Hər meşənin öz hökmdarı var. Elə bir nəhəng ot yeyən heyvan ki, təkcə mövcudluğu ilə bütöv meşənin simasını dəyişir, onun təbii tarazlığını formalaşdırır. Avropa meşələrinin də vaxtilə belə bir hökmdarı olub. Lakin meşələrin ona ən çox ehtiyac duyduğu bir dövrdə bizonlar yoxa çıxıb…
Bir vaxtlar Avropa bizonlarının (zubrların) yayılma arealı olduqca geniş idi. Onlara İspaniyadan Altay dağlarına, Skandinaviyanın cənubundan Qafqaza qədər uzanan ərazilərdə rast gəlmək mümkün idi. Çəkisi bir tona çatan bu nəhəng heyvanlar meşələrdə, çəmənliklərdə və meşə kənarlarında sərbəst dolaşırdılar. Onların müntəzəm otladıqları ərazilərdə sıx kolluqlar seyrəlir, meşəliklər isə tədricən geniş və işıqlı parklara bənzəyirdi.
20 başadək heyvandan ibarət bizon sürüləri quru ağaclıq və sıx kolluqların arasından keçərək özlərinə cığırlar açır, eyni zamanda çoxlu sayda cavan ağac və bitki pöhrələrini yeyirdilər. Beləliklə, cəmi bir nəsil ərzində – bizonların orta hesabla 15-20 il yaşadığını nəzərə alsaq – baxımsız və keçilməz meşələr daha açıq, işıqlı və canlı məkanlara çevrilirdi.
Meşənin aşağı qatlarına günəş işığının daha çox düşməsi bitki müxtəlifliyini artırırdı. Bitkilərin çoxalması isə öz növbəsində həşəratların və digər xırda onurğasız canlıların sayına və müxtəlifliyinə müsbət təsir göstərirdi. Beləliklə, bizonlar təkcə ot yemir, bütöv ekosistemin inkişafına təsir edirdilər.

Üstəlik, onların meşələrdəki fəaliyyəti insanlara da fayda verirdi. Seyrək və yaxşı havalanan meşələrdə yanğın təhlükəsi müəyyən dərəcədə azalır, alçaq bitki örtüyündə baş verən yanğınların yayılması çətinləşirdi. Ağacların sıx çətirlərində baş verən yanğınların qarşısını almaq da belə meşələrdə nisbətən asanlaşırdı. Bunun iqtisadiyyat, ekologiya və insan sağlamlığı baxımından nə qədər əhəmiyyətli olduğunu ayrıca izah etməyə ehtiyac yoxdur.
Lakin təxminən 12 min il əvvəl insanlar bu təbii tarazlığın nə qədər vacib olduğunu hələ dərk etmirdilər. Onlar bizonları intensiv şəkildə ovlayırdılar. Nəhəng bədən quruluşlarına baxmayaraq, bu heyvanlar ox və nizə ilə silahlanmış insanlara qarşı aciz qalırdılar.
Maraqlıdır ki, ovçular üçün ən əlçatan hədəflərdən biri yetkin erkək bizonlar idi. Dişilər və cavan erkəklər, adətən, sürü halında hərəkət etdiyi halda, yaşlı erkəklər çox vaxt tək yaşayırdılar. Əlində iti nizə və ya digər silahlar olan insanlardan ibarət ovçu dəstələri üçün bu heyvanları izləmək və ovlamaq daha asan idi.
Daş dövrünü dəmir dövrü, Antik dövrü Orta əsrlər, Orta əsrləri isə Yeni dövr əvəz etdi. Lakin insanın bizon ovuna marağı azalmadı. Əsrlər boyu davam edən amansız ovçuluq nəticəsində onların vaxtilə nəhəng olan yayılma arealı cəmi iki əsas təbii sığınacağa qədər daraldı: Belovej meşəsi və Şimali Qafqaz.
Nəhayət, faciə baş verdi. Belovej meşəsində sonuncu vəhşi bizon 1919-cu ildə, Qafqazda isə 1927-ci ildə öldürüldü. Növün taleyi artıq tükənmək təhlükəsi ilə üz-üzə idi.

Yer üzündə yalnız zooparklarda və özəl heyvanxanalarda saxlanılan bir neçə onlarla bizon qalmışdı. 1923-cü ildə onların ümumi sayı cəmi 54 fərd idi. Müasir Avropa bizonlarının hamısının nəsli isə həmin heyvanlardan yalnız 12-sinə gedib çıxır.
Beləliklə, meşələrin qədim hökmdarı öz taxtından devrilmişdi. Onun yerini planetin yeni sahibi – insan tutmuşdu.
İnsan məhv etdiyi növü yenidən həyata qaytara bildi
Xoşbəxtlikdən, bəşəriyyətin bu nəhəng heyvanı tamamilə məhv etməmək üçün vaxtında tədbir görməyə ağlı çatdı. Müxtəlif ölkələrin alimləri, zooloqlar və təbiəti mühafizə təşkilatları bizonları yox olmaqdan xilas etmək üçün birləşdilər.
Bu prosesdə Polşa və sovet mütəxəssislərinin xüsusi rolu oldu. Növün bərpası onilliklər, böyük maliyyə vəsaiti və seleksiyaçıların gərgin əməyi hesabına mümkün oldu.
1940-cı ildə bizonların Qafqaza qaytarılması istiqamətində işlərə başlanıldı. 1952-ci ildə isə ilk heyvanlar yenidən Belovej meşəsinə buraxıldı. Beləliklə, vaxtilə insan tərəfindən məhv edilmiş növ tədricən öz təbii yaşayış mühitinə qayıtmağa başladı.
Ancaq bu hekayənin ən maraqlı və bir qədər də təəccüblü tərəfi bundan sonra başlayır.
Məsələ ondadır ki, bu gün təbiətdə rast gəldiyimiz bəzi Avropa bizonlarının genetik tərkibi min il əvvəl Avropa meşələrində yaşayan əcdadlarından müəyyən qədər fərqlənir.
Bərpa proqramları çərçivəsində mütəxəssislər Avropa bizonlarını onların Şimali Amerikada yaşayan yaxın qohumları – Amerika bizonları ilə də çarpazlaşdırıblar. Nəticədə əldə olunan hibrid heyvanlar nəsilvermə qabiliyyətinə malik olub.
Bu təcrübələr xüsusilə Qafqazda mühüm rol oynayıb. Burada Amerika bizonlarının iştirakı ilə əldə edilən heyvanların əsasında yeni, sərbəst yaşayan sürülər formalaşdırılıb. Buna görə də Qafqazdakı bəzi bizon populyasiyalarının genetik mənşəyində Amerika bizonlarının da izi var.
Başqa sözlə, həmin heyvanlar tamamilə hibrid olmasalar da, onların genetik tərkibində Amerika bizonlarına məxsus müəyyən pay mövcuddur.
Bununla belə, bütün müasir Avropa bizonlarını qarışıq mənşəli hesab etmək düzgün olmazdı. Növün qorunub saxlanılan populyasiyalarının əksəriyyəti saf cinsli mənşəyini qoruyub.

Müasir Avropa bizonları əsasən iki genetik xəttə bölünür: Belovej və Belovej-Qafqaz xətləri. İkinci xəttin yaranması isə Amerika bizonları ilə çarpazlaşmanın deyil, Avropa bizonunun iki tarixi yarımnövünün genetik mənşəyinin birləşməsinin nəticəsidir.
Bununla yanaşı, növün genetik müxtəlifliyi hələ də olduqca aşağıdır. Səbəb sadədir: XX əsrin əvvəllərində baş verən fəlakətdən sonra çox az sayda heyvan sağ qalıb. Bütün müasir populyasiyalar məhz həmin məhdud sayda əcdadın nəslindən formalaşıb.
Bu səbəbdən mütəxəssislər hər bir heyvanın mənşəyini, valideynlərini və genetik xüsusiyyətlərini diqqətlə izləyirlər. Məqsəd yalnız bizonların sayını artırmaq deyil, həm də növün sağlam genetik fondunu qorumaqdır.
Meşələrin qədim hökmdarı yenidən qayıdır
Bu gün Polşa, Belarus və Rusiyada böyük bizon sürüləri yaşayır. Almaniya, Rumıniya və digər Avropa ölkələrində də ayrı-ayrı populyasiyaların bərpası istiqamətində işlər aparılır.
Hətta Böyük Britaniyada bizonlardan meşə ekosistemlərinin bərpası üçün istifadə edilməyə başlanılıb. Onların təbii davranışları meşələrin strukturunu dəyişir, bitki örtüyünü seyrəldir və müxtəlif canlılar üçün yeni yaşayış şəraiti yaradır.
Növün dünya üzrə ümumi sayı artıq 12 min fərdi ötüb. Əlbəttə, bu heyvanların hamısı tam sərbəst şəraitdə yaşamır. Bir çox populyasiya hələ də xüsusi mühafizəyə, baytarlıq nəzarətinə və insan dəstəyinə ehtiyac duyur.
Amma əsas olan budur ki, Avropa bizonları yenidən meşələrə qayıdırlar.

Onlar yenə kolluqları seyrəldir, cığırlar açır, cavan ağacların inkişafına təsir göstərir və bütöv ekosistemlərin görünüşünü dəyişirlər.
İnsanların əsrlər boyu apardığı amansız ovçuluq nəticəsində az qala yer üzündən silinən bu nəhənglər indi təbiətin öz tarazlığını bərpa etməsinə kömək edirlər.
Bu hekayə bir daha sübut edir ki, insan təbiəti məhv etmək gücünə malik olduğu kimi, onu qorumaq və bərpa etmək məsuliyyətini də daşıyır. Bəzən bir növün xilası üçün yüzilliklərə deyil, sadəcə vaxtında verilmiş düzgün qərara ehtiyac olur.
Meşələrin qədim hökmdarı geri qayıdır. Bu dəfə onu qorumaq isə insanın öz əlindədir.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az
Mənbə: “Heyvanlar kitabı” nəşrinin materialı əsasında
