Monqol və türk tayfalarının tarixində çoxsaylı oxşarlıqlar və qarşılıqlı təsirlər mövcuddur. Bu əlaqələrin nəticəsi olaraq elmi və tarixi ədəbiyyatda “Türk-monqol dünyası” anlayışı geniş istifadə olunur. Mövzu iki böyük mədəniyyətin əsrlər boyu davam edən münasibətlərini, ortaq tarixini, qarşıdurmalarını və müasir dövrdəki əlaqələrini əhatə edir.

Türk və monqol xalqları: ortaq coğrafiya və tarixi əlaqələr

Bu gün türk xalqlarının nümayəndələri dünyanın müxtəlif bölgələrində yaşayırlar. Onların ümumi sayının təxminən 200 milyon nəfər olduğu bildirilir. Türk xalqlarına Avrasiyanın geniş ərazilərində, eləcə də Avstraliyada və hər iki Amerikada rast gəlmək mümkündür. Bununla belə, türklərin ənənəvi tarixi məskunlaşma arealı Uzaq Şərqdən Cənub-Şərqi Avropayadək uzanan geniş ərazini əhatə edir.

Bu coğrafiyanın digər mühüm mədəniyyətlərindən biri də monqol xalqlarıdır. Sayca türklərdən xeyli az olan monqolların ümumi əhalisi 11 milyondan bir qədər çox qiymətləndirilir. Lakin onların dünya tarixinin formalaşmasına təsiri heç də az olmayıb. Təbii ki, belə iki böyük tarixi-mədəni dünyanın əsrlər boyu qarşılıqlı əlaqədə olması qaçılmaz idi.

Müasir Monqolustan, Rusiya, Çin və Mərkəzi Asiya ölkələrinin ərazilərində türk və monqol xalqları arasında qarşılıqlı əlaqələr çoxəsrlik tarixə malikdir. Bu münasibətlər hər iki tərəfin siyasi quruluşuna, mədəniyyətinə və tarixi inkişafına ciddi təsir göstərib.

Türk və monqol tayfaları arasında əlaqələrin izləri eramızın ilk minilliyindən etibarən izlənilir. Həmin dövrdə indiki Monqolustan, Mərkəzi Asiya və Şimali Çin ərazilərində müxtəlif etnik qruplar, o cümlədən türk və monqol tayfaları yaşayırdı.

İlk mərhələdə bu tayfalar əsasən köçəri həyat tərzi keçirir, otlaqlar və təbii sərvətlər uğrunda rəqabət aparırdılar. Zaman keçdikcə isə ticarət, hərbi əməkdaşlıq və mədəni mübadilə əlaqələrin mühüm istiqamətlərinə çevrildi.

Çingiz xanın imperiyasında türklərin rolu

Türk və monqol xalqları arasındakı münasibətlərin tarixində ən mühüm mərhələlərdən biri Çingiz xanın fəthləri və Monqol imperiyasının yaranması dövrüdür.

Dünya tarixinin ən böyük imperiyalarından birini yaratmağa çalışan Çingiz xan müxtəlif xalqlarla əməkdaşlığın əhəmiyyətini yaxşı anlayırdı. Bu baxımdan türk dilli tayfalar onun hərbi qüvvələrində və imperiyanın idarə edilməsində mühüm yer tuturdular.

 

Türk xalqlarının bir çox nümayəndələri hərbi taktika, atçılıq, maldarlıq və idarəçilik sahəsində zəngin təcrübəyə malik idilər. Bu təcrübə monqol ordusunun döyüş qabiliyyətinin güclənməsinə və geniş ərazilərdə uğurlu hərbi əməliyyatlar aparmasına kömək edirdi.

Çingiz xanın ordusu müxtəlif xalqların nümayəndələrindən ibarət çoxmillətli qüvvə idi. Onun tərkibində qıpçaqlar, tatarlar və uyğurlar xüsusi yer tuturdular.

Qıpçaqların hərbi bacarıqları və döyüş təcrübəsi Monqol imperiyasının yürüşlərində mühüm rol oynayırdı. Uyğurlar isə yazı mədəniyyəti və inzibati idarəçilik sahəsində əhəmiyyətli töhfələr verirdilər. Uyğur yazı ənənəsinin monqollar tərəfindən mənimsənilməsi imperiyanın idarəçilik və yazışma sisteminin inkişafına təsir göstərdi.

Beləliklə, türk xalqlarının təcrübəsi Monqol imperiyasının möhkəmlənməsində, geniş ərazilərin idarə edilməsində və müxtəlif xalqların vahid siyasi sistem daxilində birləşdirilməsində mühüm amillərdən biri oldu.

Çingiz xan dövründə mədəni mübadilə

Türk və monqol xalqlarının qarşılıqlı təsiri yalnız hərbi sahə ilə məhdudlaşmırdı. Bu münasibətlər idarəçilik, təsərrüfat, ticarət və gündəlik həyatın müxtəlif sahələrini də əhatə edirdi.

Monqollar türk xalqlarının köçəri həyat tərzi, atçılıq və maldarlıq sahəsindəki təcrübəsindən, eləcə də müəyyən hərbi və inzibati ənənələrindən faydalanırdılar. Atlı döyüş üsulları, hərəkət zamanı oxatma bacarığı və geniş ərazilərdə qoşunların idarə olunması hər iki tərəfin hərbi mədəniyyətində mühüm yer tuturdu.

Türk xalqları da monqolların hərbi yürüşlərin təşkili, qoşunların hərəkətinin koordinasiyası və geniş ərazilərdə siyasi hakimiyyətin qurulması sahəsindəki təcrübəsindən faydalanırdılar. İmperiyanın genişlənməsi müxtəlif ticarət yollarına çıxış imkanlarını artırır, xalqlar arasında texnologiyaların, təsərrüfat təcrübələrinin və mədəni elementlərin yayılmasına şərait yaradırdı.

• Bu qarşılıqlı təsir iki mədəniyyətin bir-birini zənginləşdirməsinin nümunəsi idi. Müxtəlif xalqların təcrübəsinin birləşməsi yeni siyasi və mədəni formaların yaranmasına gətirib çıxarırdı.

 

Dil mübadiləsi: sözlərdə yaşayan ortaq tarix

Dil xalqlar arasında ünsiyyət vasitəsi olmaqla yanaşı, onların tarixi əlaqələrini də əks etdirir. Türk və monqol xalqlarının uzunmüddətli təması hər iki dil qrupunun lüğət tərkibində izlər buraxıb.

Monqol dilində türk dillərindən alınmış sözlərə, xüsusilə idarəçilik, ticarət, maldarlıq və gündəlik həyatla bağlı terminlərə rast gəlinir. Bu sözlərin yayılması ortaq təsərrüfat mühitinin, siyasi münasibətlərin və mədəni təmasların nəticəsi idi.

Eyni zamanda, türk dillərində də monqol mənşəli sözlər mövcuddur. Bu təsir xüsusilə hərbi terminologiyada, dövlət idarəçiliyində və köçəri həyat tərzi ilə əlaqəli anlayışlarda nəzərə çarpır.

Belə söz mübadiləsi əsrlər boyu davam edən münasibətlərin dil yaddaşında qorunmasına imkan verib. Bununla belə, türk və monqol dilləri arasında lüğət oxşarlıqlarının mövcudluğu onların eyni dil ailəsinə mənsub olduğunu göstərmir. Müasir dilçilikdə türk və monqol dilləri ayrı-ayrı dil ailələri kimi təsnif edilir; onların tarixi əlaqələrinin miqyası və bəzi oxşarlıqların mənşəyi isə elmi müzakirə mövzusu olaraq qalır.

Dil mübadiləsi hər iki xalqın mədəni təcrübəsinin zənginləşməsinə, müxtəlif anlayışların yayılmasına və tarixi əlaqələrin möhkəmlənməsinə şərait yaradıb.

Dini ənənələr: şamanizmdən buddizmə və islama

Türk və monqol xalqları arasında dini və mənəvi təsirlər də mühüm yer tutur. Tarixin müxtəlif dövrlərində hər iki xalqın dini dünyagörüşü dəyişib, yeni inanclar və dini ənənələr yayılıb.

Qədim türk və monqol toplumlarının bir hissəsində təbiət qüvvələrinə, ruhlara və əcdadlara ehtiramla bağlı inanclar mövcud olub. Şamanizm bu toplumların mənəvi həyatında mühüm yer tuturdu. Təbiətlə bağlı ayinlər, mərasimlər və müxtəlif rituallar onların dünyagörüşünün tərkib hissəsi idi.

Sonrakı əsrlərdə buddizm və islamın yayılması regionun dini mənzərəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi. Monqollar arasında xüsusilə Tibet buddizmi geniş yayıldı. Bu dini ənənə mərasimləri, ayinləri və meditasiya təcrübələrini əhatə edirdi.

• Türk xalqlarının böyük bir hissəsi isə müxtəlif tarixi mərhələlərdə islamı qəbul etdi. Xüsusilə Mərkəzi Asiyada islamın yayılması siyasi, mədəni və elmi həyatın inkişafına güclü təsir göstərdi.

Türk və monqol xalqlarının uzunmüddətli təmasları dini ənənələrin və mərasimlərin qarşılıqlı tanınmasına, bəzi mədəni elementlərin yayılmasına şərait yaratdı. Bununla belə, hər iki xalqın dini tarixi eyni istiqamətdə inkişaf etməyib. Onların dini mənzərəsi yaşadıqları coğrafiyadan, siyasi şəraitdən və müxtəlif dövrlərdəki mədəni təsirlərdən asılı olaraq fərqlənib.

Müharibələr və qarşıdurmalar: ortaq tarixin digər üzü

Türk və monqol xalqlarının münasibətləri yalnız əməkdaşlıq və mədəni mübadilədən ibarət olmayıb. Tarixdə rəqabət, müharibələr, fəthlər və siyasi qarşıdurmalar da mühüm yer tutub.

Çingiz xanın yürüşləri nəticəsində geniş ərazilər Monqol imperiyasının hakimiyyəti altına keçdi. Bu prosesdə müxtəlif türk dilli xalqlar da monqol hakimiyyətinə tabe edildi. Bəzi türk tayfaları imperiyaya müqavimət göstərsə də, digərləri onun siyasi və hərbi sisteminə daxil oldular.

• Bu hadisələr Avrasiyanın siyasi xəritəsini dəyişdirdi, xalqların köçlərinə, əhalinin yerləşmə strukturuna və dövlətlərin inkişafına təsir göstərdi.

 

Kəlkə döyüşü — 1223-cü il

Türk-monqol münasibətlərinin hərbi tarixindən danışarkən Kəlkə çayı yaxınlığında baş vermiş döyüş xüsusi qeyd olunur.

1223-cü il mayın 31-də monqol sərkərdələri Cebe və Subutayın rəhbərlik etdiyi qoşunlarla rus knyazlıqlarının və qıpçaqların birləşmiş qüvvələri arasında döyüş baş verdi. Monqolların qələbəsi Şərqi Avropaya doğru sonrakı yürüşlərin tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu.

Bu qarşıdurma monqol ordusunun hərbi strategiyasını, sürətli hərəkət və qüvvələrin əlaqələndirilməsi bacarığını nümayiş etdirdi. Eyni zamanda, regiondakı siyasi qüvvələr arasındakı münasibətlərin dəyişməsinə səbəb oldu.

Bağdadın şğalı — 1258-ci il

Türk-monqol dünyasının tarixində daha bir mühüm hadisə 1258-ci ildə Bağdadın monqollar tərəfindən tutulmasıdır.

Hülakü xanın rəhbərlik etdiyi qoşunlar Abbasilər xilafətinin paytaxtını ələ keçirdilər. Şəhərin işğalı böyük dağıntılarla müşayiət olundu və Abbasilər xilafətinin Bağdaddakı siyasi hakimiyyətinə son qoydu.

Bu hadisə Yaxın Şərqin siyasi və mədəni tarixində dərin iz buraxdı. Bağdadın işğalı bölgədəki qüvvələr nisbətini dəyişdirdi və sonrakı siyasi proseslərə ciddi təsir göstərdi.

751-ci il Talas döyüşü

Türk xalqlarının və monqolların tarixi əlaqələrinə dair mətnlərdə bəzən 751-ci il Talas döyüşünə də istinad edilir. Lakin bu hadisəni monqol-türk qarşıdurması kimi təqdim etmək tarixi baxımdan düzgün deyil.

Talas döyüşü Tan sülaləsinin Çin qoşunları ilə Abbasilər xilafətinin qüvvələri arasında baş verib. Döyüşdə Mərkəzi Asiyanın bəzi türk qüvvələri də iştirak edirdi. Monqollar isə həmin dövrdə bu qarşıdurmanın tərəfi deyildilər.

Bu döyüş Mərkəzi Asiyada siyasi nüfuz uğrunda mübarizənin mühüm hadisələrindən biri kimi qiymətləndirilir.

Monqol fəthlərindən sonra yaradılan uluslar və dövlətlər Avrasiyanın geosiyasi quruluşuna böyük təsir göstərdi. Türk xalqlarının bir hissəsi bu siyasi qurumların tərkibində yaşadı, bəziləri isə zamanla yeni dövlətlərin və siyasi birliklərin formalaşmasında iştirak etdi.

Müharibələr və fəthlər böyük dağıntılara, insan itkilərinə və köçlərə səbəb olsa da, eyni zamanda regionun etnik, siyasi və mədəni xəritəsinin dəyişməsində mühüm rol oynadı.

Müasir dövrdə türk və monqol xalqlarının münasibətləri

Bu gün türk və monqol xalqları arasındakı əlaqələr əsasən diplomatik, iqtisadi, təhsil və mədəni əməkdaşlıq çərçivəsində inkişaf edir.

• Monqolustan Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Türkiyə və Azərbaycan kimi ölkələrlə müxtəlif istiqamətlərdə münasibətlər qurur. Bu əlaqələrdə coğrafi yaxınlıq, tarixi təmaslar və qarşılıqlı iqtisadi maraqlar mühüm rol oynayır.

 

Monqolustanla Qazaxıstan arasında əməkdaşlıq xüsusilə diqqət çəkir. İki ölkə ticarət, təhsil və mədəni əlaqələrin inkişafına maraq göstərir. Monqolustanda yaşayan qazax icması da iki xalq arasında tarixi və mədəni əlaqələrin qorunmasında mühüm rol oynayır.

Türkiyə ilə Monqolustan arasında isə diplomatik münasibətlər, turizm, təhsil və mədəni mübadilə istiqamətlərində əməkdaşlıq mövcuddur. Tarixi əlaqələr və ortaq Avrasiya irsi bu münasibətlərin inkişafına əlavə zəmin yaradır.

Azərbaycanla Monqolustan arasında da diplomatik, iqtisadi və mədəni əlaqələrin inkişafı üçün imkanlar mövcuddur. Nəqliyyat, ticarət, təhsil və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlıq hər iki ölkənin qarşılıqlı maraqlarına xidmət edə bilər.

Müasir dövrdə bu münasibətlərin inkişafı yalnız tarixi yaxınlıqdan deyil, həm də ölkələrin konkret iqtisadi və siyasi maraqlarından asılıdır. Buna görə də ortaq tarixi irsin öyrənilməsi ilə yanaşı, müasir əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Müəllif: Ernest Bahatırev

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az