Orta əsrlər insanlıq tarixinin ən qəribə və təəccüblü hadisələri ilə zəngin dövrlərindən biridir. Həmin dövrdə yalnız insanlar deyil, heyvanlar da bəzən məhkəmə qarşısına çıxarılırdı. Üstəlik, söhbət sadəcə xalq arasında verilən qərarlardan deyil, bəzi hallarda kilsə məhkəmələrindən gedirdi. Heyvanlara qarşı keçirilən bu proseslərdə ittihamçı, müdafiəçi, şahidlər və hakimlər iştirak edə, nəticədə isə heyvan haqqında rəsmi hökm çıxarıla bilərdi.

Belə məhkəmələrdə təqsirləndirilən heyvanların dairəsi olduqca geniş idi. İtlər, donuzlar, öküzlər və digər ev heyvanları ilə yanaşı, siçanlar, həşəratlar, çəyirtkələr və may böcəkləri kimi canlılar da insanların qarşısına çıxarıla bilirdi.

Heyvanlar nədə günahlandırılırdı?

Ev heyvanları əsasən insanlara zərər vurmaq, xəstəlik yaymaq, məhsula ziyan vurmaq və ya müxtəlif fövqəltəbii əməllərdə iştirak etməkdə ittiham olunurdu. Xüsusilə orta əsrlərin dini dünyagörüşündə heyvanların davranışları bəzən cadugərlik və şeytani qüvvələrlə əlaqələndirilirdi.

Məsələn, insanlara hücum edən və ya qeyri-adi davranış nümayiş etdirən bir heyvanın sahibinə də, heyvanın özünə də şübhə ilə yanaşılırdı. Bəzi hallarda belə heyvanların cadugərliklə əlaqəli olduğu düşünülür və nəticədə ölüm hökmü ilə üzləşirdilər.

Ən maraqlı məqam isə heyvanların məhkəmədə formal şəkildə müdafiə olunması idi. Tarixi mənbələrdə bəzi proseslərdə heyvanın hüquqlarını müdafiə etmək üçün vəkil təyin edildiyi barədə məlumatlara rast gəlinir.

Təkcə ev heyvanları mühakimə edilmirdi

Vəhşi heyvanlara və həşəratlara qarşı keçirilən proseslər isə bir qədər fərqli xarakter daşıyırdı. Onlar adətən insanların təsərrüfatına ciddi ziyan vurmaqda ittiham edilirdilər.

Məsələn, tarlaları məhv edən çəyirtkə dəstələri fermerlər üçün böyük təhlükə idi. Məhsulun məhv olması aclığa və iqtisadi çətinliklərə səbəb olduğundan insanlar bu hadisəni yalnız təbii fəlakət kimi qəbul etmirdilər. Bəzən kilsəyə müraciət edilir, zərərvericilərə qarşı dini mərasimlər keçirilir və onların ərazidən uzaqlaşdırılması tələb olunurdu.

Bəzi hallarda heyvanların və həşəratların “kilsədən uzaqlaşdırılması” və ya müəyyən ərazini tərk etmələri barədə qərarlar verildiyi qeyd olunur. Əlbəttə, belə hökmün heyvana hüquqi baxımdan necə çatdırıldığı ayrıca maraqlı sualdır.

Niyə insanlar heyvanları məhkəməyə verirdilər?

Bu qəribə praktikanın arxasında dövrün dünyagörüşü dayanırdı. Orta əsrlərdə insanlar təbiətdə baş verən bir çox hadisələri dini və fövqəltəbii səbəblərlə izah edirdilər. Xəstəlik, məhsulun məhv olması, heyvanların hücumu və digər bədbəxtliklər çox vaxt ilahi cəza, cadugərlik və ya şər qüvvələrlə əlaqələndirilirdi.

Bununla yanaşı, heyvanların məhkəmə qarşısına çıxarılması müəyyən mənada cəmiyyətin qayda-qanun yaratmaq cəhdini də göstərirdi. İnsanlar baş verən hadisəyə cavabdeh axtarırdılar. Əgər zərərin səbəbi heyvan idisə, onu da insan kimi “təqsirkar” elan etmək mümkün hesab edilirdi.

Donuzlardan çəyirtkələrə qədər

Tarixi mənbələrdə müxtəlif heyvanların məhkəmə proseslərinə cəlb edilməsi barədə çoxsaylı nümunələr mövcuddur. Xüsusilə donuzların uşaqlara xəsarət yetirməsi kimi hadisələrdən sonra onların məhkəməyə çıxarılması haqqında məlumatlar yayılıb.

Lakin ən qəribə proseslərdən bəziləri həşəratlarla bağlı olub. Çəyirtkələr, siçanlar, böcəklər və digər zərərvericilər insanlara və kənd təsərrüfatına vurduqları ziyana görə “mühakimə ediliblər”.

Bu hadisələr müasir insan üçün absurd görünsə də, həmin dövrün insanları üçün müəyyən məntiqə malik idi. Çünki o dövrdə hüquq, din və gündəlik həyat bir-birindən indiki qədər ayrılmamışdı.

Sonuncu hökmlərdən biri

Heyvanların məhkəməyə çıxarılması praktikası uzun müddət davam edib. Mənbələrdə belə proseslərin XVIII əsrə qədər mövcud olduğu göstərilir. Məsələn, 1740-cı ildə bir inəyə qarşı ölüm hökmünün çıxarıldığı barədə məlumat var.

Bu fakt göstərir ki, heyvanların hüquqi və dini müstəvidə mühakimə olunması yalnız orta əsrlərin uzaq keçmişinə aid hadisə deyildi. Maarifçilik dövrünün başlanmasına baxmayaraq, belə ənənələrin izləri daha sonrakı əsrlərdə də qalmaqda idi.

Tarixin ən qəribə məhkəmələri

Bu gün heyvanların cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi bizə tamamilə qeyri-mümkün və məntiqsiz görünür. Müasir hüquq sistemlərində heyvanlar cinayət törətmək qabiliyyətinə malik hüquqi subyekt kimi qəbul edilmir. Onların davranışına görə məsuliyyət, adətən, sahibinin və ya digər məsul şəxsin üzərinə düşür.

Orta əsrlərdəki heyvan məhkəmələri isə həmin dövrün düşüncə tərzini anlamaq üçün maraqlı tarixi nümunədir. Bu proseslər bizə göstərir ki, insanların təbiətə, dinə, hüquqa və səbəb-nəticə əlaqələrinə münasibəti zaman h keçdikcə necə dəyişib.

Bir vaxtlar məhkəmə zalında insanlarla yanaşı heyvanların da g “müttəhim kürsüsündə” oturması tarix üçün nə qədər qəribə görünsə də, həmin hadisələr orta əsrlər cəmiyyətinin dünyanı necə dərk etdiyini anlamağa imkan verən maraqlı faktlardır.

Ən qəribəsi isə budur: o dövrdə bəzən heyvanın özündən daha çox, onu məhkəməyə çıxaran insanların dünyagörüşü tarix qarşısında “mühakimə olunan” tərəf kimi görünür.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az