Rusiya haqqında kənardan formalaşan təsəvvürlə bu ölkənin daxilində yaşayan insanların gündəlik təcrübəsi arasında ciddi ziddiyyət var. Bu ziddiyyətin əsas səbəbi fundamental bir baxış yanılmasıdır: biz Rusiyaya adi vətəndaşın gözü ilə baxır, insanların həyatını təşkil etmək üçün yaradılmış dövlət məntiqini axtarırıq. Halbuki Rusiya kiçik Avropa ölkələrinin siyasi və iqtisadi modeli ilə izah edilə biləcək dövlət deyil.

Əgər Rusiyaya fərdi məişət problemləri prizmasından deyil, dünya coğrafiyası, fiziki reallıqlar və böyük sistemlər nəzəriyyəsi baxımından yanaşsaq, tamamilə fərqli mənzərə ilə qarşılaşarıq. Qarşımızda adi dövlət yox, nəhəng hərbi-resurs kontinental sistemi – geosiyasi baxımdan Hartlend adlandırılan ərazi dayanır. Bu sistemin bütün quruluşu əsrlər boyu fərqli bir məqsədə, nəhəng ərazinin qorunmasına, resursların səfərbər edilməsinə və strateji mövcudluğun təmin olunmasına xidmət edib.

Gəlin, vətənpərvərlik pafosuna və liberal özünütənqidə qapılmadan Rusiyanın dünya sistemindəki yerini, daxili quruluşunun niyə bu qədər qeyri-adi olduğunu və XXI əsrdə hansı strateji imkanlara malik olduğunu təhlil edək.

Coğrafi diaqnoz: Rusiya niyə bu qədər böyük, soyuq və qapalıdır?

1904-cü ildə Britaniya geosiyasətinin banilərindən biri hesab edilən Halford Makkinder Hartlend – “Dünyanın ürəyi” konsepsiyasını irəli sürdü.

Avrasiyanın xəritəsinə nəzər salaq. Qitənin iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş, ticarət və sivilizasiya mərkəzləri əsasən Rimlend adlandırılan sahil zolağında yerləşir. Avropa, Yaxın Şərq, Hindistan və Çinin sahilyanı əraziləri bu məkanın əsas hissələridir. Burada dəniz yolları ticarəti asanlaşdırır, nəqliyyat xərclərini azaldır və iqtisadi əlaqələri genişləndirir.

Avrasiyanın mərkəzində isə tamamilə fərqli coğrafi məkan yerləşir. Karpat və Baltik hövzəsindən Sakit okeana qədər uzanan, şimaldan Şimal Buzlu okeanın sərt iqlimi, cənubdan isə dağ silsilələri və səhralarla əhatələnən nəhəng kontinental ərazi. Bu, Rusiyanın geosiyasi nüvəsidir.

Məhz bu coğrafi reallıq Rusiya tarixinin inkişafına, hakimiyyət formasına və dövlət idarəçiliyinə təsir göstərən üç əsas amili meydana çıxarıb.

Birinci amil – təbii sərhədlərin yoxluğu.

Böyük Rusiya düzənliyində ölkəni xarici təhlükələrdən qoruyan keçilməz dağlar və okeanlar yoxdur. ABŞ iki okeanla, Böyük Britaniya isə ada mövqeyi ilə müəyyən mənada təbii müdafiə üstünlüyünə malikdir. Rusiya isə tarixən qərbdən, cənubdan və şərqdən gələn təhlükələrə qarşı daha geniş təhlükəsizlik perimetri yaratmağa çalışıb.

Bu səbəbdən Moskva knyazlığı qısa müddət ərzində nəhəng əraziyə çevrilərək Sakit okeana, daha sonra isə Alyaskaya qədər genişləndi. Başqa sözlə, Rusiya tarixində ərazi genişlənməsi təkcə imperiya ambisiyalarının deyil, həm də təhlükəsizlik anlayışının bir hissəsi olub.

İkinci amil – yaşamağın yüksək enerji və iqtisadi qiyməti.

Rusiya dünyanın ən soyuq məskunlaşmış ölkələrindən biridir. Onun nəhəng ərazisi, uzun məsafələri və sərt iqlimi iqtisadi fəaliyyətin təşkilini son dərəcə bahalı edir.

Voronejdə, Moskvada və ya Novosibirskdə istehsalat müəssisəsinin normal fəaliyyət göstərməsi üçün yalnız zavod tikmək kifayət deyil. İstilik sistemləri qurulmalı, minlərlə kilometr boru kəməri və yol çəkilməli, qarla mübarizə aparılmalı, enerji təminatı yaradılmalıdır.

Belə şəraitdə Rusiya kütləvi istehlak mallarının istehsalında Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ilə rəqabətdə ciddi çətinliklərlə üzləşir. İsti iqlimdə istehsal üçün tələb olunan infrastruktur xərcləri ilə sərt qış şəraitində fəaliyyət göstərən müəssisələrin xərcləri eyni deyil.

Bir sözlə, Rusiyada iqtisadi fəaliyyətin qiyməti təkcə əməkhaqqı və istehsal xərcləri ilə deyil, həm də coğrafiyanın diktə etdiyi əlavə enerji yükü ilə müəyyənləşir.

Üçüncü amil – dövlətin hərbi-səfərbərlik sistemi kimi formalaşması.

Dünya quru ərazisinin təxminən yeddidə birini əhatə edən Rusiyanın əhalisi ərazisinin böyüklüyü ilə müqayisədə azdır. Təxminən 145 milyon nəfərlik əhali nəhəng coğrafi məkanın idarə olunmasını mürəkkəbləşdirir.

Belə şəraitdə Rusiya dövləti tarixən yüksək mərkəzləşmiş idarəetmə və səfərbərlik mexanizmi yaradıb. Nəhəng ərazidəki resurslar vahid mərkəzdə cəmləşdirilib, ordu, dəmir yolları, təhlükəsizlik strukturları və strateji infrastruktur dövlətin əsas prioritetlərinə çevrilib.

Nəticədə sistemin əsas məqsədi çox vaxt vətəndaşların rahatlığını təmin etməkdən daha çox dövlətin ərazi bütövlüyünü və geosiyasi mövcudluğunu qorumaq olub.

Məhz buna görə Rusiyada yaşayan insana bəzən elə gəlir ki, ölkə insanlar üçün deyil, insanlar dövlət üçün mövcuddur. Çünki bu sistemin daxili məntiqində dövlət vətəndaşa xidmət edən institutdan daha çox nəhəng kontinental konstruksiyanı ayaqda saxlayan mexanizm kimi çıxış edir.

“Rusiyada texnologiya yoxdur” mifi: Solaxay paradoksu

Rusiyada texnologiyanın olmadığını deyəndə, adətən gündəlik həyatdakı mənzərəyə əsaslanırıq. İnsanların cibində Amerika və ya Çin istehsalı smartfonlar, küçələrdə Çin, Almaniya və Yaponiya avtomobilləri, kompüterlərdə isə əsasən xarici proqram təminatı var.

İstehlak bazarı – yəni biznesdən son istehlakçıya qədər olan B2C sektorunda Rusiya həqiqətən də uzun müddətdir ciddi problemlər yaşayır. Bunun səbəbləri sırasında özəl biznes üçün qeyri-sabit oyun qaydaları, bahalı kreditlər və daxili bazarın məhdudluğu xüsusi yer tutur.

Ancaq dünya texnologiyalarını yalnız məişət səviyyəsində qiymətləndirmək düzgün deyil. Texnologiya piramidasının daha yüksək mərtəbəsində – fundamental elmi tədqiqatlar, strateji təhlükəsizlik və dövlət suverenliyi sahələrində Rusiyanın kifayət qədər ciddi imkanları mövcuddur. Bəzi istiqamətlərdə bu ölkə dünyada cəmi iki-üç dövlətin malik olduğu texnoloji kompetensiyalara sahibdir.

Atom energetikası və qapalı nüvə yanacağı dövrü.

“Rosatom” xarici ölkələrdə atom elektrik stansiyalarının tikintisi sahəsində dünyanın aparıcı şirkətlərindən biridir. Rusiya sürətli neytron reaktorlarının yaradılması və istismarı istiqamətində də mühüm təcrübəyə malikdir. BN-800 reaktoru və “Proryv” layihəsi bu sahədəki strateji proqramların nümunələridir. Ölkə həmçinin üzən atom elektrik stansiyalarını istismara verib.

ABŞ da uzun müddət nüvə yanacağının zənginləşdirilməsi sahəsində Rusiya texnologiyalarından və məhsullarından asılı olub.

Atom buzqıran donanması.

Rusiya dünyada atom mühərrikli buzqıran gəmilərdən ibarət fəaliyyət göstərən donanmaya malik yeganə dövlətdir. Bu donanma Arktikanın sərt buz şəraitində gəmiçilik və Şimal dəniz yolunun istismarı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Hərbi texnologiyalar və materialşünaslıq.

Sovet İttifaqından miras qalan hərbi-sənaye kompleksi Rusiyada raket texnologiyaları, mühərrikqayırma, radioelektron mübarizə, xüsusi materiallar və hipersəs sistemləri üzrə müəyyən texnoloji bazanın qorunub saxlanmasına imkan verib. Bununla belə, bu sahələrdəki imkanları qiymətləndirərkən ayrı-ayrı uğurlarla kütləvi istehsal və real döyüş effektivliyini fərqləndirmək lazımdır.

Rəqəmsal infrastruktur və maliyyə texnologiyaları.

Maraqlı paradokslardan biri də budur ki, Rusiyanın məişət bankçılığı, elektron dövlət xidmətləri, vergi administrasiyası, çatdırılma və rəqəmsal platformalar sahəsində müəyyən üstünlükləri var.

“Gosuslugi” dövlət xidmətləri portalı, Federal Vergi Xidmətinin rəqəmsal infrastrukturu və “Yandex” ekosistemi bu istiqamətdə nümunə göstərilə bilər. Bəzi xidmətlər istifadə rahatlığı və inteqrasiya baxımından Almaniya, İsveçrə və Yaponiya kimi inkişaf etmiş ölkələrin sistemlərindən daha çevik görünür.

Bəs əsas paradoks nədədir?

Rusiyada dövlət qarşısına konkret strateji məqsəd qoyduqda, böyük elmi-texniki layihələr həyata keçirmək mümkündür. Ancaq eyni uğuru aşağıdan başlayan, milyonlarla insanın gündəlik həyatına təsir edən ucuz və keyfiyyətli mülki məhsulların istehsalında görmək çətindir.

Çünki kütləvi innovasiya üçün yalnız dövlət sifarişi və maliyyə resursları kifayət etmir. Özəl mülkiyyətin etibarlı müdafiəsi, müstəqil məhkəmələr, proqnozlaşdırılan qanunvericilik və sərbəst təşəbbüs mühiti də lazımdır.

Rusiyanın ənənəvi dövlət modeli isə məhz bu cür müstəqil üfüqi təşəbbüslərə ehtiyatla yanaşır.

Rusiya dünya üçün nə ifadə edir? Dörd qlobal geosiyasi funksiya

İdeoloji yanaşmaları bir kənara qoyaraq Rusiyanın 2026-cı ildə və qarşıdakı 30-50 ildə dünya güc balansında oynaya biləcəyi rola nəzər salaq.

Bu ölkənin geosiyasi əhəmiyyətini dörd əsas istiqamətdə qiymətləndirmək mümkündür.

Birinci funksiya: ABŞ–Çin qarşıdurmasında strateji arxa cəbhə və kontinental dayaq

Çinin əsas strateji zəifliklərindən biri dəniz kommunikasiyalarından yüksək asılılığıdır. ABŞ-ın hərbi-dəniz qüvvələri ilə mümkün qarşıdurma və dəniz yollarının blokadaya alınması Pekin üçün ciddi risk yarada bilər.

Rusiya isə Çin üçün mühüm kontinental enerji, ərzaq və xammal mənbəyidir. Onun nəhəng quru sərhədləri və nüvə arsenalı bu əməkdaşlığa əlavə strateji təhlükəsizlik ölçüsü verir.

Rusiya nefti, qazı, meşə ehtiyatları, mineral gübrələri, uranı və digər resursları Çin iqtisadiyyatının mühüm ehtiyaclarının ödənilməsində rol oynayır.

Bu baxımdan Moskva Pekin üçün sadəcə xammal təchizatçısı deyil. O, Çinin kontinental təhlükəsizlik arxitekturasında əhəmiyyətli tərəfdaşdır.

Bu amil Rusiyaya Çinlə münasibətlərdə əlavə siyasi və iqtisadi manevr imkanları yaradır. Bununla belə, iki ölkə arasındakı iqtisadi güc fərqi və Rusiyanın Şərq bazarından artan asılılığı Moskvanın danışıqlar mövqeyini də məhdudlaşdıra bilər.

İkinci funksiya: Strateji resursların əsas ixracatçılarından biri

XXI əsrin texnoloji sivilizasiyası mühüm bir reallıqla yenidən üzləşib: süni intellekt, neyron şəbəkələri və məlumat mərkəzləri nə qədər inkişaf etsə də, onların fəaliyyəti üçün elektrik enerjisi, su, mis, nikel, litium və digər fiziki resurslar lazımdır.

Rəqəmsal iqtisadiyyatın arxasında nəhəng enerji və xammal infrastrukturu dayanır.

Dünya əhalisinin təxminən 2 faizinə sahib olan Rusiyanın ərazisində isə qlobal iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli resurs ehtiyatları cəmləşib.

Bunların sırasında aşağıdakılar xüsusi yer tutur:

* Buğda və mineral gübrələr. Rusiya dünya bazarında mühüm taxıl və gübrə ixracatçılarından biridir. Bu məhsulların qiyməti və əlçatanlığı Afrika, Yaxın Şərq və Latın Amerikası ölkələrinin ərzaq təhlükəsizliyinə təsir göstərir.

* Şirin su ehtiyatları. Baykal gölü və nəhəng çay hövzələri Rusiyanı dünyanın ən böyük şirin su ehtiyatlarına malik ölkələrindən birinə çevirir.

* Meşə və enerji resursları. Geniş meşə massivləri, təbii qaz və neft ehtiyatları ölkənin strateji mövqeyini gücləndirir.

* Kritik minerallar. Nikel, palladium, titan və almaz kimi resurslar yüksək texnologiyalı sənaye üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

* Arktika və Şimal dəniz yolu. İqlim dəyişiklikləri nəticəsində Arktikada buz örtüyünün azalması bu marşrutun əhəmiyyətini artırır. Rusiya coğrafi mövqeyinə və buzqıran donanmasına görə burada xüsusi üstünlüyə malikdir.

Bununla belə, Şimal dəniz yolunun Süveyş və Malakka boğazlarına tam alternativə çevrilməsi hələ də mövsümilik, infrastruktur, sığorta və təhlükəsizlik kimi amillərdən asılıdır.

Üçüncü funksiya: Geosiyasi buzqıran və güc siyasətinin iştirakçısı

Qlobal Cənub ölkələri – ərəb dövlətləri, Hindistan, Afrika və Latın Amerikası ölkələri üçün Rusiya Qərbin siyasi və iqtisadi təzyiqlərinə müqavimət göstərən böyük güc nümunələrindən biri kimi təqdim olunur.

Moskva sanksiyalara, SWIFT sistemindən məhdudlaşdırılmasına və Qərb şirkətlərinin bazarı tərk etməsinə baxmayaraq, iqtisadi əlaqələrini başqa istiqamətlərdə qurmağa çalışıb.

Bu proses bir sıra ölkələrə beynəlxalq ticarətdə alternativ mexanizmlərin mümkünlüyünü göstərib. Milli valyutalarla hesablaşmalar, yeni maliyyə kanalları və Qərbdən asılı olmayan iqtisadi əməkdaşlıq formatlarına maraq artıb.

Hindistan, Braziliya və Səudiyyə Ərəbistanı kimi ölkələrin xarici siyasətində də strateji muxtariyyət məsələsi daha qabarıq görünməyə başlayıb.

Lakin bu prosesləri yalnız Rusiyanın təsiri ilə izah etmək düzgün olmazdı. Qlobal iqtisadiyyatda çoxqütblüləşmə meyli və ABŞ-la Çin arasındakı rəqabət də həmin tendensiyanın əsas səbəblərindəndir.

Dördüncü funksiya: Nəhəng qeyri-formal məkan və məişət muxtariyyəti

Bu, Rusiyanın ən maraqlı sosial paradokslarından biridir.

Qərb ölkələrində siyasi azadlıqlar və hüquqi institutlar inkişaf etsə də, gündəlik həyat çoxsaylı qaydalar, vergilər, inzibati prosedurlar və maliyyə öhdəlikləri ilə tənzimlənir.

Çində isə həm dövlət idarəçiliyində, həm də cəmiyyətin gündəlik həyatında ciddi rəqəmsal nəzarət və intizam mexanizmləri mövcuddur.

Rusiyada isə fərqli bir mənzərə müşahidə edilir. Burada belə bir məşhur ifadə var: “Qanunların sərtliyi onların icrasının məcburi olmaması ilə kompensasiya olunur”.

Əlbəttə, bu, ölkədə hüquqi azadlığın yüksək olması demək deyil. Siyasi fəaliyyətə, hakimiyyətin maraqlarına və dövlətin müəyyən etdiyi sərhədlərə toxunduqda təzyiqlər kifayət qədər sərt ola bilər.

Ancaq siyasi sistemin birbaşa müdaxiləsindən kənarda qalan gündəlik həyatda qeyri-formal münasibətlər və fərdi təşəbbüslər üçün geniş imkanlar qalır.

İnsan köhnə avtomobili ilə ölkənin bir ucundan digərinə səfər edə, qeyri-formal klublar yarada, müxtəlif təlimatların yaratdığı maneələri şəxsi razılaşmalarla aşa və böyük şəhərlərin rəsmi həyatından kənarda öz sosial mühitini qura bilər.

Bu, Rusiyanın nəhəng coğrafiyasının və cəmiyyətdə kök salmış qeyri-rəsmi münasibətlər mədəniyyətinin yaratdığı xüsusiyyətlərdən biridir.

Steril qaydalarla idarə olunan İsveçrə və ya rəqəmsal nəzarətin güclü olduğu Şanxayla müqayisədə Rusiyanın bəzi regionlarında fərqli həyat tərzi və sosial muxtariyyət formaları mövcuddur.

Rusiyanı qarşıdakı 10-20 ildə nə gözləyir? Üç mümkün ssenari

Mövcud müharibələrin aktiv mərhələsi başa çatdıqdan sonra Rusiyanın dünya sistemindəki gələcəyini müəyyən edəcək bir neçə istiqamət ön plana çıxa bilər.

Bu perspektivi üç əsas ssenari ilə izah etmək mümkündür.

Birinci ssenari: Asiyaya istiqamətlənmiş hərbi-xammal dövləti.

Ən real və ehtimal olunan variantlardan biri Rusiyanın Asiya və Qlobal Cənubla iqtisadi əlaqələrini daha da dərinləşdirməsidir.

Bu modeldə ölkə xammal, ərzaq, atom energetikası texnologiyaları və silah ixrac edən müstəqil Avrasiya dövləti kimi mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışacaq. Daxildə isə sərt siyasi idarəetmə, idxaləvəzetmə siyasəti və Çin texnologiyaları ilə əməkdaşlıq ön plana çıxacaq.

Lakin bu modelin iki ciddi riski var: demoqrafik geriləmə və bir böyük Şərq tərəfdaşından texnoloji-iqtisadi asılılığın artması.

İkinci ssenari: Xammal asılılığı və tədricən deqradasiya.

Bu variant dövlətin iqtisadi və ictimai həyat üzərində nəzarəti daha da sərtləşdirməsi, özəl təşəbbüsü və kiçik biznesi sıxışdırması halında reallaşa bilər.

Əgər ölkədə müstəqil iqtisadi təşəbbüslər, elmi fəaliyyət və yaradıcı potensial üçün imkanlar daralarsa, istedadlı mütəxəssislərin və sahibkarların xaricə axını sürətlənə bilər.

Belə vəziyyətdə nəhəng ərazinin saxlanılması və iqtisadi baxımdan mənimsənilməsi daha da çətinləşəcək.

Rusiya tədricən öz texnoloji və iqtisadi müstəqilliyini itirərək daha güclü Asiya iqtisadiyyatlarından asılı vəziyyətə düşə bilər.

Üçüncü ssenari: Yeni gəmi – hələ reallaşmamış potensial.

Bu, daha optimist, lakin ciddi siyasi və institusional dəyişikliklər tələb edən ssenaridir.

Təsəvvür edək ki, XXI əsrin ortalarında Avropa iqtisadi və miqrasiya böhranları ilə üzləşir, Yaxın Şərqdə münaqişələr dərinləşir, Asiya və Afrikada isə iqlim dəyişiklikləri su və ərzaq uğrunda rəqabəti gücləndirir.

Belə bir dünyada Rusiya öz nəhəng torpaq sahələri, su ehtiyatları, enerji resursları və kənd təsərrüfatı potensialı ilə xüsusi əhəmiyyət qazana bilər.

İqlim dəyişikliyi ölkənin bəzi şimal ərazilərində təsərrüfat fəaliyyətini asanlaşdıra bilər. Bununla belə, permafrostun əriməsi, meşə yanğınları, ekosistemlərin pozulması və infrastrukturun zədələnməsi kimi ciddi risklər də mövcuddur.

Əgər gələcəkdə siyasi elitalar dəyişər, bürokratik məhdudiyyətlər yumşaldılar və vətəndaşlara öz təşəbbüslərini sərbəst həyata keçirmək imkanı yaradılarsa, Rusiyanın hazırda az məskunlaşmış geniş əraziləri yeni iqtisadi inkişaf mərkəzlərinə çevrilə bilər.

Bu halda ölkə XXI əsrin ikinci yarısında yalnız xammal ixracatçısı deyil, həm də ərzaq, su, enerji və torpaq resursları baxımından dünyanın ən cəlbedici məkanlarından biri ola bilər.

Rusiya dövlətinin verə bilmədiyini rus insanı yaradır

Rusiya o vaxta qədər mənasız görünür ki, biz bu dövlətdən insana məna, sevgi və azadlıq bəxş etməsini gözləyirik. Tarixən onun funksiyası heç də bu olmayıb.

Bu ölkənin nəhəng, soyuq və sərt coğrafi məkandakı əsas missiyası daha çox təhlükəsizlik perimetrini qorumaq, resursları səfərbər etmək və kontinental dövlət sistemini ayaqda saxlamaq olub.

Başqa sözlə, Rusiya çox vaxt insanın mənəvi ehtiyaclarını təmin edən dövlət deyil, sərt geosiyasi reallıqların diktə etdiyi mexanizmlərlə yaşayan nəhəng bir sistem kimi fəaliyyət göstərib.

Məna, sevgi və azadlıq isə bu ölkədə əsrlər boyu başqa məkanlarda yaranıb: köhnə dini icmalarda, kənd artellərində, ziyalı dərnəklərində, XX əsrin 80-ci illərinin rok-klublarında və müasir qeyri-formal birliklərdə.

İnsanlar rəsmi dövlət strukturlarından kənarda öz münasibətlərini, sosial əlaqələrini və həyat fəlsəfələrini formalaşdırıblar. Dövlətin sərt idarəetmə mexanizmlərinin əhatə etmədiyi həmin sosial boşluqlarda alternativ həyat formaları meydana gəlib.

Bu baxımdan Rusiya üfüqi sosial birliklərin öyrənilməsi üçün maraqlı bir laboratoriya sayıla bilər. Burada insanlar dövlət şüarlarının və rəsmi ideologiyanın nə qədər dəyişkən olduğunu tarixən dəfələrlə görüblər. Buna görə də canlı insan münasibətlərini formal institutlardan ayırmağa, şəxsi etimadı və qeyri-rəsmi əlaqələri qorumağa xüsusi ehtiyac duyurlar.

Bütün bunların arxasında isə mühüm bir ziddiyyət dayanır: Nəhəng dövlət insanın azadlığını məhdudlaşdıra bilər, amma insanın məna axtarışını tamamilə yox edə bilməz.

Bəlkə də Rusiyanın ən böyük paradoksu elə budur: dövlət özünü qorumaq üçün yaşayır, insanlar isə həmin dövlətin sərt çərçivələri daxilində özlərinə məxsus həyat qurmağa çalışırlar.

Müəllif: Peter Qluxov

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov

KONKRET.az