Neçə ildir ki, məni bir fikir rahat buraxmır. Qazaxıstan siyasətini nə qədər çox izləsəm, özümə eyni sualı bir o qədər tez-tez verirəm: Qazaxıstan bu gün gələcəyini həqiqətən müstəqil şəkildə müəyyənləşdirir, yoxsa biz hələ də Kremlin kölgəsində yaşayırıq?
Mən pərdəarxası razılaşmaların hamısını bildiyimi iddia etmirəm. Gizli əmrlərin mövcudluğunu sübut edən sənədlərim yoxdur. Amma sual vermək, hadisələri müqayisə etmək və onilliklər boyu hakimiyyəti əlində saxlayanlara gözübağlı inanmamaq hüququm var.
Nursultan Nazarbayev Qazaxıstanı otuz ildən çox idarə etdi. Siyasətinə qarşı bütün iradlara baxmayaraq, qazax dilinin dövlət həyatında mövqeyinin tədricən möhkəmləndiyini görməmək mümkün deyil. Mənə həmişə elə gəlib ki, Qazaxıstanın müstəqil milli kursu postsovet məkanını Rusiyanın təsir zonası kimi qəbul etməyə öyrəşmiş Vladimir Putində narahatlıq yarada bilərdi.
Sonra hakimiyyətə Kasım-Jomart Tokayev gəldi. O, etnik qazaxdır, lakin tamamilə fərqli siyasi tərcümeyi-halı və dil mühiti olan bir insandır. Onilliklər boyu sovet və rus diplomatik sistemində çalışıb, beynəlxalq qurumlarda yüksək vəzifələr tutub və rus dilinin böyük rol oynadığı siyasi mədəniyyətdə formalaşıb.
Rus dilini bilmək özlüyündə problem deyil. Problem o zaman başlayır ki, müstəqil Qazaxıstanın rəhbəri hansı ölkənin maraqlarını təmsil etdiyini və ilk növbədə öz xalqına hansı dildə müraciət etməli olduğunu unudur.
Qazax dili dövlət müstəqilliyinin bəzəyi deyil. O, müstəqilliyin səsi, ləyaqəti və tarixi yaddaşıdır.
Xüsusilə ağır suallar 2022-ci ilin faciəvi yanvar hadisələrindən, yəni Qaңtardan sonra qalıb. İnsanlar həlak oldu, ölkə sarsıntı keçirdi, cəmiyyət isə hələ də hərtərəfli cavablara ehtiyac duyur: əmrləri kim verdi, silahdan istifadə qərarlarını kim qəbul etdi, vətəndaşların ölümünə görə kim məsuliyyət daşıyır?
Tokayev açıq şəkildə xəbərdarlıq etmədən atəş açmağa çağırdı. Bu, nə şayiədir, nə də mənim fərziyyəm. Lakin Moskvanın, Kremlin və rus qoşunlarının baş verənlərdə hansı rol oynadığı sualı fərziyyə deyil, sübut tələb edir. Biz istintaqı ittihamlarla əvəz etməməliyik, amma hakimiyyətin inandırıcı cavab vermədiyi sualları unutmaq da məcburiyyətində deyilik.
Məni ən çox narahat edən isə budur: bunca illik müstəqillikdən sonra Qazaxıstan niyə hələ də Moskvaya baxmaq siyasi vərdişindən qurtula bilməyib?
Nazarbayev 32 il hakimiyyətdə qaldı. Ondan sonra bizə islahat, ədalətli dövlət və siyasi yenilənmə vədləri verildi. Bəs vətəndaşın hakimiyyəti həqiqətən seçdiyi, əvvəlcədən təşkil olunmuş siyasi tamaşada sadəcə iştirak etmədiyi tam hüquqlu demokratiya hanı?
Bəli, Qazaxıstanda qanunlar və konstitusiya normaları dəyişdi. Lakin qanun özlüyündə demokratiya yaratmır. Demokratiya hakimiyyətin qanunla məhdudlaşdığı, məhkəmənin müstəqil olduğu, müxalifətin fəaliyyət göstərə bildiyi, jurnalistin xoşagəlməz suallar verə bildiyi və prezidentin ölkənin sahibi deyil, xalqın müvəqqəti seçilmiş qulluqçusu olduğunu dərk etdiyi yerdə başlayır.
Siyasi sistemin dəfələrlə bir adamın ətrafında qurulması məni qane etmir. Qazaxıstan nə Nazarbayevin ailə mülkiyyətidir, nə də Tokayevin şəxsi layihəsi. Üstəlik, bu, Kremlin kimin hakimiyyətdə olacağını və dövlət kursunun necə olacağını diktə etmək hüququ olan ərazi də deyil.
İndi isə bir sual da vermək istəyirəm: Müstəqil Qazaxıstanın prezidenti Berlində, Avropa auditoriyası qarşısında çıxış edərkən niyə əsasən rus dilində danışmalı və Putinə bu qədər ehtiram nümayiş etdirməlidir? Tokayev rusiyalı həmkarını doğrudan da “əla” adlandırıb və bu qiymət açıq şəkildə səslənib. Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü və Avropa təhlükəsizliyinin dağıdılması fonunda belə sözlər mənim üçün xüsusilə ağrılıdır.
Diplomatiya nəzakət tələb edir. Lakin nəzakət əyilmək deyil. Tərəfdaşlıq tabeçilik deyil. Müstəqillik prezidentin arxasındakı bayrağların sayı ilə deyil, güclü qonşunun xoşuna gəlməyəndə belə ölkəsinin maraqlarını müdafiə etməyə hazır olması ilə ölçülür.
Mən Astanada, Berlində, Vaşinqtonda, Brüsseldə və dünyanın istənilən paytaxtında qazax dilində sərbəst, əminliklə və ləyaqətlə danışan Qazaxıstan prezidenti görmək istəyirəm.
Bunu rus dili pis olduğu üçün demirəm. İnsanların rusca ünsiyyətini qadağan etmək lazım olduğuna görə də demirəm. Biz mürəkkəb tarixdə böyümüşük və rus dili milyonlarla insan üçün ünsiyyət dili olaraq qalır. Mən dil düşmənçiliyinə çağırmıram. Mən başqa bir şeydən danışıram: müstəqil Qazaxıstanın dövlət dili yalnız siyasi baxımdan əlverişli olanda xatırlanan ikinci dərəcəli atributa çevrilməməlidir.
Gənc, təhsilli, qazax dilini sərbəst bilən, digər dillərə hörmət edən, müasir dünyanı anlayan və müstəqil dövlətin başçısı kimi hiss etmək üçün Putinin razılığına ehtiyac duymayan bir prezident təsəvvür edin. Öz müxalifətindən qorxmayan, tənqidi milli təhlükəsizliyə təhdid saymayan və həyatının son gününə qədər hakimiyyətdə qalmağa çalışmayan bir prezident.
Bu, Qazaxıstan üçün həddən artıq cəsarətli arzudurmu?
İstəyirəm ki, qazaxıstanlılar bir gün prezidentlərini yuxarıdan göstərişlə, keçmişdən qorxu ilə və yadelli geosiyasi maraqların təzyiqi altında deyil, azad şəkildə seçsinlər: ədalətli seçkilərdə, real alternativlər arasında və hakimiyyətin dinc yolla ötürülməsi təminatı ilə.
İstəyirəm ki, gənc qazaxlar gələcəklərini öz ölkələrində görsünlər. Qazax dilini bilmək qapıları açsın, sonu gəlməyən mübahisə mövzusuna çevrilməsin. Prezident siyasi himayədarların qarşısında deyil, vətəndaşların qarşısında cavabdeh olsun.
Nazarbayev, Tokayev və Putin arasında qapalı qapılar arxasında hansı razılaşmaların olduğunu bilmirəm. Amma bir şeyi bilirəm: xalq hakimiyyətin sözünə inanmağa borclu deyil. Hakimiyyət xalqın etibarını qazanmağa borcludur.
Bu gün xoşagəlməz suallara cavab ala bilmiriksə, bu, onları verməyi dayandırmalı olduğumuz anlamına gəlmir.
Qazaxıstan soyadların sonsuz dəyişməsi və köhnə siyasi vərdişlərin qorunmasından daha çoxuna layiqdir. O, həqiqi müstəqilliyə layiqdir: siyasi, iqtisadi, mədəni və dil müstəqilliyinə.
İnanıram ki, bir gün Qazaxıstan dünya ilə qazax dilində danışan bir prezident seçəcək. Bunu gözəl görüntü xatirinə yox, məhz bu dil dövlətinin səsi olduğu üçün edəcək.
Moskvanın canişini yox. Ömürlük hökmdar yox. Kreslosunu itirməkdən qorxan insan yox. Azad Qazaxıstanın prezidenti: kreslonun dövlətə, hakimiyyətin xalqa, ölkənin gələcəyinin isə yeni nəsillərə məxsus olduğunu başa düşən prezident.
Mən məhz belə bir Qazaxıstan arzulayıram. Bu gün sual belə bir prezidentin mövcud olub-olmaması deyil. Sual budur: Qazaxıstan xalqı onu azad şəkildə seçmək imkanını nə vaxt əldə edəcək?
Müəllif: Adolf Balxaş
Hazırladı Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az