Osmanlı imperiyasının yaranmasından danışarkən kütləvi mədəniyyət, xüsusilə də tarixi seriallar diqqəti daha çox Osman Qazinin üzərinə yönəldir. Lakin tarixi hadisələrə və faktlara daha yaxından nəzər saldıqda fərqli mənzərə ortaya çıxır. Osman Qazi köçəri tayfaları öz ətrafında birləşdirən, nüfuzlu və xarizmatik sərkərdə idi. Ancaq işlək idarəçilik sistemi, nizami ordu, pul dövriyyəsi və uzaqgörən diplomatiya ilə səciyyələnən dövlətin əsasını onun oğlu Orxan Qazi qoydu.

Ata döyüşərək torpaqlar fəth edirdisə, oğul həmin torpaqlarda dövlət qururdu. Orxan Qazi təkcə hərbi gücə arxalanmır, zəka, səbir, siyasi manevr və hadisələri bir neçə addım qabaqcadan hesablamaq bacarığı ilə məqsədinə çatırdı.

Dəmir iradəli strateq, mahir taktiki və siyasətçi

Orxan Qazini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun hərbi və siyasi məsələlərə yanaşması idi. O, tələskən qərarlar vermir, gücdən istifadəni son vasitə hesab edir, mümkün olduqda diplomatiyaya üstünlük verirdi.

İllərlə gözləməyi bacaran hökmdar: Orxan Qazi Bursanı qanlı hücumlarla ələ keçirməyə çalışmadı. Bunun əvəzinə şəhəri uzunmüddətli mühasirəyə aldı, ətraf əraziləri nəzarətə götürdü və təchizat yollarını məhdudlaşdırdı. Təxminən on il davam edən bu proses nəticəsində Bursa 1326-cı ildə təslim oldu. Onun səbirli və sistemli strategiyası ən möhkəm müdafiə mövqelərini belə zəiflədə bilirdi.

Fanatizmə qarşı praqmatizm: Orxan üçün müharibə özlüyündə məqsəd deyildi. Əgər şəhəri danışıqlar, razılaşma və ya iqtisadi təzyiq vasitəsilə ələ keçirmək mümkün idisə, o, qan tökülməsinə yol vermədən bu variantlardan istifadə edirdi. Beləliklə, həm döyüşçülərinin həyatını qoruyur, həm də dövlətin resurslarını səmərəli idarə edirdi.

Hakimiyyətə münasibətdə təvazökarlıq: Geniş ərazilərə və böyük siyasi nüfuza malik olmasına baxmayaraq, Orxan Qazi özünü sultan deyil, bəy kimi təqdim edirdi. Sultan titulunun onun dövründə rəsmən istifadə olunması məsələsi mübahisəli olsa da, bu titulun Osmanlı hakimiyyətində geniş şəkildə möhkəmlənməsi oğlu I Muradın adı ilə əlaqələndirilir. Orxan üçün əsas məsələ titul deyil, real hakimiyyət və idarəçilik idi.

Konstantinopolla şahmat partiyası: Bizans imperatorunu necə üstələdi?

Bizans imperatoru VI İoann Kantakuzin özünü diplomatiyanın mahir bilicisi hesab edirdi. Həqiqətən də, o, mürəkkəb siyasi vəziyyətlərdə manevr etməyi bacaran hökmdar idi. Lakin hakimiyyət uğrunda mübarizəsində Orxan Qazinin hərbi qüvvəsindən istifadə etməyə çalışarkən qarşısında kifayət qədər uzaqgörən bir siyasətçi olduğunu nəzərə almamışdı.

Orxan Qazi Kantakuzinlə ittifaqa girdi, onun taxt uğrunda mübarizəsinə hərbi dəstək verdi və hətta imperatorun qızı Feodora ilə evləndi. Lakin bu siyasi yaxınlaşma son nəticədə Osmanlıların xeyrinə işləyən mühüm hadisələrə yol açdı.

Kantakuzinə kömək edən Osmanlı qüvvələri Bizansın Avropa torpaqlarında möhkəmlənmək imkanı əldə etdilər. Xüsusilə Gelibolunun 1354-cü ildə baş verən zəlzələdən sonra Osmanlıların nəzarətinə keçməsi Avropaya doğru genişlənmədə mühüm dönüş nöqtəsi oldu.

Beləliklə, Bizans imperatorunun öz hakimiyyətini qorumaq üçün dəvət etdiyi hərbi qüvvələr gələcəkdə imperiyanın Avropa torpaqlarını fəth edəcək gücə çevrilirdi. Bizans sarayında bu təhlükənin miqyası tam dərk ediləndə isə artıq vəziyyəti dəyişmək xeyli çətinləşmişdi.

Maraqlıdır ki, VI İoann Kantakuzin sonradan taxtdan əl çəkərək monastıra çəkilsə də, Orxan Qazi haqqında yüksək fikirdə qalmışdı. Onun tarixi əsərlərində Osmanlı hökmdarı barədə geniş məlumatlara rast gəlinir. Bu mənbələr Orxan Qazinin dövrünü və Bizans-Osmanlı münasibətlərini öyrənmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Şəxsi həyatında da diplomatik tarazlıq

Orxan Qazinin siyasi praqmatizmi ailə həyatında da özünü göstərirdi. XIV əsrin mürəkkəb dini və siyasi münasibətləri fonunda o, Bizans şahzadəsi Feodora ilə evliliyində müəyyən dini tolerantlıq nümayiş etdirirdi.

Feodora xristian olaraq qalmaq istəyirdi və öz dini inancından imtina etməmişdi. Orxan Qazinin onu İslamı qəbul etməyə məcbur etmədiyi bildirilir. Bu münasibət həmin dövrün siyasi nikahları və dinlərarası əlaqələri baxımından diqqətəlayiq məqamdır.

Lakin illər sonra bu evlilik Osmanlı sülaləsinin gələcəyi ilə bağlı mürəkkəb hadisələrin bir hissəsinə çevriləcəkdi.

Atanın faciəsi, Bizansın siyasi oyunu və taleyin amansız zərbəsi

1357-ci ildə Genuyalı dəniz quldurları Orxan Qazinin kiçik oğlu, təxminən 11 yaşlı şahzadə Xəlili əsir götürərək girov saxladılar. Oğlunun azad edilməsi Orxan Qazi üçün həm şəxsi, həm də siyasi məsələyə çevrildi.

Qüdrətli hökmdar bu dəfə hərbi gücdən daha çox diplomatiyaya və danışıqlara üstünlük verməli oldu. O, Bizans imperatoru V İoann Paleoloqla danışıqlara başladı. Şahzadənin azad edilməsi müqabilində böyük məbləğdə pul ödəməyə, Bizansın bəzi maliyyə tələblərini qarşılamağa və hərbi əməliyyatları dayandırmağa razılaşdı.

Lakin Bizans tərəfinin irəli sürdüyü ən mühüm şərt Xəlilin gələcəyi ilə bağlı idi. Razılaşmaya əsasən, şahzadə imperatorun qızı İrina ilə evlənməli və Osmanlı hakimiyyətinin gələcək varisi kimi qəbul edilməli idi.

İki ilə yaxın davam edən danışıqlar və əsirlik dövründə Xəlilin taleyi iki dövlət arasındakı siyasi hesablaşmaların predmetinə çevrildi. Onun Bizans sarayının təsiri altında böyüməsi gələcəkdə Osmanlı sülaləsi üçün ciddi siyasi nəticələr doğura bilərdi.

Bu hadisələrin arxasında duran əsas məqsəd Osmanlı hakimiyyətinin gələcək varisini Bizansla sıx siyasi və ailə bağları vasitəsilə öz təsir dairəsinə salmaq idi. Xəlilin taxta çıxması halında Osmanlı-Bizans münasibətlərinin istiqaməti tamamilə dəyişə bilərdi.

Belə bir ssenaridə Osmanlı dövlətinin müstəqil siyasi güc kimi inkişafı təhlükə altına düşə, onun Bizansın təsir dairəsində olan hakimiyyətə çevrilməsi ehtimalı yarana bilərdi.

Xəlilin azad edilməsi Orxan Qazi üçün böyük sevinc olsa da, onun gələcək siyasi mövqeyi ilə bağlı narahatlıqlar da mövcud idi. Lakin Osmanlı dövlətinin taleyini dəyişən əsas amil Orxanın böyük oğlu Muradın hakimiyyətə gəlməsi oldu.

Sonralar I Murad adı ilə tanınan şahzadə atasından fərqli olaraq daha sərt siyasi xətt yürüdərək Osmanlı hakimiyyətinin möhkəmlənməsini təmin etdi. Beləliklə, sülalənin gələcək inkişafı başqa istiqamətdə davam etdi.

Taleyin ironiyası

Bu hadisələrin sonrakı nəticələri də tarix baxımından maraqlıdır.

V İoann Paleoloqun özü də sonralar hakimiyyət uğrunda mübarizədə ailədaxili xəyanətlə üzləşdi. Onun oğlu Andronik atasına qarşı çıxaraq onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı və həbs etdirdi.

Feodoranın sonrakı həyatı ilə bağlı məlumatlar isə daha məhduddur. Bununla belə, Xəlilin ölümü və Osmanlı sarayındakı siyasi dəyişikliklər onun ailəsinin əvvəlki nüfuzunu qorumasını çətinləşdirdi.

Tarixin ironiyası ondadır ki, Bizans sarayının Osmanlı sülaləsinə təsir göstərmək üçün qurduğu siyasi planlar uzunmüddətli perspektivdə gözlənilən nəticəni vermədi. Əksinə, Osmanlı dövləti öz siyasi və hərbi gücünü artıraraq regionun əsas qüvvələrindən birinə çevrildi.

Orxan Qazinin hakimiyyəti dövründə tikilən Şəhadət məscidi də həmin tarixi mərhələnin mühüm maddi yadigarlarından biridir. Bursada inşa edilən bu abidə Osmanlı memarlığının ilkin inkişaf mərhələsini əks etdirir. Onun dövründə şəhərdə məscidlər, mədrəsələr və digər ictimai tikililər inşa edilərək yeni dövlətin idarəçilik və mədəniyyət mərkəzi formalaşdırılırdı.

Osmanlı imperiyasının təməlini kim qoydu?

Osman Qazi oğluna genişlənməkdə olan bir ərazi, siyasi nüfuz və qılıncla qorunan hakimiyyət miras qoymuşdu. Orxan Qazi isə bu mirası daha sistemli dövlət quruluşuna çevirdi.

O, inzibati idarəçiliyin əsaslarını möhkəmləndirdi, pul dövriyyəsini inkişaf etdirdi, hərbi qüvvələri təşkilatlandırdı, donanmanın yaradılması istiqamətində addımlar atdı və diplomatiyadan məharətlə istifadə etdi.

Onun hakimiyyəti dövründə Bursa Osmanlı dövlətinin mühüm mərkəzinə çevrildi, Bizansla münasibətlər yeni mərhələyə qədəm qoydu, Osmanlı qüvvələri Avropada möhkəmlənmək imkanı qazandı.

Osman Qazi dövlətin əsasını qoymuşdusa, Orxan Qazi həmin təməl üzərində gələcək imperiyanın sütunlarını ucaltdı. Məhz buna görə onu yalnız fateh və sərkərdə deyil, Osmanlı imperiyasının formalaşmasında həlledici rol oynamış dövlət qurucularından biri kimi qiymətləndirmək lazımdır.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az