İslam Kərimovun 25 illik hakimiyyət dövrünü rəsmi pafosdan təmizləsək, qarşımıza inkişafı donduran, ölkəni qonşularından təcrid edən və dövlət institutlarını dərin tənəzzülə sürükləyən sərt nəzarət və izolyasiya modeli çıxır.
KONKRET.az xəbər verir ki, həmin dövrün 13 əsas uğursuzluğu, sistemli səhvi və ən ağır epizodu aşağıdakılardır.
1. VALYUTA KONVERTASİYASININ BLOKLANMASI (1996–2017)
Ən ağır iqtisadi uğursuzluqlardan biri 1996-cı ildə özbək valyutası olan sumun sərbəst konvertasiyasının ləğv edilməsi idi. Çoxsaylı məzənnələrin – rəsmi, birja və qara bazar kurslarının tətbiqi xarici birbaşa investisiyalara faktiki olaraq ciddi zərbə vurdu.
İqtisadiyyat “seçilmişlər üçün zona”ya çevrildi: rəsmi ucuz məzənnə ilə valyuta konvertasiyasına çıxışı yalnız hakimiyyətə yaxın qruplar əldə edə bilirdi. Onlar məzənnə fərqindən milyardlarla gəlir götürərkən, adi sahibkarlar qara bazarda fəaliyyət göstərmək məcburiyyətində qalırdılar.
2. BANK SİSTEMİ NƏZARƏT ORQANI KİMİ
Kərimov dövründə banklar maliyyə iqtisadiyyatının mühərriki olmaqdan çıxaraq fiskal nəzarət orqanlarına çevrildilər.
Vəziyyət o həddə çatmışdı ki, sahibkarlar və vətəndaşlar öz hesablarındakı pulları belə sərbəst şəkildə nağdlaşdıra bilmirdilər. “Nağd sum” və “nağdsız sum” anlayışları faktiki olaraq fərqli dəyərə malik idi. Qara bazarda bu iki məzənnə arasındakı fərq 20–30 faizə çatırdı.
3. MƏHV EDİLMİŞ SƏNAYE NƏHƏNGİ – TAPOiÇ
Çkalov adına Daşkənd Aviasiya İstehsalat Birliyi (TAPOiÇ) bir vaxtlar dünyanın ən böyük aviasiya zavodlarından biri idi. Müəssisə İl-76 təyyarələrini istehsal etmək imkanına malik idi.
Zavodun beynəlxalq əməkdaşlıq sisteminə inteqrasiyası və unikal mühəndislik məktəbinin qorunması əvəzinə, izolyasiya siyasəti və əl ilə idarəetmə nəticəsində müəssisə tənəzzülə uğradı, müflis oldu və zavodun ərazisi sexlərə və anbarlara bölünərək satıldı.
4. DÖVLƏT MONOPOLİYASI VƏ MƏCBURİ ƏMƏK
Bazar əsaslı kənd təsərrüfatı sistemi yaratmaq əvəzinə, pambıq və buğdanın aşağı qiymətlərlə dövlət sifarişi əsasında istehsalı davam etdirilirdi.
2010-cu illərin ortalarına qədər yüz minlərlə müəllim, həkim və tələbə hər il pambıq tarlalarında işləməyə göndərilirdi. Bu zaman hakim elita xammal ixracından gəlir əldə edirdi.
XARİCİ SİYASƏT VƏ ÖZÜNÜTƏCRİD
5. SƏRHƏDLƏRİN MİNALANMASI VƏ MƏRKƏZİ ASİYADA ƏLAQƏLƏRİN DAĞIDILMASI
Kərimov Özbəkistanı regiondan təcrid olunmuş ölkəyə çevirdi.
Qonşu Tacikistan və Qırğızıstanla münasibətlərdə əsasən güc təzyiqinə üstünlük verilirdi: sərt viza rejimi, ticarət yollarının bağlanması, hətta sərhədyanı ərazilərin birtərəfli minalanması.
Bu ərazilərdə illər ərzində dinc sakinlər və mal-qara minalara düşərək həlak olurdu.
Nəticədə Mərkəzi Asiyada regional inteqrasiya təxminən 20 il ərzində faktiki olaraq bloklandı.
6. DİPLOMATİK MANEVRLƏR VƏ ETİMADIN İTİRİLMƏSİ
Xarici siyasət kəskin addımlar və istiqamətlərin tez-tez dəyişməsi ilə xarakterizə olunurdu.
2001-ci ildə Qarşı-Xanabad şəhərində ABŞ hərbi bazasının açılmasından 2005-ci ildə onun ölkədən çıxarılmasına qədər olan proses, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına daxil olmaq və daha sonra nümayişkaranə şəkildə təşkilatı tərk etmək, həmçinin GUAM-da iştirak kimi addımlar ölkənin xarici siyasətində ziddiyyətli kursun formalaşmasına səbəb oldu.
Nəticədə ölkə beynəlxalq aləmdə proqnozlaşdırılması çətin və etibarsız tərəfdaş reputasiyası qazandı.
ŞƏXSİYYƏT KULTU, MİF YARADICILIĞI VƏ AVTOKRATİYA
7. “GENETİK LEGİTİMLİK” AXTARIŞI VƏ ƏMİR TİMUR KOMPLEKSİ
Hakimiyyətin uzunmüddətli xarakterini əsaslandırmaq cəhdi Əmir Teymurun şəxsiyyəti ətrafında dövlət mifinin formalaşdırılmasına gətirib çıxardı.
Tarixçilər dəfələrlə yuxarıdan gələn qeyri-rəsmi göstərişlərlə hakim elita ilə Teymurilər sülaləsi arasında simvolik, bəzi hallarda isə bioloji əlaqələrin axtarılması cəhdləri ilə üzləşirdilər.
Fateh hökmdarla eyni sırada dayanmaq cəhdi klassik avtokratik kompleksin təzahürü kimi qiymətləndirilirdi.
8. NOMENKLATURA LİFTLƏRİ VƏ KARYERA YÜKSƏLİŞİ
Rəsmi bioqrafiyada Kərimov özünü hər şeyi müstəqil şəkildə əldə etmiş şəxs kimi təqdim edirdi. Lakin onun sovet dövründəki real karyera yüksəlişi partiya-sənaye elitasına inteqrasiya ilə bağlı idi.
İlk həyat yoldaşı Natalya Kuçmi (nüfuzlu partiya xadiminin qızı) və daha sonra Tatyana Kərimova ilə qurduğu ailə münasibətləri onun Özbəkistan SSR Dövlət Plan Komitəsinə və Daşkənd və Səmərqənddəki yüksək nomenklatura kabinetlərinə çıxışını asanlaşdırdı.
AİLƏ İSTİBDADI VƏ İNSTİTUSİONAL DAĞINTI
9. AİLƏ PARALEL DÖVLƏT KİMİ
İslam Kərimov illər ərzində qızlarının iqtisadiyyatın əsas sahələrini şəxsi aktivlərə çevirməsinə imkan verən vəziyyətə yol verdi.
Böyük qızı Gülnarə Kərimova faktiki olaraq telekommunikasiya bazarına, mediaya, pərakəndə satış və idxal sahələrinə nəzarət edirdi.
Beynəlxalq telekommunikasiya nəhəngləri – TeliaSonera, VimpelCom və MTS ilə bağlı təxminən 1 milyard dollar məbləğində rüşvət qalmaqalı ölkənin beynəlxalq nüfuzuna ağır zərbə vurdu və dünyanın müxtəlif ölkələrində aktivlərin dondurulmasına səbəb oldu.
10. GÜCƏ SÖYKƏNƏN TOTALİTARİZM VƏ İNTELLEKTİN TƏMİZLƏNMƏSİ
Müstəqil düşüncənin, müxalifətin və azad medianın məhv edilməsi nəticəsində Milli Təhlükəsizlik Xidməti (MTX) hakimiyyətin əsas institutuna çevrildi. Ölkə total şübhə və qorxu atmosferinə qərq oldu.
Bunun nəticələrindən biri də miqyaslı “beyin axını” idi: alimlər, mühəndislər, sahibkarlar və güclü humanitar mütəxəssislər yüz minlərlə sayda ölkəni tərk etdilər.
11. TƏHSİL SİSTEMİNİN DAĞIDILMASI
Məcburi 9+3 təhsil modelinin – məktəb və kollec/lisey sisteminin – tətbiqi ilə bağlı tələsik islahat ölkə üzrə çoxsaylı kollec binalarının tikilməsinə səbəb oldu. Lakin bu müəssisələr real peşə hazırlığı vermirdi və ali təhsili əmək bazarından daha da uzaqlaşdırdı.
Məktəb və universitet təhsilinin keyfiyyəti kritik səviyyədə aşağı düşdü.
12. KADR ÇATIŞMAZLIĞI VƏ TƏŞƏBBÜSKARLIĞIN MƏHVİ
Kərimov elə bir sistem qurmuşdu ki, məmur üçün əsas keyfiyyət səriştə deyil, şəxsi sədaqət idi. Yerlərdə istənilən təşəbbüs sərt şəkildə cəzalandırılırdı.
25 il ərzində bu yanaşma idarəetmədə məsuliyyət mədəniyyətini zəiflətdi: hakimlər və nazirlər yalnız yuxarıdan gələn göstərişləri qeyd-şərtsiz yerinə yetirməyə öyrəşdilər. Bu isə 2016-cı ildən sonra dövlət aparatında idarəetmə problemlərinə gətirib çıxardı.
TARİXİ VANDALİZM VƏ MƏDƏNİ TRAVMA
13. KEÇMİŞLƏ MÜBARİZƏ VƏ TARİXİ YADDAŞIN SİLİNMƏSİ
Kərimov dövrünün ən dağıdıcı xüsusiyyətlərindən biri əvvəlki onilliklərin müsbət irsinin sistemli şəkildə silinməsi kampaniyası idi.
Mürəkkəb tarixi dövrə obyektiv qiymət vermək əvəzinə, dövlət aparatı müasir Özbəkistanın əsasını formalaşdırmış insanların – fundamental elmin, səhiyyə və təhsil sisteminin, nəqliyyat infrastrukturunun yaradıcılarının yaddaşını silməyə yönəldi. Görkəmli alim-aqronom Rixard Şreder, həkim Mixail Volkov və yüzlərlə digər tanınmış mühəndis, memar və pedaqoqun adları şəhər toponimikasından sistemli şəkildə çıxarıldı.
Küçələr kütləvi şəkildə yenidən adlandırıldı, xatirə lövhələri söküldü, abidələr dağıdıldı. Cəmiyyətə belə bir fikir təlqin edilirdi ki, 1991-ci ilə qədər bu ərazidə heç bir yaradıcı və qurucu proses baş verməyib.
Bu tarixi vandalizmin kulminasiya nöqtələrindən biri paytaxtın memarlıq və təbii görkəminə münasibətdə özünü göstərdi.
2009-cu ildə məşhur Daşkənd Skverinin məhv edilməsi və burada yüzillik çinarların kəsilməsi şəhər sakinlərinə ağır psixoloji zərbə vurdu. Yeni milli identikliyi Rusiya və sovet keçmişini inkar etmək üzərində qurmağa çalışan bu siyasət şəhərin tarixi ruhunu, bütöv nəsillərin isə ölkəni həqiqətən qurmuş insanların əməyinə görə minnətdarlıq hissini zəiflətdi.
Bürünc heykəllər və memorial komplekslər əsas həqiqəti gizlədə bilmədi. İslam Kərimovun hakimiyyətinin dörddəbir əsri əldən verilmiş imkanlar və dərin mədəni travmalar dövrü olub. Nəhəng insan potensialına, zəngin resurslara və Mərkəzi Asiyanın mərkəzində yerləşən əlverişli coğrafi mövqeyə malik olan ölkə iqtisadi və institusional inkişaf baxımından geriyə düşdü.
Tarixi yaddaşın silinməsi və təcrid siyasəti həqiqi suverenlik gətirmədi. Özbəkistan bu vəziyyətdən çıxmağa artıq tamamilə yeni şəraitdə məcbur oldu.
Hazırladı: İldırım Musayev, KONKRET.az-ın Orta Asiya ölkələri üzrə bürosu