1465-ci ildə Adriatik sahilində yerləşən kiçik Rimini şəhərinin hökmdarı Sigizmondo Malatesta Venesiya Respublikasının ordusunun tərkibində Osmanlı türklərinə qarşı döyüşmək üçün yürüşə çıxdı. Hərbi kampaniya ona xüsusi şöhrət qazandırmasa da, Malatesta vətənə qeyri-adi bir qənimətlə qayıtdı: on üç il əvvəl vəfat etmiş yunan filosofunun nəşini özü ilə gətirdi.

İşin ən maraqlı tərəfi isə bu idi ki, Malatesta vaxtilə həmin filosofu öz şəhərinə qonaq dəvət etmiş, lakin o, dəvəti qəbul etməmişdi. İndi isə mərhumun sümükləri Adriatik dənizinin o tayına daşınaraq xristian məbədinin yaxınlığında xüsusi məzarda dəfn edilirdi. Bəzi ilahiyyatçılar bu addımdan o qədər qəzəblənmişdilər ki, filosofun qalıqlarının dənizə atılmasını təklif edirdilər. Onların nəzərində mərhum təhlükəli bütpərəst, hətta xristianlıq üçün ciddi təhdid idi.

Bəs bu insan kim idi? Nə ilə məşhurlaşmışdı ki, bir tərəfdən onu az qala ilahiləşdirir, digər tərəfdən isə ölümündən sonra belə rahat buraxmaq istəmirdilər?

Onun adı Georgi Gemist Plifon idi (təxminən 1355–1452). O, təqribən bir əsrə yaxın ömür sürmüş, həyatının böyük hissəsini qədim Sparta yaxınlığındakı Mistra şəhərində keçirmişdi. Hörmətli dövlət müşaviri, torpaq sahibi, iki oğul atası və kifayət qədər praktik düşüncəli bir insan idi.

Bizans imperiyası Osmanlı türklərinin zərbələri altında tədricən süquta doğru gedərkən Plifon dövlətin xilas yollarını axtarırdı. O, torpaq islahatı aparılmasını, vergi sisteminin yenilənməsini, güclü ordunun yaradılmasını və daha səmərəli idarəçilik mexanizmlərinin tətbiqini təklif edirdi. Lakin dövlət işlərindən kənarda qalan vaxtlarında daha qeyri-adi bir ideyanın üzərində çalışırdı: qədim yunan dini dünyagörüşünü yenidən dirçəltmək istəyirdi.

Plifonun məqsədi Konstantinopol küçələrində Zevsin ildırımlarını görmək və ya qədim tanrıları sözün həqiqi mənasında həyata qaytarmaq deyildi. O, filosof və Platonun böyük pərəstişkarı idi. Hesab edirdi ki, antik tanrıların obrazları və adları kainatın fundamental qüvvələrini, dünyanın quruluşunu və insan həyatının mənəvi əsaslarını ifadə edir.

Bu ideyalar əsasında o, başında Zevsin dayandığı yeni dini-fəlsəfi sistem hazırlamış və “Qanunlar kitabı” adlı irihəcmli əsər yazmışdı. Plifon işinə son dərəcə ciddi yanaşırdı: dini bayramların təqvimini tərtib etmiş, 27 himn yazmış, duaları müəyyənləşdirmiş, hətta ibadət zamanı nə vaxt diz çökmək, nə vaxt əlləri göyə qaldırmaq lazım olduğunu belə göstərmişdi.

Təsəvvür edin: hörmətli Bizans məmuru gündüz imperatorla dövlətin müdafiəsini, vergiləri və iqtisadi islahatları müzakirə edir, axşam isə Zevs və Apollon üçün ibadət qaydaları hazırlayırdı. Üstəlik, bütün bunlar xristianlığın artıq təxminən min ildir dövlət dini olduğu bir imperiyada baş verirdi.

İtaliyada Platonun ideyalarını yenidən kəşf etdirən filosof

1438-ci ildə Plifon İtaliyada keçirilən kilsə məclisində iştirak etmək üçün səfərə çıxdı. Həmin məclisdə pravoslav və katolik kilsələri arasında yaxınlaşma və birləşmə imkanları müzakirə olunurdu. Ruhanilər teoloji məsələlər ətrafında mübahisə apararkən, yaşlı yunan filosofu italyan ziyalılarına Platonun fəlsəfəsindən danışır, onları antik düşüncənin zənginliyi ilə tanış edirdi.

Onun söhbətləri o qədər böyük maraq doğurmuşdu ki, hətta dövrünün ən nüfuzlu italyan dövlət xadimlərindən biri Kozimo Mediçi də Platon fəlsəfəsinin dirçəldilməsi ideyası ilə maraqlanmağa başlamışdı. Sonralar Florensiyada platonçu düşüncənin inkişafı üçün mühüm zəmin yaranmasında Plifonun təsiri xüsusi qeyd olunur.

Lakin filosofun fikirləri hər kəsin xoşuna gəlmirdi. Bir alim sonralar xatırlayırdı ki, Plifondan gələcəkdə hansı dinin qalib gələcəyini — xristianlığın, yoxsa islamın — soruşmuşdu. İddialara görə, filosof cavabında nə birinin, nə də digərinin üstünlük qazanacağını, gələcəyin dini inancının qədim bütpərəstliyə daha yaxın olacağını söyləmişdi.

Bu cavab həmsöhbətini dəhşətə gətirmişdi. O, sonralar Plifonu zəhərli ilana bənzətmişdi. Bununla belə, həmin hadisə barədə məlumatı məhz filosofun ən sərt tənqidçilərindən birinin xatirələrindən alırıq. Buna görə də söhbətin həqiqətən necə baş verdiyini və Plifonun nə dərəcədə dəqiq sitat gətirildiyini müəyyənləşdirmək çətindir.

Xristian kardinalların heyran olduğu “bütpərəst”

Ən təəccüblüsü isə Plifonun dini baxışlarına baxmayaraq, gələcəkdə xristian dünyasının nüfuzlu simalarına çevriləcək şəxslərin də onun tələbələri arasında olması idi.

Onlardan biri Vissarion sonralar katolik kardinalı oldu. Plifon vəfat etdikdən sonra Vissarion onun oğullarına təsəlli məktubu göndərdi. Məktubda filosofun ruhunun Olimpiya tanrılarının arasına qoşulacağına ümid etdiyini yazırdı. Hətta müəlliminin ruhunda Platonun özünün yenidən təcəssüm etmiş ola biləcəyini də ehtimal edirdi.

Bir katolik kardinalın xristianlıqdan kənar dini dünyagörüşünə malik filosof haqqında belə sözlər söyləməsi, ilk baxışdan, olduqca qəribə görünə bilər. Lakin İntibah dövrünün intellektual mühitində antik müdrikliyə və Platon fəlsəfəsinə ehtiram bəzi yüksək rütbəli kilsə xadimləri üçün də yad deyildi.

Pravoslav patriarxı Georgi Sxolari isə bu heyranlığı bölüşmürdü. Plifonun ölümündən sonra onun məşhur “Qanunlar kitabı” patriarxın əlinə keçdi. Əlyazma bundan əvvəl bir Bizans knyaginyasında saxlanılırdı. Həmin qadın əsərin əhəmiyyətini nəzərə alaraq onu məhv etməyə cəsarət etməmişdi. Patriarx isə daha qətiyyətli davrandı və kitabın yandırılmasını əmr etdi.

Beləliklə, əsərin böyük hissəsi məhv edildi. Bununla belə, bəzi fraqmentlər, o cümlədən qədim tanrılara həsr olunmuş himnlər dövrümüzədək gəlib çatdı.

Burada tarixin qəribə ironiyası üzə çıxır: patriarx Plifonun fikirlərinin təhlükəliliyini sübut etmək və onları unutdurmaq istəyərkən, əsərin məzmununu ətraflı təsvir etməklə məhv edilmiş kitabın bəzi ideyalarının yaddaşlarda qalmasına özü də kömək etmiş oldu.

Filosofun ölümündən sonra başlayan mübarizə

Plifon 1453-cü ildə Konstantinopolun süqutundan bir qədər əvvəl, 1452-ci ildə vəfat etdi. Onun sevimli Bizans imperiyası az sonra tarix səhnəsindən silindi. Zevs ümumxalq səviyyəsində ibadət edilən tanrı kimi Olimpa qayıtmadı. Lakin Platonun ideyaları İtaliyada yeni həyat qazandı və Avropa İntibahının fəlsəfi düşüncəsinə təsir göstərdi.

Bu hekayədə bir müddətlik arxa plana keçən başqa bir şəxs — Rimini hökmdarı Sigizmondo Malatesta yenidən meydana çıxır.

Malatesta dövrünün qeyri-adi şəxsiyyətlərindən biri idi. O, həm hərbçi, həm sənət həvəskarı, həm də rəssamların və alimlərin himayədarı kimi tanınırdı. Eyni zamanda, Roma papası tərəfindən kilsədən xaric edilmişdi. Rimini şəhərində Müqəddəs Fransisk kilsəsini antik memarlıq və incəsənət motivləri ilə bəzədilmiş möhtəşəm bir məbədə çevirməyə çalışırdı.

Məhz bu məbədin yaxınlığında Plifonun qalıqları üçün mərmər sarkofaq qoyulmasını əmr etdi.

Filosofun dini baxışlarına qarşı çıxanlar bundan qəzəbləndilər. Onlardan biri hətta Plifonun qalıqlarının dənizə atılmasını təklif edirdi. Onun fikrincə, qədim yunan tanrılarına pərəstiş edən bir insanın nəşinin xristian məbədinin yaxınlığında saxlanılması yolverilməz idi.

Amma Malatesta geri çəkilmədi. Sarkofaqın üzərinə Plifonu öz dövrünün ən böyük filosoflarından biri kimi tərifləyən yazı həkk olundu.

Beləliklə, qədim yunan tanrılarına ehtiram bəsləyən filosof Roma papası tərəfindən kilsədən qovulmuş bir hökmdarın iradəsi sayəsində xristian məbədinin yanında son mənzilini tapdı.

Ən maraqlı məqam isə hekayənin sonunda gizlənir: Plifon sağlığında Malatestanın Riminiyə gəlmək dəvətini qəbul etməmişdi. Lakin hökmdar illər sonra yenə də istəyinə çatdı. Sadəcə, bu dəfə filosofun razılığına ehtiyac yox idi. Çünki onunla mübahisə edəcək, dəvəti rədd edəcək və ya öz fikrini müdafiə edəcək heç kim qalmamışdı.

Tarix bəzən insanın sağlığında qəbul etmədiyi dəvəti ölümündən sonra onun əvəzinə qəbul edir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az