1917-ci ilin Fevral inqilabı zamanı bolşeviklər partiyasının sıralarında cəmi 24 min nəfər var idi. Lakin cəmi altı ay sonra, həmin ilin oktyabrında onların sayı təxminən 350 min nəfərə çatmışdı. Bu, Rusiya imperiyasının ümumi əhalisinin təqribən 0,2 faizi demək idi.

Bəs sayca bu qədər az olan bolşeviklər necə oldu ki, bir neçə il ərzində milyonlarla insanın taleyinə təsir göstərəcək hakimiyyətə yiyələndilər və ölkənin əhəmiyyətli hissəsini öz tərəflərinə çəkə bildilər?

İlk növbədə, öz proqramları, cəlbedici şüarları, təbliğat vərəqələri və kütlələrə təsir edən inqilabi çıxışları sayəsində. Onlar cəmiyyətin ən ağrılı problemlərini hədəfə alır, insanlara sülh, torpaq, azadlıq və sosial ədalət vəd edirdilər.

Gəlin əvvəlcə bolşeviklərin əsas şüarlarını xatırlayaq, sonra isə bu vədlərin tarixi reallıqda necə təcəssüm olunduğuna nəzər salaq.

BÜTÜN HAKİMİYYƏT SOVETLƏRƏ!

Bolşeviklərin əsas şüarlarından biri hakimiyyətin fəhlə, kəndli və əsgər deputatları sovetlərinə verilməsi idi. Lakin 1917-ci ilin oktyabrında hakimiyyət bütün sovetlərin deyil, Lenin, Trotski, Sverdlov, Stalin və Dzerjinski kimi bolşevik liderlərin rəhbərlik etdiyi dar bir siyasi qrupun əlinə keçdi.

Hakimiyyətin ələ keçirilməsindən sonra siyasi rəqabət tədricən aradan qaldırıldı. Bolşeviklərin mövqeyini bölüşməyən siyasi qüvvələr sıxışdırıldı, müxalifətə qarşı təzyiqlər gücləndirildi. Nəticədə sovetlər formal olaraq xalq hakimiyyətinin orqanları hesab edilsə də, real qərarvermə səlahiyyətləri getdikcə Kommunist Partiyasının əlində cəmləşdi.

Sonrakı dövrdə sovetlərdə seçkilər formal xarakter aldı. Namizədlərin müəyyənləşdirilməsində partiya strukturları həlledici rol oynayır, siyasi sistem isə alternativ fikirlərə və real rəqabətə imkan vermirdi.

Beləliklə, bütün hakimiyyətin sovetlərə verilməsi şüarı əslində vahid partiyanın hakimiyyətinə çevrildi.

TORPAQ KƏNDLİLƏRƏ!

Bolşeviklərin kəndlilərə verdiyi ən cəlbedici vədlərdən biri torpaq məsələsinin ədalətli həlli idi. Lakin sonrakı hadisələr bu şüarın arxasında tamamilə fərqli bir siyasətin dayandığını göstərdi.

Ərzaq müsadirələri, kənd təsərrüfatının zorakı kollektivləşdirilməsi, qolçomaqların (kulakların) mülkiyyətinin əlindən alınması və kütləvi sürgünlər milyonlarla insanın həyatını alt-üst etdi.

Kəndlilərin torpaq üzərində müstəqil təsərrüfat qurmaq imkanları məhdudlaşdırıldı. Kolxoz sistemi vasitəsilə onlar dövlətin nəzarətində olan əmək münasibətlərinə cəlb edildilər. Məhsulun böyük hissəsi dövlət tərəfindən müəyyən edilən qaydalarla müsadirə olunur, narazılıq bildirənlər isə repressiyalara məruz qalırdılar.

Kollektivləşdirməyə müqavimət göstərənlər çox vaxt qolçomaq və ya qolçomaq tərəfdarı elan edilir, əmlakları müsadirə olunur, ailələri ilə birlikdə sürgünə göndərilirdilər.

Bu siyasətin ən ağır nəticələrindən biri 1932–1933-cü illərdə SSRİ-nin bir sıra bölgələrində baş verən kütləvi aclıq oldu. Ukrayna, Qazaxıstan, Şimali Qafqaz və digər ərazilərdə milyonlarla insan həyatını itirdi. Aclığın miqyası, səbəbləri və ayrı-ayrı bölgələr üzrə qurbanların sayı tarixçilər arasında geniş müzakirə mövzusudur.

Bir vaxtlar torpaq vəd edilən kəndli son nəticədə öz torpağı, əməyinin bəhrəsi və təsərrüfatı üzərində nəzarət imkanını itirdi.

MÜHARİBƏYƏ SON!

Bolşeviklərin kütlələrə təsir edən digər əsas şüarı müharibəyə son qoymaq idi. Birinci Dünya müharibəsindən yorulmuş Rusiya cəmiyyəti üçün bu vəd son dərəcə cəlbedici idi.

Lakin bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra ölkədə sülh və sabitlik yaranmadı. Əksinə, siyasi rəqiblərə qarşı zorakılıq, repressiyalar və qarşıdurmalar geniş vüsət aldı.

1918-ci ildə Təsis Məclisinin dağıdılması, siyasi müxalifətin sıxışdırılması və müxtəlif sosial təbəqələrə qarşı təzyiqlər ölkədəki qarşıdurmanı daha da dərinləşdirdi. Brest-Litovsk müqaviləsi ilə Rusiya müharibədən çıxdı, lakin ölkə qısa müddət sonra genişmiqyaslı Vətəndaş müharibəsinin girdabına düşdü.

Bu müharibə milyonlarla insanın həyatına son qoydu, iqtisadiyyatı dağıtdı, ölkənin sosial və siyasi strukturunu kökündən dəyişdirdi. Qardaş qırğını uzun illər davam edən ağır fəlakətə çevrildi.

Bolşeviklərin hakimiyyətə gəlməsində Almaniyanın roluna dair də tarixi müzakirələr mövcuddur. Almaniya hakimiyyətinin Lenin və onun tərəfdarlarının Rusiyaya qayıtmasına şərait yaratması, eləcə də bolşevik fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı iddialar tarixşünaslıqda araşdırılan məsələlərdəndir.

Beləliklə, müharibəni dayandırmaq vədinin ardınca Rusiya öz tarixinin ən qanlı daxili qarşıdurmalarından birini yaşadı.

ZAVODLAR FƏHLƏLƏRƏ!

Bolşeviklər fəhlələrə zavod və fabriklərin idarə edilməsində iştirak, daha yaxşı əmək şəraiti və sosial ədalət vəd edirdilər.

Lakin hakimiyyətin möhkəmlənməsi ilə sənaye müəssisələri dövlətin nəzarətinə keçdi. Fəhlələrin müstəqil iqtisadi və siyasi qərarvermə imkanları məhdudlaşdırıldı.

Əmək intizamı sərtləşdirildi, müstəqil həmkarlar ittifaqlarının fəaliyyəti məhdudlaşdırıldı, tətillər və hakimiyyətə qarşı etirazlar repressiyalarla cavablandırıldı. Ölkədə real əməkhaqqının aşağı düşməsi, ərzaq qıtlığı və ağır yaşayış şəraiti geniş narazılıq doğururdu.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində fəhlələrin etirazları, o cümlədən 1921-ci ildə Petroqradda baş verən tətillər və Kronştadt üsyanı güc yolu ilə yatırıldı.

Nəticədə fəhlə sinfinin adından hakimiyyətə gələn siyasi qüvvə elə həmin fəhlələrin özlərinin siyasi və iqtisadi müstəqilliyini məhdudlaşdırdı.

HƏBSXANALAR LƏĞV EDİLSİN!

Bolşeviklərin inqilabi təbliğatında köhnə cəza sisteminin aradan qaldırılması vəd edilsə də, sonrakı hadisələr bunun tam əksini göstərdi.

Hakimiyyətə gəldikdən sonra bolşeviklər əvvəlcə “Qırmızı terror” siyasətini həyata keçirdilər. Çeka (Fövqəladə Komissiya) siyasi rəqiblərə, keçmiş rejimin nümayəndələrinə və hakimiyyətə təhlükə hesab edilən şəxslərə qarşı məhkəmədənkənar repressiyaların əsas alətinə çevrildi.

Stalin hakimiyyəti dövründə isə bu sistem daha da genişləndirildi. QULAQ – Düşərgələrin Baş İdarəsi yaradıldı və nəhəng məcburi əmək düşərgələri şəbəkəsi formalaşdırıldı.

Milyonlarla insan siyasi ittihamlarla, saxta işlərlə, kollektivləşməyə müqavimət göstərdiyinə görə və ya müxtəlif bəhanələrlə həbs edildi, sürgünə göndərildi və məcburi əmək düşərgələrində saxlanıldı.

Düşərgələrdə aclıq, xəstəlik, ağır əmək və qeyri-insani şərait minlərlə insanın deyil, milyonlarla insanın həyatına son qoydu.

Beləliklə, həbsxanaların ləğvini vəd edən siyasi hərəkat tarixdə ən geniş repressiya və məcburi əmək sistemlərindən birini yaratdı.

BOLŞEVİZM: SİNİFİ ÜSTÜNLÜK İDEOLOGİYASI VƏ TOTALİTARİZM

Lenin və onun silahdaşlarının qurduğu bolşevik siyasi sistemi sonradan Stalin dövründə daha sərt, mərkəzləşdirilmiş və totalitar xarakter aldı.

Bu ideologiyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri cəmiyyətin siniflərə bölünməsi və hakimiyyətin proletariatın adından həyata keçirilməsi idi. Nəzəriyyəyə görə, proletariat digər sosial təbəqələr üzərində siyasi üstünlüyə malik olmalı, yeni cəmiyyət quruculuğuna mane olan qüvvələr isə zərərsizləşdirilməli idi.

Praktikada bu yanaşma çox vaxt ziyalıların, zadəganların, kazakların, imkanlı kəndlilərin, sahibkarların və digər sosial qrupların təqibinə gətirib çıxardı.

Bolşeviklərin siyasi rəqiblərinə qarşı həyata keçirdiyi zorakılıq və repressiyalar nəticəsində cəmiyyətin böyük hissəsi qorxu şəraitində yaşamağa məcbur oldu.

Bu baxımdan bolşevizmin siyasi praktikası ilə faşist və digər totalitar sistemlər arasında müəyyən oxşarlıqlar müşahidə edilir. Əsas fərq isə ideoloji əsaslandırmada idi: bolşeviklər milli deyil, sinfi üstünlük və proletariat diktaturası ideyasını ön plana çəkirdilər.

Lakin ən mühüm məqam budur ki, proletariatın diktaturası adı altında əslində bir partiyanın, daha sonra isə partiya rəhbərliyindəki dar bir qrupun diktaturası formalaşmışdı.

Çoxdan anlamağın vaxtıdır ki, Rusiya ilə bolşevizm eyni anlayışlar deyil.

Bolşeviklər özlərini Rusiyanın və xalqın xilaskarı kimi təqdim etsələr də, onların hakimiyyəti dövründə ölkə ağır sosial, iqtisadi və mənəvi sarsıntılar yaşadı.

Lenin, Trotski və Stalin rəhbərliyində formalaşan siyasi sistem ölkənin ən savadlı, təşəbbüskar və müstəqil düşüncəli insanlarının böyük hissəsinin ölkədən getməsinə, həbs edilməsinə və ya fiziki məhvinə səbəb oldu.

Cəmiyyətin ənənəvi mənəvi dəyərləri, mədəni irsi və sosial münasibətləri ideoloji təzyiq altında köklü dəyişikliklərə məruz qaldı. Ölkənin iqtisadiyyatına, elminə, incəsənətinə və istehsalına vurulan zərbələrin nəticələri uzun illər hiss olundu.

Bununla belə, sovet dövrünün bütün elmi, sənaye və mədəni nailiyyətlərini inkar etmək də tarixi reallığa uyğun olmaz. Əsas məsələ həmin nailiyyətlərin hansı insan itkiləri, məcburiyyətlər və repressiyalar hesabına əldə edildiyini unutmamaqdır.

Hərbi sənaye sahəsində də ziddiyyətli mənzərə mövcud idi. İnqilabdan əvvəl Rusiya imperiyasında müasir hərbi gəmilərin inşası həyata keçirilirdi. Sovet hakimiyyətinin ilk onilliklərində isə donanmanın yenilənməsi və iri hərbi gəmilərin inşası ciddi çətinliklərlə üzləşdi.

İkinci Dünya müharibəsində sovet donanmasının tərkibində çar dövründən qalmış “Marat” (keçmiş “Petropavlovsk”) kimi döyüş gəmiləri də iştirak edirdi. Leninqradın müdafiəsində bu gəmilərin ağır artilleriyası mühüm rol oynadı.

REPRESSİYALARIN BƏDƏLİ: MİLYONLARLA QIRILMIŞ TALЕ

Lenin və Stalin dövründə həyata keçirilən repressiyaların miqyası XX əsr tarixinin ən faciəli səhifələrindən biridir.

1920–1950-ci illərdə güllələnən, həbsxanalarda, sürgünlərdə və məcburi əmək düşərgələrində həyatını itirən insanların sayı ilə bağlı müxtəlif qiymətləndirmələr mövcuddur.

Bəzi müəlliflər qurbanların sayını on milyonlarla ifadə edir. Lakin 25 milyondan 50 milyona qədər insanın öldürüldüyü barədə rəqəmlər tarixşünaslıqda yekdil qəbul edilmiş göstəricilər deyil. Bu hesablamalarda repressiyaların birbaşa qurbanları ilə aclıq, deportasiya və digər dolayı səbəblərdən ölənlərin eyni kateqoriyaya daxil edilməsi nəticələrə ciddi təsir göstərir.

Arxiv sənədləri, məhkəmə qərarları, güllələnmə siyahıları və düşərgə statistikası repressiyaların miqyasını araşdırmaq üçün mühüm mənbələrdir. Bununla belə, bütün qurbanların taleyini dəqiq müəyyənləşdirmək hələ də mümkün olmayıb.

Bir həqiqət isə mübahisəsizdir: bolşevik hakimiyyəti dövründə milyonlarla insan siyasi zorakılığın, repressiyaların və qeyri-insani cəza sisteminin qurbanına çevrilib.

Bolşeviklər hakimiyyətə gələndə xalqa sülh, torpaq, azadlıq, ədalət və firavanlıq vəd edirdilər. Lakin bu vədlərin böyük hissəsi praktikada öz əksini tapmadı.

Sovet hakimiyyəti adı altında bir partiyanın diktaturası formalaşdı. Xalqın adından danışanlar xalqın özünü siyasi qərarvermə imkanlarından məhrum etdilər. Fəhlələrə və kəndlilərə azadlıq vəd edənlər onları dövlətin sərt nəzarəti altında yaşamağa məcbur etdilər.

Tarixdən çıxarılmalı ən mühüm nəticə budur: siyasi şüarların gözəlliyi hakimiyyətin mahiyyətini müəyyən etmir. Xalqın rifahı, insan hüquqları, azadlıq və ədalət şüarlarla deyil, real əməllərlə ölçülür.

Fərqli fikirdə olanlara da hörmətlə yanaşmaq lazımdır. Tarixi müzakirə etmək, müxtəlif mövqeləri müqayisə etmək və arqumentlərlə mübahisə aparmaq hər kəsin haqqıdır. Lakin bu müzakirələr təhqir və söyüşlə deyil, faktlar və əsaslandırılmış fikirlərlə aparılmalıdır.

Müəllif: Vyaçeslav Falkovski

Hazırladı: Natiq Səlim,

KONKRET.az