Sosial problemlər artır - Hökumət reallığı görməzdən gəlir

07 Oktyabr, 2026 - 13:38202

Qazaxıstanda siyasi janrın artıq dərsliklərə salınmalı olan növbəti nümunəsi meydana çıxıb: “Yeddi illik inamlı və yaradıcı liderlik”.

Belə mətnləri oxuyanda adama elə gəlir ki, Qazaxıstan son yeddi ildə iqtisadi möcüzəyə çevrilib: sənaye sürətlə inkişaf edir, əhalinin rifahı yüksəlir, investisiyalar ölkəyə sel kimi axır, dövlət idarəçiliyi təkmilləşir, demokratiya çiçəklənir, prezident isə antik dövr qəhrəmanı kimi ölkəni bir parlaq gələcəkdən digərinə aparır.

Bununla bağlı yalnız bir problem var.

Bütün bunlar Qazaxıstan vətəndaşının gündəlik gördüyü reallıqla heç də yaxşı uzlaşmır.

Üstəlik, bu təntənəli hesabatın müəllifləri üçün daha narahatedici məqam odur ki, onların tezislərinə qarşı arqumentləri nə müxalifət, nə xarici media, nə də hakimiyyət tənqidçiləri irəli sürür.

Bu arqumentləri elə dövlətin öz statistikası təqdim edir.

ÜDM artır, amma vətəndaşın cibində bunu hiss edən yoxdur. Rəsmi təbliğatın əsas düsturu olduqca sadədir:

“ÜDM artıbsa, deməli, xalq daha yaxşı yaşayır.” Xeyr. Ümumi daxili məhsulun artması öz-özlüyündə gəlirlərin necə bölüşdürülməsindən, əhalinin alıcılıq qabiliyyətindən və həyat keyfiyyətindən xəbər vermir.

Rəsmi məlumatlara görə, 2025-ci ildə Qazaxıstanda adambaşına düşən orta pul gəliri ayda 238 862 təngə olub. Nominal olaraq gəlirlər 10,6 faiz artsa da, inflyasiya nəzərə alınanda real pul gəlirləri 0,7 faiz azalıb.

ÜDM qrafiklərini istədiyiniz qədər nümayiş etdirə bilərsiniz. Amma çörəyi ÜDM-lə almırlar. Dərmanı ÜDM-lə almırlar. Kommunal xidmətlərin pulunu ÜDM-lə ödəmirlər. İpotekanı ÜDM-lə bağlamırlar. Krediti ÜDM-lə qaytarmırlar. İnsan maaş və sərəncamında qalan gəlirlə yaşayır.

KREDİT “RİFAHI”

Əhalinin rifahının digər “göstəricisi” isə nəhəng kredit yüküdür. 2026-cı ilin əvvəlində əhaliyə verilmiş kreditlərin ümumi həcmi 24,8 trilyon təngəyə çatıb. Bunun 16,7 trilyon təngəsini istehlak kreditləri təşkil edib və bu kreditlər bir il ərzində 21 faiz artıb.

İpoteka kreditlərinin həcmi isə 6,9 trilyon təngəyə çatıb.

Yəni təbliğat “rifahın artmasından” danışdığı bir vaxtda əhalinin əhəmiyyətli hissəsi əvvəlki həyat səviyyəsini borc hesabına qoruyur.

Beləliklə, olduqca özünəməxsus “uğur modeli” ortaya çıxır: maaşlar qiymətlərə çatmır → insan kredit götürür → istehlak artır → iqtisadi artım nümayiş etdirilir → təbliğat bunu rifahın yüksəlməsi kimi təqdim edir.

Sonra kredit ödənişinin vaxtı çatır. Və məlum olur ki, təqdimatlarda varlı görünən “orta statistik vətəndaş” əslində heç də varlı yaşamır.

“YÜKSƏK MAAŞLAR” – AMMA HAMININ DEYİL

2025-ci ildə Qazaxıstanda orta əməkhaqqı 443 315 təngə olub. Lakin median əməkhaqqı cəmi 317 512 təngə təşkil edib.

Üstəlik, real orta əməkhaqqı il ərzində 1,8 faiz azalıb. 2026-cı ilin ikinci rübündə isə orta əməkhaqqı 486 388 təngəyə çatıb. Lakin real əməkhaqqı əvvəlki ilin eyni dövrünün cəmi 98,2 faizi səviyyəsində olub. Median əməkhaqqı isə 348 415 təngə təşkil edib.

Əsas rəqəm də məhz budur. Orta əməkhaqqı ayrı-ayrı sahələrdə və işçi qruplarında çox yüksək gəlirlərin olması hesabına şişə bilər.

Median əməkhaqqı isə tipik muzdlu işçinin real qazancına daha yaxın mənzərə yaradır.

İndi isə büdcə sektoruna baxaq. 2026-cı ilin birinci rübündə təhsil sahəsində əməkhaqqı cəmi 4,2 faiz artıb. Ümumi nominal əməkhaqqının artımı isə 9,1 faiz olub. Səhiyyə və sosial xidmətlər sektorunda artım 7 faiz təşkil edib.

İnflyasiya isə təxminən 10 faizdir. Budur “sıçrayış”. Müəllim və ya həkim kağız üzərində maaş artımı alır, amma həmin artımın bir hissəsini pul hələ cibə girməmiş inflyasiya “udur”.

PENSİYAÇILAR: “SOSİAL DÖVLƏT” VƏ MİNİMAL PENSİYA

2026-cı ildə Qazaxıstanda minimum pensiya 69 049 təngə, sosial ödənişlərin hesablanması üçün yaşayış minimumu isə 50 851 təngə müəyyən edilib.

Bəli, dövlət ödənişləri hər il indeksləşdirir.

Lakin eyni vaxtda ərzaq, dərman, kommunal xidmətlər və digər xərclər artırsa, təkcə pensiyanın indeksləşdirilməsi həyat səviyyəsinin real yüksəlməsi demək deyil.

Dövlət deyə bilər: “Pensiyaları 10 faiz artırdıq.”

Pensiyaçı isə soruşur: Bəs qiymətlər nə qədər artıb? Sosial siyasətin əsas sualı məhz budur.

YEDDİ İLLİK İSLAHATLAR. BƏS NƏTİCƏ HARADADIR?

Kasım-Jomart Tokayev hakimiyyətə böyük vədlər paketi ilə gəlmişdi:

– “Eşidən dövlət”;
– siyasi modernləşmə;
– parlamentin rolunun gücləndirilməsi;
– vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı;
– ədalət;
– korrupsiyaya qarşı mübarizə;
– sosial bərabərsizliyin azaldılması;
– yeni siyasi mədəniyyət;
– dövlətin vətəndaş qarşısında məsuliyyətinin artırılması.

Lakin yeddi ildən sonra sadə bir sual ortaya çıxır:

Vətəndaşın hakimiyyəti real şəkildə məsuliyyətə cəlb edə bilməsi üçün hansı siyasi mexanizm yaradılıb?

Vətəndaş hakimiyyətdən narazıdırsa, onun real siyasi aləti haradadır?

Cəmiyyət dövlət qərarı ilə razı deyilsə, həmin qərarı dəyişdirmək üçün hansı mexanizm mövcuddur?

Müstəqil jurnalist hakimiyyəti tənqid edirsə, nə qədər irəli gedə bilər?

Vətəndaşlar kütləvi və dinc aksiya keçirmək istəyirlərsə, bunu nə dərəcədə sərbəst edə bilirlər?

Bu mərhələdə artıq gözəl sözlərlə kifayətlənmək mümkün deyil.

“Human Rights Watch” təşkilatının Qazaxıstanla bağlı 2025-ci il hesabatında ifadə azadlığı, birləşmək və dinc toplantılar keçirmək hüququ sahəsində ciddi məhdudiyyətlərə, həmçinin 2022-ci ilin Yanvar hadisələrindən sonra hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarının insan hüquqlarının pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi ilə bağlı problemlərə diqqət çəkilir.

Bu mənzərə dövlət təbliğatının çəkdiyi fasiləsiz demokratikləşmə tablosuna heç də bənzəmir.

2022-Cİ İL YANVARI: TOKAYEV DÖVRÜNÜN ƏN AĞIR KÖLGƏSİ

Tokayevin yeddi illik hakimiyyəti haqqında danışarkən 2022-ci ilin yanvar hadisələrini yoxmuş kimi göstərmək mümkün deyil.

İnsanlar öldü. Kütləvi həbslər həyata keçirildi.

İşgəncələrlə bağlı məlumatlar yayıldı. Dövlət strukturlarının güc tətbiq etməsi ilə bağlı ciddi suallar yarandı. Bu gün də həmin hadisələrin araşdırılmasının tamlığı və müstəqilliyi ilə bağlı ciddi suallar qalır.

“Human Rights Watch” bildirir ki, Yanvar hadisələrindən sonra baş vermiş hüquq pozuntuları ilə bağlı araşdırmalar yetərli olmayıb və dövlət ciddi insan hüquqları pozuntularının tam və müstəqil araşdırılmasını həyata keçirməyib.

Özünü “ədalətli” və “eşidən dövlət” kimi təqdim edən hakimiyyət üçün bu, xırda məsələ deyil. Bu, hakimiyyətin fundamental sınağıdır.

ORDU: “TƏHLÜKƏSİZLİK” ƏSGƏRƏ NİYƏ ŞAMIL OLUNMUR?

Digər ağrılı məsələ hərbçilərin ölümü ilə bağlıdır.

Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, müddətli hərbi xidmət qulluqçularının ölüm hallarının 90 faizdən çoxu, nazirliyin təsnifatına əsasən, birbaşa hərbi xidmətin icrası ilə bağlı deyil. Səbəblər arasında ailə-məişət problemləri, xidmətdənkənar vaxtda baş verən yol qəzaları və xəstəliklər göstərilir. Amma bu məlumatın özü başqa bir sual doğurur:

Vətəndaşını məcburi şəkildə hərbi xidmətə aparan dövlət onun həyatını və sağlamlığını hətta ölümün formal olaraq “xidmət zamanı” baş vermədiyi hallarda niyə qoruya bilmir? Ordu insanın öz istəyi ilə gəldiyi otel deyil. Dövlət vətəndaşı məcburi şəkildə hərbi xidmətə çağırır. Deməli, onun həyatı və sağlamlığına görə dövlətin məsuliyyəti maksimum səviyyədə olmalıdır.

Əgər hərbçilər müxtəlif səbəblərdən həyatlarını itirməkdə davam edirlərsə, “ordunun modernləşdirilməsi” haqqında bəyanatlar kifayət etmir.

“CİB KURULTAYI”: XALQ ƏNƏNƏSİNİN KABİNET İCRASI

Milli Qurultayla bağlı vəziyyət də xüsusilə diqqətçəkəndir.

2022-ci ildə Prezidentin yanında Milli Qurultay yaradıldı. Rəsmi olaraq bu qurum Prezident yanında məşvərətçi və məsləhətçi orqandır.

Yəni bu, parlament deyil. Xalq nəzarəti orqanı deyil. Müstəqil hakimiyyət qolu deyil. Hökuməti istefaya göndərə bilməz, Prezidentin qərarını ləğv edə, onun iradəsinə zidd qanun qəbul edə bilməz.

İcra hakimiyyətini vətəndaşların iradəsini yerinə yetirməyə məcbur edə bilməz.

Amma iclas keçirə, müzakirə edə, tövsiyələr verə və fotoşəkillərdə kifayət qədər gözəl görünə bilər. Buna görə də narahatedici sual yaranır:

Parlament, ictimai şuralar, məclislər, partiyalar, media və çoxsaylı dövlət institutları olduğu halda, hakimiyyətə cəmiyyətlə dialoq üçün daha bir platforma nə üçün lazım idi? Qurultayın üstünlüyü məhz onda idi ki, onun iştirakçıları prezidentin yanında idi, prezidentin üzərində deyil. Beləliklə, siyasi konstruksiya təxminən belə görünür: xalq iştirak edir, amma hakimiyyət yenə hakimiyyətdə qalır. Bu isə dekorativ iştirakçılığın ideal formuludur.

BƏS “QAZAXISTAN XALQI ŞURASI”?

Hakimiyyətlə cəmiyyət arasında daimi dialoq görüntüsü yaratmalı olan müxtəlif “ictimai” institutların bolluğu da diqqət çəkir.

Lakin əsl ictimai institut sadəcə hakimiyyətin yanında mövcud olan qurum deyil.

Əsl ictimai institut hakimiyyətə “xeyr” deyə bilən institutdur.

Əgər qurum yalnız tövsiyə edə, müzakirə apara və dəstək verə bilir, lakin müstəqil siyasi resursa malik deyilsə, onun təsiri prinsip etibarilə məhdud qalır.

Ona görə də belə qurumların qiymətləndirilməsi üçün əsas meyar çox sadədir:

“Bu qurum hakimiyyəti qərarını dəyişməyə real şəkildə məcbur edə bilərmi?”

Cavab xeyrdirsə, bu, xalq hakimiyyətinin mexanizmi deyil.

Bu, hakimiyyətin cəmiyyətlə siyasi kommunikasiya mexanizmidir. Bunlar isə tamamilə fərqli şeylərdir.

“DEMOKRATİK” KONSTİTUSİYA VƏ ÇOX GÜCLÜ PREZİDENT

Konstitusiyaya edilən dəyişikliklərin siyasi modernləşmənin son qələbəsi kimi təqdim olunması da xüsusi diqqət çəkir.

2022-ci ildə prezidentlik müddəti beş ildən yeddi ilə dəyişdirildi və eyni şəxsin bir dəfədən artıq prezident seçilə bilməyəcəyi konstitusion qaydada təsbit edildi.

Formal olaraq — bir yeddiillik müddət. Lakin siyasi problem bununla həll olunmur. Çünki siyasi rəqabətin zəif olduğu və cəmiyyətin icra hakimiyyətinə təsir imkanlarının məhdud qaldığı şəraitdə yeddi il bir prezident administrasiyası üçün kifayət qədər uzun müddətdir.

Üstəlik, mövcud Konstitusiya prezidentə hələ də böyük siyasi səlahiyyətlər verir. Prezident daxili və xarici siyasətin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir və dövlət başçısıdır.

Buna görə Qazaxıstanı tam parlament demokratiyası adlandırmaq açıq-aşkar şişirtmə olardı.

İnstitutların adlarını istədiyiniz qədər dəyişmək mümkündür.

Əgər real siyasi ağırlıq mərkəzi yenə prezident administrasiyasında qalırsa, sistem mahiyyət etibarilə güclü prezident hakimiyyətinə əsaslanmaqda davam edir.

Tokayevin yeddi illik hakimiyyətinə ən ciddi irad hansısa konkret layihənin uğursuzluğunda deyil. Layihələr bəzən uğursuz olur. Əsas problem başqadır.

Yeddi il ərzində hakimiyyətin səhvlərini avtomatik şəkildə düzəldə biləcək sistem yaradılmayıb.

Nazir uğursuz oldu, dəyişdirildi. Akim uğursuz oldu, dəyişdirildi. Proqram uğursuz oldu, yeni proqram yazıldı. Strategiya işləmədi, yeni strategiya qəbul edildi.

Bəs hakimiyyətin özünün cəmiyyət qarşısında topladığı səhvlərə görə məsuliyyət daşımasını təmin edən mexanizm haradadır?

Məhz bu mexanizm görünmür. Əvəzində yüksək səslə səsləndirilən vədlər çoxdur.

İQTİSADİYYAT HƏLƏ DƏ XAMMALDAN ASILIDIR

Təbliğatın daha bir sevimli üsulu — emal sənayesində təngə ilə ifadə olunan artımı göstərərək iqtisadiyyatın şaxələndirildiyini elan etməkdir. Bəli, ayrı-ayrı sənaye sahələrində artım var.

Lakin ayrı-ayrı sektorların böyüməsi hələ xammal modelindən tam imtina edilməsi demək deyil.

Rəsmi hesabatlarda belə uğuru sübut etmək üçün hasilat, sənaye, investisiya, infrastruktur və tikinti göstəricilərinə istinad olunur.

Amma əsas sual yenə də açıq qalır: Qazaxıstanın dünya iqtisadiyyatındakı yerini dəyişə biləcək texnoloji sıçrayış haradadır?Yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların kütləvi istehsalı haradadır?

Müstəqil texnoloji zəncirlər haradadır?Dünya səviyyəsində rəqabət apara bilən milli şirkətlər haradadır? Əmək məhsuldarlığının kütləvi artımı haradadır?

Neft və digər xammal gəlirlərinin sadəcə statistik ÜDM artımına deyil, əhalinin böyük hissəsinin davamlı rifah yüksəlişinə çevrildiyi iqtisadi model haradadır?

BƏS NAZARBAYEV?

Tokayevi Nazarbayevlə yalnız “kim daha yaxşıdır?” prinsipi ilə müqayisə etmək düzgün olmaz.

Nazarbayev hakimiyyətdən sonra çoxsaylı ağır problemlər qoyub getdi: hakimiyyətin həddindən artıq mərkəzləşdirilməsi, korrupsiya riskləri, siyasi monopoliya, sosial təbəqələşmə və dövlətin bir siyasi mərkəzdən həddindən artıq asılı olduğu sistem.

Amma Nazarbayevdən sonra avtomatik olaraq sistemli demokratiya və sosial sıçrayış dövrünün başladığını iddia etmək də reallığa uyğun deyil.

Tokayev fundamental modeli dağıtmayıb. O, onu böyük ölçüdə yenidən formatlayıb.

Başqa adlar, başqa simalar, başqa şüarlar, başqa siyasi üslub. Amma prezident mərkəzçiliyi, real siyasi rəqabətin zəifliyi, ictimai institutların dövlətdən asılılığı və icra hakimiyyətinin böyük rolu qorunub.

Ona görə əsas sual “Nazarbayev daha yaxşı idi, yoxsa Tokayev?” deyil.

Əsas sual daha narahatedicidir:

Niyə prezident dəyişdikdən sonra vətəndaş yenə də təxminən eyni siyasi konstruksiyanı alır, sadəcə yeni brendinq altında?

Yeddi il hər şeyi “keçmişin ağır mirası” ilə izah etməyi dayandırmaq üçün kifayət qədər uzun müddətdir. Pandemiyanı, qlobal inflyasiyanı, geosiyasəti, əvvəlki sistemi günahlandırmaq olar.

Amma yeddi ildən sonra hakimiyyət ilk növbədə öz nəticələrinə görə məsuliyyət daşımalıdır.

Nəticələri isə prezidentin çıxışlarının sayı ilə, keçirilən forumların miqdarı ilə, imzalanan memorandumların sayı ilə və ya tikilən yolların kilometrləri ilə ölçmək olmaz.

Nəticə — maaşın alıcılıq qabiliyyəti, mənzilin əlçatanlığı, hər bir ailənin borc yükü, pensiyanın real dəyəri, səhiyyə və təhsilin keyfiyyəti, əsgərin təhlükəsizliyi, məhkəmələrin müstəqilliyi, söz azadlığı, vətəndaşın hakimiyyətlə dinc şəkildə mübahisə edə bilməsi və buna görə “problem”ə çevrilməməsidir.

Bundan əlavə, cəmiyyətin dövlət qərarlarına real təsir imkanının olmasıdır.

Əgər yeddi ildən sonra hakimiyyət öz böyüklüyünü ilk növbədə özünün hazırladığı press-relizlərlə sübut etməyə məcburdursa, bu, hakimiyyətin özü üçün kifayət qədər ciddi siqnaldır. Çünki həqiqi uğurun təbliğata ehtiyacı yoxdur.

İnsan daha yaxşı yaşamağa başlayıbsa, bunu ona Astanadakı rəsmi press-reliz izah etməli deyil.

Əgər “yaradıcı liderliyi” sübut etmək üçün əvvəlcə çoxcildlik nailiyyətlər siyahısı hazırlanmalı, sonra həmin siyahı dövlət atributları ilə bəzənməli və daha sonra ölkənin bütün informasiya sistemi eyni sözləri təkrar etməlidirsə, sadə bir sual ortaya çıxır: Uğuru kimə sübut etməyə çalışırlar — xalqa, yoxsa hakimiyyətin özünə?

Tokayevin yeddi illik hakimiyyətini buna görə “hakimiyyət özü haqqında nə danışır?” düsturu ilə deyil, başqa bir formul ilə qiymətləndirmək lazımdır:

NƏ VƏD EDİLDİ, VƏTƏNDAŞ NƏ ƏLDƏ ETDİ?