19 sentyabr 1944-cü il. Moskva. Andrey Jdanov SSRİ və Böyük Britaniya adından Finlandiya ilə atəşkəs sazişini imzalayır.
Finlandiya ilə bir tərəfdən, SSRİ və Böyük Britaniya ilə digər tərəfdən imzalanan bu saziş faktiki olaraq 1941–1944-cü illər Sovet-Fin müharibəsini başa çatdırdı.
1944-cü ilin iyulunda sovet qoşunları Vıborqu ələ keçirdikdən sonra hücum dayandırıldı. Sovet komandanlığı qoşunların bir hissəsini Almaniya istiqamətinə keçirməyə başladı və Finlandiya ilə danışıqları sürətləndirmək qərarına gəldi.
Avqustun 4-də Finlandiya ordusunun baş komandanı, marşal Karl Qustav Emil Mannerheym ölkə prezidenti oldu. Beləliklə, hərbi və siyasi hakimiyyət faktiki olaraq onun əlində cəmləşdi. Avqustun 24-də Mannerheym hökumətin yeni formalaşdırılmış üzvlərini Helsinkiyə səfərləri zamanı demək olar ki, yaşadığı salon-vaqona dəvət etdi. Məqsəd müharibəni mümkün qədər tez başa çatdırmağın yollarını müəyyənləşdirmək idi.
Sülh danışıqlarının şərtlərini öyrənmək üçün İsveçdəki SSRİ-nin fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Aleksandra Kollontaya müraciət edildi. Beş gün sonra Stalin tərəfindən cavab gəldi. Sovet hökuməti Finlandiya nümayəndə heyətini yalnız bir şərtlə qəbul etməyə razı idi: Finlandiya Almaniya ilə diplomatik münasibətləri rəsmən kəsməli və alman qoşunlarının ölkə ərazisindən çıxarılmasını tələb etməli idi.
Finlandiyanın şimalında 200 mindən çox alman hərbçisi yerləşirdi. Onların cəmi iki həftə ərzində ölkədən çıxarılması və ya internə edilməsi faktiki olaraq mümkün deyildi. Beləliklə, Finlandiya dolayısı ilə Almaniya ilə yeni müharibəyə sövq edilirdi. Bu isə strateji baxımdan SSRİ üçün əlverişli idi.
Mannerheymin əsas narahatlığı atəşkəs əldə olunmazdan əvvəl fin qoşunlarının Kareliya istiqamətindən Laplandiyaya keçirilməsi ilə bağlı idi.
Müşavirəyə yeni hökumətin üzvləri ilə yanaşı, keçmiş prezident Risto Ryuti, keçmiş baş nazir Edvin Linkomies və keçmiş xarici işlər naziri Henrik Ramsay da dəvət olundu. Demək olar ki, yekdilliklə Moskvanın şərtlərini qəbul etmək qərara alındı. Çünki alternativ yol görünmürdü.
Sentyabrın 2-də Mannerheym Almaniya ilə diplomatik münasibətlərin kəsildiyini rəsmən elan etdi. Ertəsi gün isə qoşunların ölkənin şimalına keçirilməsi barədə əmr verdi.
Mannerheym Stalinə təklif etdi ki, fin qoşunlarının 1940-cı il sərhədlərinə geri çəkilməsi sentyabrın 6-dan başlasın. O, həmçinin alman hərbi hissələrinin Finlandiyadan çıxarılmasına və ya internə edilməsinə finlərin özlərinin nəzarət edəcəyinə söz verdi. Sentyabrın 4-nə keçən gecə Mannerheym Stalinin bu təklifləri qəbul etdiyini öyrəndi.
Atəşkəs həmin gün qüvvəyə minməli idi. Səhər saat 7-də fin qoşunları razılaşmaya uyğun olaraq atəşi dayandırdılar. Lakin sovet qoşunları bəzi istiqamətlərdə döyüşləri daha bir sutka – sentyabrın 5-dək davam etdirdi.
Sentyabrın 7-də Mannerheymin yalnız etibar etdiyi şəxslərdən ibarət böyük Finlandiya nümayəndə heyəti Moskvaya yola düşdü. Nümayəndə heyəti danışıqların başlaması üçün bir həftə gözləməli oldu. Gərginlik artırdı. Sovet tərəfi artıq sülh müqaviləsindən deyil, atəşkəs sazişindən danışırdı.
Əvvəlcə atəşkəs şərtlərinin 1940-cı ildə imzalanmış Moskva sülh müqaviləsinin şərtlərinə yaxın olacağı güman edilirdi. Lakin Moskvanın irəli sürdüyü tələblər Finlandiyanın gözləntilərindən daha ağır oldu.
Finlandiya qarşısında əsasən bu şərtlər qoyuldu:
– 300 milyon ABŞ dolları məbləğində təzminatın səkkiz il ərzində mallarla ödənilməsi;
– Finlandiya ordusunun iki ay yarım ərzində sülh dövrü səviyyəsinə endirilməsi;
– Finlandiya ərazisindəki alman qoşunlarının tərksilah edilməsi, alman hərbi əsirlərin SSRİ-yə təhvil verilməsi, alman və macar vətəndaşlarının internə edilməsi;
– Almaniya və onun müttəfiqləri ilə diplomatik münasibətlərin kəsilməsi;
– 1920 və 1940-cı illərdə imzalanmış sülh müqavilələri ilə Finlandiyaya verilmiş Petsamo (Peçenqa) bölgəsinin SSRİ-yə qaytarılması;
– SSRİ-yə və müttəfiqlərə qarşı düşmən təbliğatı aparan, o cümlədən fa tərəfdarı siyasi, hərbi və hərbiləşdirilmiş təşkilatların buraxılması;
– kommunist təşkilatlarının fəaliyyətinə qoyulmuş qadağanın ləğv edilməsi;
– SSRİ vətəndaşlarının, o cümlədən estonların və təxminən 60 min inqermanlandlının Sovet İttifaqına qaytarılması;
– hərbi cinayətkarların müəyyənləşdirilməsi və məhkəmə qarşısına çıxarılması.
Ən gözlənilməz tələblərdən biri isə Hanko burnunun əvəzinə Porkkala yarımadasının və ətraf ərazilərin 50 il müddətinə SSRİ-yə icarəyə verilməsi və burada hərbi baza yaradılması idi. Moskva bununla Finlandiya körfəzinə nəzarəti gücləndirməklə yanaşı, Helsinkiyə yaxın ərazidə hərbi mövcudluq əldə etməyə çalışırdı. Porkkala paytaxt Helsinkidən cəmi 17 kilometr məsafədə yerləşirdi.
Finlandiya nümayəndə heyətinin rəhbəri, baş nazir Antti Hakzell bu tələb barədə Molotovdan danışıqların başlamasına cəmi bir neçə saat qalmış xəbər tutdu. Bundan sonra onun insult keçirdiyi bildirilir. Hakzelli xarici işlər naziri Enkell əvəz etdi.
Bundan başqa, 1940-cı il sülh müqaviləsi ilə Finlandiyaya verilmiş Kareliya ərazilərinin bir hissəsi, Salla bölgəsi və Finlandiya körfəzindəki bir sıra adalar da SSRİ-yə keçdi.
Atəşkəs sazişi 19 sentyabr 1944-cü ildə Moskvada imzalandı.
Sazişi SSRİ və Böyük Britaniya hökumətlərinin səlahiyyətli nümayəndəsi Andrey Jdanov, Finlandiya hökumətinin səlahiyyətli nümayəndələri Karl Enkell, Rudolf Valden, Erik Heynrixs və Oskar Enkell imzaladılar.
Beləliklə, 1941-ci ildə başlayan Sovet-Fin müharibəsi başa çatdı və Finlandiyanın müharibədən çıxması üçün yeni mərhələ başladı. Ardınca Finlandiya ilə Almaniya arasında Laplandiya müharibəsi baş verdi və fin qoşunları ölkə ərazisindəki alman qüvvələrini çıxarmağa başladılar.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az