Yaponiyanın Tsukuba Universitetinin neyrobioloqları müəyyən ediblər ki, insanın daxilində apardığı səssiz dialoq adi danışığın sadəcə səssiz forması deyil. Bu iki proses beynin fəaliyyəti və orqanizmin fizioloji reaksiyaları baxımından fərqlənə bilər.

Alimlər bu fərqi araşdırmaq üçün göz bəbəyinin diametrini ölçüblər. Məlum olub ki, insan sözləri ucadan söyləyərkən göz bəbəkləri adətən genişlənir. Daxili nitq zamanı isə fizioloji reaksiya daha zəif olur. Bu nəticələr beynin səssiz düşüncə zamanı enerjiyə və fizioloji resurslara daha qənaətlə yanaşa biləcəyini göstərir.

Beynimiz daxilimizdə danışarkən fərqli işləyir?

Uzun müddət hesab olunurdu ki, insanın beynində eşitdiyi daxili səs adi nitqin demək olar ki, eyni mexanizmləri ilə yaranır. Bu yanaşmaya görə, insan fikrini daxilində sözlərlə ifadə edərkən danışıqla əlaqəli beyin sahələri aktivləşir, lakin nitq orqanlarının hərəkəti məhdudlaşdırılır.

Beyin görüntüləmə tədqiqatlarında daxili nitq və ucadan danışıq zamanı bəzi nitq sahələrinin oxşar aktivlik göstərməsi də bu fikri dəstəkləyirdi.

Lakin göz bəbəyinin ölçüsünün təhlili proseslərin fizioloji baxımdan tam eyni olmadığını göstərən əlavə məlumatlar ortaya çıxarıb.

Göz bəbəyinin diametri yalnız işıqlandırmadan asılı deyil. O, həmçinin diqqət, zehni səy və oyanıqlıq səviyyəsi ilə əlaqəli dəyişikliklərə məruz qalır. Bu reaksiyalarda beynin noradrenergik sistemləri də rol oynayır.

Tədqiqat zamanı ucadan danışığın göz bəbəyinin genişlənməsi ilə müşayiət olunduğu, daxili nitq zamanı isə reaksiyanın daha zəif olduğu müşahidə edilib.

Səssiz düşüncə zamanı göz bəbəyi niyə kiçilə bilər?

Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri sadə zehni hesablamalarla bağlı olub. İnsan rəqəmləri daxilində sayarkən göz bəbəyinin diametri hətta kiçilə bilib. Daha mürəkkəb zehni tapşırıqlar zamanı isə göz bəbəyi genişlənib, lakin bu dəyişiklik ucadan danışıq zamanı müşahidə olunan reaksiya ilə müqayisədə daha zəif olub.

Bu fərq daxili nitqin hər zaman eyni fizioloji yük yaratmadığını göstərir. Sadə düşüncə əməliyyatları daha zəif oyanıqlıq reaksiyası ilə müşayiət oluna bilər, mürəkkəb tapşırıqlar isə daha çox diqqət və zehni səy tələb edir.

Tədqiqatçıların yanaşmasına görə, daxili nitq insanın planlaşdırma, özünənəzarət və fikirlərini təşkil etmə proseslərində mühüm rol oynayır. Bu zaman insan düşüncələrini sözlərlə ifadə edə bilir, lakin onları səsləndirmək üçün nitq aparatını tam şəkildə işə salmağa ehtiyac qalmır.

Niyə mürəkkəb fikri ucadan ifadə etmək daha çətindir?

Bir çox insan mürəkkəb bir fikri daxilində aydın şəkildə formalaşdırsa da, onu ucadan ifadə edərkən çətinlik çəkir. Bunun səbəblərindən biri düşüncə ilə danışığın əlavə tələblərinin fərqli olmasıdır.

Daxili dialoq zamanı insan fikrini istədiyi sürətlə dəyişə, yarımçıq cümlələri yenidən qura və eyni anda bir neçə ehtimalı nəzərdən keçirə bilər. Ucadan danışarkən isə fikirləri ardıcıl sözlərə çevirmək, uyğun ifadələr seçmək, tələffüzü və danışıq tempini idarə etmək lazımdır.

Buna görə də insanın beynində aydın görünən fikir danışıq zamanı daha çox zehni səy tələb edə bilər. Xüsusilə mürəkkəb mövzuları izah edərkən insan həm məzmunu qorumağa, həm də onu qarşı tərəfin başa düşəcəyi formada ifadə etməyə çalışır.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri də var

Nəticələri şərh edərkən araşdırmanın məhdudiyyətlərini nəzərə almaq vacibdir. Təcrübə nisbətən kiçik qrupda, laboratoriya şəraitində və əsasən rəqəmlərin ardıcıl sayılması kimi standartlaşdırılmış tapşırıqlar əsasında aparılıb.

Halbuki gündəlik həyatda daxili dialoq daha mürəkkəbdir. İnsan öz-özünə danışarkən keçmiş hadisələri xatırlaya, gələcəklə bağlı narahatlıq keçirə, emosional qərarlar verə və müxtəlif obrazları təsəvvür edə bilər. Bu proseslər sinir sisteminin fəaliyyətinə fərqli təsir göstərə bilər.

Bundan başqa, göz bəbəyinin genişlənməsi və ya kiçilməsi təkbaşına beynin konkret vəziyyətini müəyyən etməyə imkan vermir. Bu dəyişikliklər işıq, diqqət, emosional vəziyyət və digər fizioloji amillərlə də əlaqəlidir.

Ona görə də nəticələr daxili nitqin bütün hallarda daha az enerji sərf etdiyini sübut edən universal qanun kimi deyil, düşüncə və ucadan danışıq arasındakı fərqləri anlamağa kömək edən elmi müşahidə kimi qiymətləndirilməlidir.

Bəs sizdə necə olur? Mürəkkəb bir fikri daxilinizdə rahatlıqla formalaşdırdığınız halda, onu ucadan izah etməyə başlayanda daha çox diqqət və zehni güc sərf etdiyinizi hiss etmisinizmi?

Tərcümə etdi: Rəsmiyyə Şərifova,

KONKRET.az