Maorilər — Polineziyanın yerli xalqlarından biri, Yeni Zelandiyanın isə aborigen əhalisidir. “Maori” sözünün mənası “adi”, “təbii” deməkdir. Maori mifologiyasında bu ifadə ilahələrdən və ruhlardan fərqli olaraq, fani insanları ifadə etmək üçün işlədilirdi.
Maorilərin əcdadlarının Yeni Zelandiyaya yeddi kanoe ilə gəldiyini söyləyən qədim əfsanələri var. Rəvayətə görə, onlar əcdadlarının vətəni sayılan Havayikidən yola çıxaraq yeni torpaqlara çatmışdılar. Müasir arxeoloji və genetik tədqiqatlar göstərir ki, əvvəllər insanların yaşamadığı Yeni Zelandiya təxminən 1280-ci ildən etibarən Şərqi Polineziyadan gələn köçkünlər tərəfindən məskunlaşdırılıb.
Həmin dövrə qədər insanlar dünyanın yaşayış üçün əlverişli ərazilərinin böyük hissəsində məskunlaşmışdılar. Bununla belə, Sakit okeanın ucqar adalarında insan məskənlərinin yaranması davam edirdi. Polineziyalıların əcdadlarının miqrasiyası uzun və mürəkkəb proses olub. Bu xalqın uzaq əcdadları Tayvan və Şərqi Asiyanın digər əraziləri ilə əlaqələndirilsə də, maorilərin Yeni Zelandiyaya birbaşa Şərqi Polineziya adalarından gəldiyi qəbul edilir.
Avropalılarla ilk qarşılaşma
Yeni Zelandiyanın məskunlaşdırılmasından təxminən 360 il sonra, 1642-ci ildə holland dənizçisi Abel Tasmanın ekspedisiyası bu torpaqlara çatdı. Bu, maorilərlə avropalılar arasında qeydə alınmış ilk təmas idi. Lakin görüş faciə ilə nəticələndi: maorilər sahilə çıxan holland dənizçilərinə hücum etdilər və bir neçə nəfəri öldürdülər. Bundan sonra ekspedisiya ərazidən uzaqlaşdı.
Tasman hadisənin baş verdiyi yeri “Moordenaarsbaai” — “Qatillər körfəzi” adlandırdı. Bu ad avropalıların Yeni Zelandiya ilə bağlı ilk təəssüratlarının nə qədər gərgin olduğunu göstərirdi.
Avropalıların Yeni Zelandiyaya növbəti mühüm səfəri yalnız 127 il sonra baş tutdu. 1769-cu ildə britaniyalı dənizçi Ceyms Kukun ekspedisiyası adalara gəldi. Kukun səfərləri Yeni Zelandiyanın Avropa xəritələrində daha dəqiq təsvir edilməsinə və sonradan Britaniya müstəmləkəçiliyinin genişlənməsinə zəmin yaratdı.
Silahlar və “Muşket müharibələri”
XIX əsrin əvvəllərində Yeni Zelandiyada maorilərlə avropalılar arasında ticarət əlaqələri genişlənməyə başladı. Maorilərin ənənəvi iqtisadiyyatı müasir mənada əmtəə-pul münasibətlərinə əsaslanmasa da, tayfalar arasında mübadilə və ticarət mövcud idi. Avropalılarla əlaqələr nəticəsində odlu silahlar da adalara gətirildi. Bəzi hallarda torpaq və digər sərvətlər silahlarla dəyişdirilirdi.
Lakin bu mübadilə maori cəmiyyətinin tarixində ağır nəticələr doğurdu. 1807–1845-ci illər arasında Yeni Zelandiyanın Şimal adasında tayfalar arasında “Muşket müharibələri” kimi tanınan silahlı münaqişələr baş verdi. Münaqişələrin əsas səbəblərindən biri odlu silahların yayılması idi. Avropalılardan muşketləri daha əvvəl əldə edən bəzi tayfalar hərbi üstünlük qazandılar və bu üstünlükdən rəqiblərinə qarşı istifadə etdilər.
Xüsusilə Nqapuhi kimi tayfaların silahlanması digər icmaları da müdafiə və hücum məqsədilə odlu silah əldə etməyə sövq edirdi. Nəticədə qarşılıqlı basqınlar və müharibələr daha dağıdıcı xarakter aldı. Tarixi qiymətləndirmələrə görə, bu münaqişələrdə minlərlə maori həyatını itirdi, bir çox icma isə köçməyə və ya əvvəlki yaşayış ərazilərini tərk etməyə məcbur oldu.
Əhali azaldı, xəstəliklər faciəni dərinləşdirdi
Maorilərin üzləşdiyi itkilər yalnız müharibələrlə məhdudlaşmırdı. Avropalılarla təmasdan sonra Yeni Zelandiyaya gətirilən yoluxucu xəstəliklər də yerli əhali arasında ağır nəticələrə səbəb oldu. Əvvəllər bu xəstəliklərlə qarşılaşmamış icmaların bir çoxunda onlara qarşı immun müdafiə zəif idi.
XIX əsrin ortalarına doğru maori əhalisinin sayı əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdı. Bəzi tarixi hesablamalarda 1857-ci il ətrafında onların sayının təxminən 56 min olduğu göstərilir. Bununla belə, həmin dövrə aid əhali rəqəmləri mənbələrə görə fərqlənə bilər.
Beləliklə, maorilərin tarixi yalnız uzaq adalardan Yeni Zelandiyaya köç edən dənizçilərin hekayəsi deyil. Bu, həm də özünəməxsus mədəniyyət yaratmış bir xalqın, avropalılarla təmas, silahlanma, müharibələr və epidemiyalar nəticəsində ağır sınaqlarla üzləşməsinin tarixidir. Buna baxmayaraq, maorilər öz dillərini, ənənələrini və kimliklərini qoruyub saxlayaraq Yeni Zelandiyanın müasir cəmiyyətində mühüm yer tuturlar.
Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az