Bir cəmiyyətin gələcəyini neft yataqları yox, beyinləri müəyyənləşdirir. Bu gün universitet auditoriyalarında yetişən gənclər sabah ölkənin alimləri, müəllimləri, tədqiqatçıları və ziyalıları olmalıdırlar. Ancaq son illər narahatlıq doğuran bir mənzərə ilə üz-üzəyik: istedadlı gənclərin bir qismi elmdən uzaq düşür. Səbəb isə bəzən onların ixtisas biliklərinin zəifliyi deyil, seçdikləri sahə ilə birbaşa əlaqəsi olmayan maneələrdir.

Təsəvvür edin, klassik Azərbaycan ədəbiyyatını sevən, Füzulini, Nizamini, Cəlil Məmmədquluzadəni dərindən bilən, gələcəyin sanballı ədəbiyyatşünası ola biləcək bir gənc magistraturaya qəbul ola bilmir. Səbəb isə məntiq fənnindən yetərincə bal toplaya bilməməsidir.

Başqa bir mənzərə isə daha düşündürücüdür. Magistratura pilləsində iki il ərzində elmi tədqiqat aparmağı öyrənən, məqalələr yazan, gələcəyin aliminə çevrilən gənc doktoranturaya qəbul ola bilmir. Çünki xarici dil imtahanından tələb olunan nəticəni əldə edə bilmir.

Burada yanlış anlaşılmasın. Məntiq də, xarici dil də vacibdir. Müasir elm dünyasında xarici dilləri bilmək böyük üstünlükdür. Məntiq isə analitik düşüncənin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Problem bu biliklərin tələb olunması deyil. Problem onların bəzən əsas məqsədə çevrilməsidir. Nəticədə ixtisas üzrə yüksək potensiala malik gənclər elmi yoldan kənarda qalırlar.

Ən böyük itki isə həmin gənclərin deyil, cəmiyyətindir. Çünki itirilən hər bir istedad gələcəyin yazılmamış kitabı, aparılmamış elmi araşdırması, yetişdirilməmiş tələbələri deməkdir.

Bu gün ali məktəblərdə çalışan müəllimlər bunun acısını daha yaxından hiss edirlər. Onlar illərlə zəhmət çəkərək tələbələrdə klassik ədəbiyyata sevgi oyadır, onları araşdırmağa, düşünməyə, müqayisə aparmağa istiqamətləndirirlər. Lakin məzuniyyət günü yaxınlaşanda həmin gənclərin bir hissəsi elmdən uzaqlaşır. Çünki qarşılarına qoyulan baryerləri aşa bilmirlər.

Dünyanın inkişaf etmiş ölkələri istedadları necə qorumağın yollarını axtarır. Biz isə bəzən onları formal meyarların arxasında itiririk. Halbuki qiymətləndirmə sistemi elə qurulmalıdır ki, həm ixtisas bilikləri yüksək səviyyədə yoxlanılsın, həm də əlavə bacarıqlar inkişaf etdirilsin. Əlavə tələblər əsas məqsədi kölgədə qoymamalıdır.

Əgər məqsədimiz güclü elm, rəqabətqabiliyyətli ali təhsil və dünya səviyyəli alimlər yetişdirməkdirsə, qəbul və seçim mexanizmləri də bu məqsədə xidmət etməlidir. Əks halda, auditoriyalarda sönən hər bir istedad işığı sabah ölkənin elmi potensialında yaranacaq boşluğa çevriləcək.

Bu gün verilməli olan əsas sual budur: biz imtahanlardan uğurla keçənləri seçirik, yoxsa həqiqətən elmə xidmət edə biləcək insanları?

Bu sualın cavabı təkcə universitetlərin deyil, ölkənin gələcəyini müəyyənləşdirəcək.

KONKRET.az-ın Analitik Qrupu