Tarix təkcə keçmişin salnaməsi deyil, həm də millətin özünü necə gördüyünün aynasıdır. Hər xalq öz tarixində iz qoymuş şəxsiyyətləri ilə fəxr edir, onların xidmətlərini gələcək nəsillərə çatdırmağa çalışır. Əlbəttə, heç bir tarixi şəxsiyyət qüsursuz olmayıb. Onlar da öz dövrlərinin siyasi reallıqları, müharibələri, ittifaqları və ziddiyyətləri içində qərarlar qəbul ediblər. Lakin bir xalqın öz qəhrəmanlarını sistemli şəkildə nüfuzdan salmağa çalışması sağlam tarixi düşüncə nümunəsi sayıla bilməz.

Azərbaycan tarixini – müasir dövrü bir kənara qoymaqla – vərəqləsək, milli miqyasda qəhrəman adlandıra biləcəyimiz şəxsiyyətlərin sayı elə də çox deyil. Bəlkə də, onların sayı on nəfəri keçməz. Məhz buna görə həmin şəxsiyyətlərin hər biri xalqın tarixi yaddaşı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təəssüf ki, biz bəzən onları daha dərindən öyrənmək əvəzinə, gözdən salmağa daha çox enerji sərf edirik.

Babək haqqında danışanda yalnız ərəb müəlliflərinin yazdıqlarını əsas götürürük. Şah İsmayıl Xətai barədə mühakimə yürüdərkən yalnız osmanlı salnamələrinə söykənirik. Nadir şahı İran tarixçilərinin gözü ilə qiymətləndiririk. Qubalı Fətəli xan, Qarabağlı İbrahimxəlil xan və Gəncəli Cavad xan barədə rus imperiyasının arxiv sənədlərini son həqiqət kimi qəbul etməyə meyl göstəririk. Halbuki hər bir mənbə müəyyən dövlətin siyasi maraqları çərçivəsində yazılıb və həmin dövrün ideoloji baxışlarını əks etdirə bilər.

Tarixşünaslığın əsas prinsiplərindən biri mənbələrə tənqidi yanaşmaqdır. Heç bir mənbə mütləq həqiqət deyil. Bir hadisəyə müxtəlif tərəflərin gözü ilə baxmaq, mənbələri müqayisə etmək və onları dövrün siyasi şəraiti ilə birlikdə təhlil etmək lazımdır. Əks halda biz tarix öyrənmirik, sadəcə başqalarının tariximiz haqqında yazdıqlarını təkrarlayırıq.

Daha düşündürücü məqam isə budur ki, bu münasibət təkcə orta əsr hökmdarlarına aid deyil. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucuları, o cümlədən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə haqqında da bəzən emosional, faktlara deyil, siyasi simpatiya və antipatiyalara əsaslanan mübahisələr aparılır. Halbuki tarixi şəxsiyyətləri bugünkü siyasi meyarlarla deyil, yaşadıqları dövrün imkanları və məhdudiyyətləri çərçivəsində qiymətləndirmək daha obyektiv yanaşmadır.

Başqa xalqlar bəzən milli kimlik yaratmaq üçün əfsanəvi qəhrəmanlar formalaşdırmağa çalışırlar. Biz isə tariximizin yetişdirdiyi real şəxsiyyətləri mübahisələrin hədəfinə çeviririk. Tənqid elmi yanaşmanın ayrılmaz hissəsidir, lakin tənqid ilə gözdənsalma eyni anlayış deyil. Məqsəd tarixi saxtalaşdırmaq yox, onu daha dərindən anlamaq olmalıdır.

Milli yaddaş öz qəhrəmanlarını bütləşdirməyi də, səbəbsiz yerə nüfuzdan salmağı da qəbul etmir. Tarixi şəxsiyyətlərin uğurlarını da, səhvlərini də görmək lazımdır. Lakin onların dövlətçilik, azadlıq, müstəqillik və milli kimlik uğrunda gördükləri işləri bir neçə mübahisəli qərara görə tamamilə inkar etmək tarixi ədalətə uyğun deyil.

Tarix keçmişlə mübahisə etmək üçün deyil, ondan nəticə çıxarmaq üçündür. Əgər biz öz qəhrəmanlarımızı obyektiv qiymətləndirməyi bacarmasaq, gələcək nəsillərə sağlam milli yaddaş miras qoya bilməyəcəyik. Qəhrəmanlarını itirən millət isə zamanla özünəinamını, milli birliyini və gələcəyə inamını da itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qala bilər.

Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az