. Rəqəmlər istifadə olunan hesablama metodundan və hansı hücumların kamikadze əməliyyatı sayılmasından asılı olaraq fərqlənə bilər.

Pilotların itkiləri dəqiq müəyyənləşdirilməyib. Təxminlərdə təxminən 2 500–4 000 nəfərin həlak olduğu göstərilir.

Kamikadzelərin döyüş effektivliyinə təsir edən əsas amillərdən biri pilotların hazırlıq səviyyəsi idi. Müharibənin son mərhələsində Yaponiya təcrübəli aviator çatışmazlığı yaşayırdı. Buna görə də uçuş təcrübəsi az olan gənclər, o cümlədən tələbələr və müxtəlif hərbi hissələrdən seçilmiş şəxslər xüsusi dəstələrə cəlb edilirdi.

Digər mühüm amil ABŞ və müttəfiqlərinin güclü hava hücumundan müdafiə sistemləri idi. Gəmilərin zenit silahları və döyüş təyyarələri hücum edən kamikadzelərin əhəmiyyətli hissəsini hədəfə çatmamış məhv edirdi.

Müharibənin sonuna yaxın isə könüllülük məsələsi daha da mürəkkəbləşdi. Bəzi məlumatlara görə, ayrı-ayrı hallarda pilotlara güclü təzyiq göstərilir, hətta silah gücündən istifadə etməklə onları ölüm uçuşlarına razı salırdılar. Bu, bütün kamikadzelərin eyni dərəcədə könüllü şəkildə ölümə getdiyi barədə təsəvvürün tarixi reallığı tam əks etdirmədiyini göstərir.

Kamikadzelərin tarixi analoqları

Kamikadze taktikasının müəyyən tarixi bənzərləri olsa da, onların məqsədləri və həyata keçirilmə üsulları arasında ciddi fərqlər var.

1. Orta əsrlərin fədailəri — assasinlər

Orta əsrlərdə Yaxın Şərqdə fəaliyyət göstərən Nizari İsmaili icmalarının bəzi döyüşçüləri — fədailər — təhlükəli və hədəfli sui-qəsd əməliyyatları həyata keçirirdilər. Onların əsas məqsədi düşmən rəhbərlərini, siyasi və hərbi fiqurları aradan götürmək idi.

Bu əməliyyatlarda şəxsi fədakarlıq və ideoloji sədaqət mühüm rol oynayırdı. Lakin assasinlərin fəaliyyəti ilə kamikadzelərin taktikasını eyniləşdirmək düzgün olmazdı: birincilərin əməliyyatları əsasən konkret şəxslərə qarşı yönəlirdi, ikincilər isə təyyarələri birbaşa düşmən gəmilərinə çırpırdılar.

2\. Yelkənli donanma dövrünün branderləri

Keçmişdə dəniz döyüşlərində içərisinə yanar maddələr və ya partlayıcılar yerləşdirilmiş gəmilərdən istifadə edilirdi. Brander adlanan bu gəmilər düşmən donanmasına doğru yönəldilir, məqsəd isə qarşı tərəfin gəmilərini yandırmaq və ya məhv etmək olurdu.

Branderin heyəti, bir qayda olaraq, toqquşmadan əvvəl gəmini tərk etməyə çalışırdı. Buna baxmayaraq, əməliyyat son dərəcə təhlükəli idi və heyətin həlak olması riski yüksək qalırdı.

Bu taktika kamikadzelərdən fərqli olaraq, əsasən heyətin sağ qalmasına müəyyən imkan saxlayırdı.

3\. Sovet pilotlarının hava taranları

İkinci Dünya müharibəsində sovet pilotları da düşmən təyyarələrinə qarşı hava taranlarından istifadə edirdilər. Belə hallarda pilot öz təyyarəsini düşmənə çırparaq onu məhv etməyə çalışırdı.

Lakin kamikadze taktikasından mühüm fərq vardı.

Yapon kamikadzeləri xüsusi əməliyyat çərçivəsində düşmən gəmisinə çırpılmaq üçün göndərilirdilər. Bu taktikanın əsas xüsusiyyəti pilotun ölümünün əvvəlcədən nəzərdə tutulması idi.

Sovet pilotlarının hava taranları isə, adətən, döyüşün gedişində yaranan kritik vəziyyətlərdə, düşməni istənilən yolla dayandırmaq və qələbə qazanmaq məqsədilə həyata keçirilirdi. Bəzi hallarda pilotlar özlərinin xilas olmaq ehtimalının olmadığını anlayaraq belə qərar verirdilər, lakin ölüm hər uçuşun əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş məqsədi deyildi.

Bu fərq yalnız taktiki deyil, həm də ideoloji xarakter daşıyırdı: bir halda ölüm xüsusi hərbi strategiyanın tərkib hissəsinə çevrilirdi, digər halda isə döyüşün gedişində verilən son dərəcə riskli qərar ola bilirdi.

İdeologiya, fədakarlıq və müharibənin faciəsi

Kamikadzelərin tarixi bu gün də mübahisə doğurur. Bəziləri onları vətən uğrunda özünü qurban verən döyüşçülər kimi təqdim edir, digərləri isə bu taktikanı insan həyatını dövlət ideologiyasına tabe etdirən militarist sistemin nəticəsi hesab edirlər.

Əslində, bu tarixi yalnız qəhrəmanlıq və ya fanatizm anlayışlarından biri ilə izah etmək çətindir. Kamikadze pilotları arasında öz qərarına şüurlu şəkildə gələnlər də, ideoloji təzyiq altında qalanlar da, əmrləri yerinə yetirməyə məcbur edilənlər də vardı.

Onların bir hissəsi ölüm qarşısında fəlsəfi suallara cavab axtarır, digərləri isə vətənə sədaqəti öz həyatlarından üstün tuturdular. Bəziləri sistemə qarşı daxili etirazını gündəliklərində açıq şəkildə ifadə etsə də, sonda yenə də ölüm uçuşuna yollanırdı.

Müharibənin sonuna yaxın bu taktika Yaponiyanın hərbi çarəsizliyinin də göstəricisinə çevrildi. Təcrübəli pilotların azalması, düşmənin üstünlüyü və artan itkilər insan həyatını qəsdən qurban verən əməliyyatların miqyasını genişləndirdi.

Aradan onilliklər keçsə də, kamikadzelərin tarixdəki yeri barədə vahid fikir yoxdur. Onların hekayəsi bir tərəfdən müharibədə insan iradəsinin sərhədlərini, digər tərəfdən isə ideologiyanın insanı necə ölümə apara bildiyini göstərir.

Bəlkə də bu tarixin ən acı dərsi budur: insanın vətənini sevməsi ilə öz həyatını mənasız ölümə məhkum etməsi eyni şey deyil. Vətənə sədaqət, fədakarlıq və qəhrəmanlıq anlayışları nə qədər uca səslənsə də, müharibə insan həyatını ideologiyanın qurbanına çevirdikdə onların arxasında çox vaxt gənc insanların yarımçıq qalmış arzuları dayanır.

Kamikadzelərin hekayəsi də məhz bu ziddiyyətin — yaşamaq istəyi ilə ölümə aparan ideologiyanın toqquşmasının tarixidir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az