İndi Rusiyanın o tayındakı bəzi dairələr “Yandeks” ətrafında baş verənlərdən sonra sanki ayılıblar və hər vasitə ilə eyni narrativi yaymağa çalışırlar: guya Fransada hazırda “tarixin ən böyük etirazları” baş verir, bunlar yalnız islamçıların qiyamıdır və ümumiyyətlə, Avropa özünün son süqutunu yaşayır. Halbuki bu cür yanaşma mürəkkəb hadisələri sadələşdirməkdən, müxtəlif problemləri bir-birinə qarışdırmaqdan və ictimai narazılığı siyasi manipulyasiya vasitəsinə çevirməkdən başqa bir şey deyil.

Bəli, Fransanın bəzi şəhərlərində iğtişaşlar baş verir, mağazalar dağıdılır, bahalı brendlərin vitrinləri sındırılır, mallar talan edilir. Lakin bu hadisələri bütövlükdə dini qarşıdurma və ya islamçı qiyam kimi təqdim etmək reallığın təhrif olunmasıdır.

2023-cü ilin yayında 17 yaşlı Nahel Merzukun polis tərəfindən güllələnərək öldürülməsindən sonra ölkənin bir sıra şəhərlərində baş verən iğtişaşlar göstərdi ki, sosial baxımdan həssas məhəllələrdə polisə qarşı narazılıq, ayrı-seçkilik iddiaları və illərlə yığılıb qalmış sosial gərginlik hər hansı hadisənin ardınca sürətlə alovlana bilər.

• Bu, həmin məhəllələrdə törədilən cinayətləri və talanları haqlı çıxarmır. Ancaq hadisələrin səbəblərini anlamaq üçün onların yalnız zahiri mənzərəsinə baxmaq kifayət deyil.

Bəzi görüntülərdə iğtişaşçıların müəyyən mağazalardan yan keçməsi və ya ayrı-ayrı obyektlərə toxunmaması da müşahidə oluna bilər. Lakin belə epizodlardan çıxış edərək bütün hadisələrin dini motivlərlə idarə olunduğunu iddia etmək üçün yetərli əsas yoxdur.

Fransızlar sosial hüquqlarını niyə bu qədər qətiyyətlə müdafiə edirlər?

• Fransanın siyasi və ictimai həyatını anlamaq üçün onun tarixinə, xüsusilə də sosial dövlət modelinə nəzər salmaq lazımdır.

Fransız cəmiyyəti uzun mübarizələr nəticəsində əmək hüquqları, sosial təminat, pensiya sistemi və işçilərin müdafiəsi sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə edib. Ölkədə 35 saatlıq standart iş həftəsi, geniş sosial sığorta sistemi və işçilərin hüquqlarını qoruyan əmək qanunvericiliyi mövcuddur.

• Bunların hamısı hər bir işçi üçün istisnasız və dəyişməz təminat demək deyil. Bununla belə, sosial müdafiə prinsipləri Fransa cəmiyyətinin siyasi kimliyində mühüm yer tutur.

Hökumət sosial xərcləri azaltmağa, pensiya sistemində dəyişikliklər etməyə və ya büdcə kəsirini məhdudlaşdırmağa çalışanda cəmiyyətin müəyyən təbəqələri bunu sadəcə iqtisadi islahat kimi qəbul etmir. Onlar həmin addımları uzun illər ərzində mübarizə yolu ilə qazandıqları hüquqlara təhlükə kimi qiymətləndirirlər.

Bu münasibətin tarixi kökləri də var. 1789-cu il Fransa inqilabı monarxiyanın mütləq hakimiyyətinə qarşı mübarizənin, vətəndaşlıq hüquqlarının və xalq suverenliyi ideyasının simvollarından birinə çevrilib. Sonrakı əsrlərdə əmək hərəkatları, həmkarlar ittifaqları və sol siyasi qüvvələr bu ənənənin formalaşmasına təsir göstəriblər.

Buna görə də Fransada pensiya yaşının artırılması, sosial təminatın məhdudlaşdırılması və ya əmək hüquqlarının zəiflədilməsi ilə bağlı mübahisələr tez-tez geniş ictimai etiraza çevrilir.

İqtisadi narazılıq siyasi böhrana necə çevrilir?

Fransada etirazların əsas səbəblərindən biri iqtisadi qərarlarla bağlı narazılıqdır. Dövlət büdcəsinin tarazlaşdırılması, dövlət borcunun idarə edilməsi və sosial xərclərin maliyyələşdirilməsi hökumət üçün ciddi problemlər yaradır.

Hökumət qənaət tədbirləri həyata keçirməyə çalışanda isə əsas sual ortaya çıxır: bu tədbirlərin yükünü kim daşımalıdır?

İşçilər, pensiyaçılar və orta təbəqə hesab edir ki, iqtisadi çətinliklərin həlli üçün məsuliyyət yalnız onların üzərinə qoyulmamalıdır. Bu narazılıq həmkarlar ittifaqlarını, sol partiyaları, tələbələri və digər ictimai qrupları bir araya gətirə bilir.

• Siyasi sistemdə etimadın zəifləməsi də vəziyyəti mürəkkəbləşdirir. Hökumətin qərarlarının cəmiyyətlə kifayət qədər müzakirə olunmadığı və ya insanların maraqlarının nəzərə alınmadığı düşünüləndə iqtisadi problem daha geniş siyasi böhrana çevrilir.

Nəticədə küçələrə çıxanların hamısı eyni məqsəd güdmür. Bir qrup pensiya islahatına, digəri əməkhaqqının aşağı olmasına, başqaları isə hökumətin ümumi siyasətinə etiraz edə bilər.

Fermerlərin kənd təsərrüfatı xərcləri, ekoloji tələblər və ticarət sazişləri ilə bağlı narazılığı da bu mənzərənin bir hissəsidir. Lakin müxtəlif qrupların etirazlarını vahid ideoloji hərəkat kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.

Həmkarlar ittifaqları və sol ənənənin rolu

Fransanın digər bir xüsusiyyəti güclü etiraz və tətil ənənəsinə malik olmasıdır.

Ölkədə həmkarlar ittifaqları yalnız işçilərin əməkhaqqı və iş şəraiti ilə bağlı tələblər irəli sürmür. Onlar pensiya siyasəti, sosial təminat, dövlət xidmətləri və iqtisadi islahatlarla bağlı müzakirələrdə də fəal iştirak edirlər.

Ümumi Əmək Konfederasiyası Fransanın tanınmış həmkarlar ittifaqı təşkilatlarından biridir. Bu cür təşkilatlar tətil aksiyalarının əlaqələndirilməsində, nəqliyyatın və digər xidmət sahələrinin fəaliyyətinə təsir göstərən tədbirlərin təşkilində mühüm rol oynaya bilirlər.

Fransada marksizm, trotskizm və anarxizm kimi siyasi-fəlsəfi cərəyanlar da tarixən intellektual və ictimai müzakirələrdə müəyyən mövqeyə malik olublar. Universitetlər, fəlsəfi məktəblər və solçu siyasi təşkilatlar ölkənin ictimai fikrinin formalaşmasına təsir göstəriblər.

Bununla belə, Fransada baş verən hər bir etirazı marksist inqilabının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək doğru deyil. Həmkarlar ittifaqlarının, tələbələrin, fermerlərin və müxtəlif siyasi qrupların məqsədləri bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənə bilər.

Əsas məqam budur ki, Fransada etiraz etmək və tətilə çıxmaq siyasi mədəniyyətin köklü elementlərindəndir.

1968-ci ilin mayı: Fransanın yaddaşından silinməyən hadisə

Fransanın etiraz tarixindən danışarkən 1968-ci ilin may hadisələrini xatırlamamaq mümkün deyil.

Həmin ilin yazında tələbələrin universitetlərdə başlayan etirazları qısa müddətdə geniş fəhlə tətillərinə çevrildi. Tələbə hərəkatına qoşulan işçilər, həmkarlar ittifaqları və müxtəlif solçu təşkilatlar ölkənin siyasi və iqtisadi həyatını ciddi şəkildə sarsıtdılar.

• Milyonlarla insan tətilə qoşuldu. Nəqliyyat, sənaye və xidmət sahələrinin fəaliyyəti pozuldu, universitetlərdə dərslər dayandırıldı, Parisdə küçə toqquşmaları baş verdi.

Bu hadisələr təkcə əməkhaqqı və iş şəraiti ilə bağlı deyildi. Etirazçılar universitet sisteminin dəyişdirilməsini, daha çox sosial azadlıq, siyasi iştirak və cəmiyyətdə köklü islahatlar tələb edirdilər.

• Filosoflar Jan-Pol Sartr və Mişel Fuko kimi tanınmış ziyalılar da dövrün ictimai-siyasi müzakirələrində iştirak edirdilər. Lakin onların mövqelərini və fəaliyyətlərini eyniləşdirmək olmaz: hər biri hadisələrə öz fəlsəfi və siyasi baxışları çərçivəsində yanaşırdı.

1968-ci ilin mayı Fransa tarixində dövlət hakimiyyəti ilə cəmiyyət arasındakı münasibətlərin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olan dönüş nöqtələrindən biri sayılır.

• Prezident Şarl de Qollun hakimiyyəti ciddi təzyiqlə üzləşdi. O, böhranın ən gərgin mərhələsində Fransadan kənarda yerləşən Baden-Baden şəhərindəki Fransa hərbi qüvvələrinin qərargahına getdi. Lakin hadisələri sadəcə kommunist inqilabının başlanması kimi təqdim etmək düzgün deyil: böhran müxtəlif siyasi, sosial və iqtisadi səbəblərin birləşməsindən yaranmışdı.

1968-ci ilin hadisələri Fransada etirazların miqyasının nə qədər böyüyə biləcəyini göstərdi. Həmin tarix sonrakı nəsillər üçün də siyasi müqayisə nöqtəsinə çevrildi.

1995, 2010 və 2023-cü illər: eyni ənənənin müxtəlif təzahürləri

Fransanın etiraz ənənəsi 1968-ci illə bitməyib.

1995-ci il: Baş nazir Alen Jüppenin sosial təminat və pensiya sistemində dəyişiklikləri nəzərdə tutan planına qarşı geniş tətillər keçirildi. Nəqliyyatın fəaliyyətində ciddi pozuntular yarandı, Parisdə və digər şəhərlərdə gündəlik həyat çətinləşdi. Hökumət təzyiqlər nəticəsində planın mühüm hissələrindən geri çəkilməli oldu.

• 2010-cu il: Pensiya yaşının artırılmasına qarşı ölkə üzrə kütləvi aksiyalar təşkil edildi. Həmkarlar ittifaqları, tələbələr və digər ictimai qruplar hökumətin qərarına etiraz etdilər. Buna baxmayaraq, pensiya islahatı qəbul edildi.

2023-cü il: Pensiya yaşının 62-dən 64-ə qaldırılması Fransada yenidən böyük etirazlara səbəb oldu. Aksiyalarda həmkarlar ittifaqları, tələbələr və müxtəlif siyasi qüvvələr iştirak etdilər. Bəzi şəhərlərdə toqquşmalar və dağıntılar baş verdi. Bununla belə, islahat qüvvədə saxlanıldı.

• Bu hadisələr arasında ortaq cəhət var: sosial hüquqlara toxunan qərarlar Fransada çox vaxt geniş siyasi və ictimai qarşıdurma yaradır.

Amma hər etirazın nəticəsi eyni olmur. Bəzən hökumət geri çəkilir, bəzən güzəştlərə gedir, bəzən də narazılığa baxmayaraq islahatları həyata keçirir.

Bütün bunlar Avropanın süqutu deməkdirmi?

Fransada etirazların baş verməsini Avropanın qaçılmaz süqutunun sübutu kimi təqdim etmək ciddi analitik səhvdir.

Bəli, Fransa iqtisadi və siyasi çətinliklərlə üzləşir. Dövlət borcu, büdcə kəsiri, sosial xərclərin maliyyələşdirilməsi, miqrasiya, təhlükəsizlik və siyasi qütbləşmə ölkənin gündəmində mühüm yer tutur.

• Bununla belə, küçə etirazlarının miqyası təkbaşına dövlətin dağılmasını və ya siyasi sistemin çökməsini göstərmir. Əksinə, etirazların açıq şəkildə keçirilməsi, həmkarlar ittifaqlarının fəaliyyət göstərməsi, siyasi partiyaların mübarizəsi və hakimiyyətin parlament qarşısında məsuliyyət daşıması demokratik sistemin fəaliyyət mexanizmlərinin bir hissəsidir.

Bu, həmin sistemin problemsiz olması demək deyil. Demokratik institutlar da böhran keçirə, zəifləyə və ciddi islahatlara ehtiyac duya bilər. Lakin böhranla süqut eyni anlayışlar deyil.

• Fransanın tarixi göstərir ki, ölkə dəfələrlə kütləvi etirazlar, hökumət böhranları və siyasi qarşıdurmalar yaşasa da, institusional mexanizmlər vasitəsilə fəaliyyətini davam etdirib.

Rəqəmlərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır

• Etirazların miqyasını qiymətləndirərkən konkret tarixə, iştirakçıların sayına və məlumatın hansı mənbədən əldə edildiyinə diqqət yetirmək vacibdir.

Müxtəlif aksiyalarla bağlı hökumət, polis, həmkarlar ittifaqları və müstəqil media tərəfindən açıqlanan rəqəmlər bir-birindən fərqlənə bilər. Buna görə də konkret etirazın “tarixin ən böyüyü” olduğunu demək üçün müqayisəli və etibarlı statistik məlumatlar tələb olunur.

2026-cı il oktyabrın 17-də keçirilən aksiyalarla bağlı göstərilən 550 min iştirakçı və Parisdə 110 min nəfər rəqəmlərini də rəsmi mənbə ilə ayrıca təsdiqləmədən qəti fakt kimi təqdim etmək olmaz. Üstəlik, həmin rəqəmlər doğru olsa belə, onları əvvəlki illərin etirazları ilə müqayisə etmək üçün eyni hesablama metodologiyasından istifadə edilməlidir.

Əsas məsələ rəqəmin böyüklüyü deyil, hadisənin hansı səbəblərdən yarandığı və siyasi nəticələrinin nədən ibarət olmasıdır.

Əslində, mübarizə yalnız küçələrdə getmir

Fransa cəmiyyətindəki hadisələr göstərir ki, iqtisadi narazılıq, sosial hüquqlar uğrunda mübarizə, miqrasiya, təhlükəsizlik və dini ideologiyalarla bağlı mübahisələr bəzən eyni informasiya məkanında bir-birinə qarışır.

Sosial şəbəkələrdə müəyyən görüntülər seçilərək yayımlanır, mürəkkəb hadisələr sadə şüarlara çevrilir, ayrı-ayrı cinayət və iğtişaş epizodları bütöv cəmiyyətin vəziyyətini xarakterizə etmək üçün istifadə olunur.

Belə hallarda əsas sual budur: məlumatı yayan tərəf həqiqətən hadisəni izah etməyə çalışır, yoxsa ondan müəyyən siyasi nəticə çıxarmaq üçün istifadə edir?

• Fransadakı bütün problemləri yalnız islamçılıqla izah etmək nə qədər yanlış yanaşmadırsa, ölkədə dini radikalizmin və təhlükəsizlik problemlərinin mövcudluğunu tamamilə inkar etmək də bir o qədər birtərəfli yanaşma olardı. Hər bir iddia konkret faktlarla əsaslandırılmalıdır.

Eyni zamanda, küçələrdə baş verən talanları sosial narazılıqla izah etmək onların məsuliyyətini aradan qaldırmır. Etiraz hüququ ilə zorakılıq və cinayət arasında aydın sərhəd var.

• Fransanın gələcəyini anlamaq üçün bu fərqləri qorumaq, hadisələri şüarlar əsasında deyil, faktlar, səbəblər və nəticələr əsasında təhlil etmək lazımdır.

Nəticə: böhran yaşayan cəmiyyətlə süqut edən dövlət eyni deyil

Fransa yenə etiraz edə, hökumət böhranı yaşaya, həmkarlar ittifaqları tətillər təşkil edə və siyasi qüvvələr arasında qarşıdurma dərinləşə bilər. Bu, ölkənin problemlərinin olmadığını göstərmir. Əksinə, Fransa cəmiyyətində ciddi sosial və iqtisadi mübahisələrin mövcudluğunu ortaya qoyur.

Lakin bu mənzərəni avtomatik şəkildə Avropanın sonu kimi təqdim etmək üçün əsas yoxdur.

Tarix göstərir ki, Fransada etirazlar çox vaxt cəmiyyətin mövcud siyasi və iqtisadi modelə münasibətini ifadə edib. Bəzən bu mübarizə real güzəştlərlə nəticələnib, bəzən isə hökumətlər etirazlara baxmayaraq qərarlarını həyata keçiriblər.

• Əsas nəticə budur: azad cəmiyyətlər böhranlardan sığortalanmayıblar, lakin onların gücü problemləri açıq müzakirə etmək, hakimiyyəti sorğulamaq və dəyişiklik tələb etmək imkanlarında da özünü göstərir.

Fransanın gələcəyi haqqında hökm vermək üçün yanan avtomobillərin, dağıdılmış vitrinlərin və küçə toqquşmalarının görüntüləri kifayət deyil. İqtisadi göstəricilərə, siyasi institutların dayanıqlılığına, sosial münasibətlərə və cəmiyyətin problemləri həll etmək qabiliyyətinə birlikdə baxmaq lazımdır.

Çünki bir ölkədə böhranın olması onun mütləq süqut edəcəyi demək deyil. Eyni zamanda, böhranların öhdəsindən gəlmək bacarığı da problemlərin öz-özünə yox olacağına zəmanət vermir.

Məhz bu fərqi anlamaq Fransa haqqında yayılan sensasiyalı və manipulyativ narrativlərə münasibətdə ən vacib şərtdir.

Müəllif: Kiril Danilçenko

Tərcümə etdi: Natiq Səlim,

KONKRET.az