1586-cı ilin buludlu payız səhərində Londonda meydanda qurulmuş dar ağacına yeddi sui-qəsdçi gətirilirdi. Onlar İngiltərə kraliçası I Yelizavetanı öldürərək taxt-tacı onun alternativ varisi hesab edilən Şotlandiya kraliçası Mariya Stüarta vermək istəyirdilər. Mariya artıq 20 ilə yaxın idi ki, İngiltərədə həbsdə saxlanılırdı.
Edam yerinin ətrafına minlərlə insan toplaşmışdı. Hakimiyyət orqanları meydanı hasarlamış, dar ağacını isə mümkün qədər hündür qaldırmışdı. Məqsəd aydın idi: monarxiyaya qarşı sui-qəsd hazırlamağa cürət edən hər kəsə aqibətinin necə olacağını göstərmək.
Bu hadisə XVI əsrin sonlarında İngiltərədə yaradılmış ən effektiv casus şəbəkələrindən birinin növbəti böyük qələbəsi idi.
I Yelizaveta hakimiyyətə gələndə İngiltərə əvvəlki üç hökmdarın dini siyasəti nəticəsində dərin ziddiyyətlərə sürüklənmişdi. Onun atası VIII Henri ölkəni Roma-katolik kilsəsindən ayırmışdı. VI Eduardın hakimiyyəti dövründə protestantlıq dövlət dini kimi möhkəmləndirilmişdi. Daha sonra taxta çıxan I Mariya isə katolikliyi bərpa edərək protestantlara qarşı amansız repressiyalara başlamış, onların bir çoxunu tonqalda yandırmışdı.
Protestantlıq və katoliklik arasında davam edən bu qarşıdurma ölkəni ciddi şəkildə parçalamışdı. I Yelizaveta protestant idi, taxt-tacın alternativ varisi hesab edilən Mariya Stüart isə katolikliyi qəbul etmişdi.
Bundan başqa, İngiltərə hər tərəfdən güclü katolik dövlətləri ilə əhatə olunmuşdu. Ölkə daxilində də hakimiyyət dəyişikliyini arzulayan kifayət qədər qüvvə var idi. Mariya Stüartın qanuni varis kimi taxta qaytarılmasını hədəfləyən sui-qəsd isə I Yelizavetanın təhlükəsizliyini təhdid edən çoxsaylı planlardan yalnız biri idi.
Kraliça taleyin ümidinə qalmaq niyyətində deyildi. O, özünü qorumaq və tacı katolik sui-qəsdçilərindən müdafiə etmək üçün genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirməyə başladı. Beləliklə, sonrakı əsrlərdə Britaniya kəşfiyyat ənənəsinin formalaşmasına böyük təsir göstərən casus şəbəkəsinin əsası qoyuldu.
Yelizavetanın gözləri və qulaqları
I Yelizaveta özünə tabe olan geniş casus şəbəkəsi yaratdı. Bu şəbəkəyə şübhəli məktubları ələ keçirən, gizli yazışmaları deşifrə edən, təhlükəli şəxsləri izləyən və sui-qəsd planlarını üzə çıxaran etibarlı agentlər daxil idi. Onlar kraliçanın hər yerdə olan gözləri və qulaqları rolunu oynayırdılar.
Mariya Stüart da bu şəbəkənin fəaliyyətindən xəbərsiz şəkildə onun tələsinə düşdü. O, tərəfdarları ilə əlaqə saxlamaq üçün gizli kuryerlərdən və şifrəli məktublardan istifadə edirdi. Lakin onun bilmədiyi bir məqam var idi: məktublar artıq ələ keçirilir, şifrələri açılır, məzmunları öyrənildikdən sonra isə yenidən möhürlənərək ünvanına çatdırılırdı.
Mariya sui-qəsd planına dair məktuba cavab verəndə onun yazışmaları da kəşfiyyatçılar tərəfindən oxundu. Beləliklə, kraliçanı öldürmək planı tamamilə ifşa edildi. Sui-qəsdin iştirakçıları həbs olundu və məhkəməyə çıxarıldı. Mariya Stüartın bu hadisədəki rolu isə sonradan onun edamına gətirib çıxardı.
I Yelizavetanın uzun sürən hakimiyyəti və sui-qəsd nəticəsində deyil, təbii səbəblərdən vəfat etməsi yaratdığı təhlükəsizlik sisteminin nə qədər effektiv olduğunu göstərirdi. Bu sistemin əsas dayağı isə demək olar ki, tamamilə kişilərdən ibarət olan kəşfiyyat şəbəkəsi idi.
Frensis Uolsinqem – İngiltərənin gizli kəşfiyyat rəhbəri
Şəbəkəyə I Yelizavetanın ən etibarlı nazirlərindən biri, dövlət katibi və gizli kəşfiyyat fəaliyyətinin əsas təşkilatçısı Frensis Uolsinqem rəhbərlik edirdi. Onun rəhbərliyi altında kraliçanı devirməyə və öldürməyə yönəlmiş bir neçə böyük sui-qəsdin üstü açıldı.
Uolsinqem hüquq təhsili almış, yüksək intellekti, ciddiliyi və intizamı ilə seçilən dövlət xadimi idi. O, həm də möhkəm protestant əqidəsinə sahib idi. Katolik I Mariyanın hakimiyyəti dövründə dini təqiblərdən yayınmaq üçün bir müddət xaricdə yaşamışdı. Ölkədə protestantlıq yenidən bərpa edildikdən sonra İngiltərəyə qayıtmış, dövlət katibi və I Yelizavetanın etibarlı adamlarından biri olmuşdu.
Uolsinqem mürəkkəb kəşfiyyat sistemini böyük şövqlə idarə edirdi. Onun əsas məqsədi İngiltərəni katolik dövlətlərinin siyasi və hərbi təhdidlərindən qorumaq idi. O, casusları şəxsən seçir, onları xarici ölkələrə göndərir, katolik dövlətlərin siyasəti və İngiltərəyə münasibəti barədə məlumat toplamağı tapşırırdı. Eyni zamanda, katolik müxalifətinin əlaqələrini izləyir, ölkə daxilində və xaricində yarana biləcək sui-qəsdlərin qarşısını almağa çalışırdı.
Uolsinqemin agentləri, demək olar ki, bütün Avropa ölkələrində fəaliyyət göstərirdilər. O, onlardan müntəzəm məlumat alır, Britaniya həbsxanalarına, xarici səfirliklərə və katolik mühacir icmalarına informatorlar yerləşdirirdi.
Casus şəbəkəsinin üzvləri cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən seçilirdi. Onların arasında Oksford və Kembric universitetlərinin tələbələri, din xadimləri, tacirlər, diplomatlar və peşəkar kəşfiyyatçılar var idi.
007 kodunun arxasındakı şəxs
İngiltərənin ən maraqlı casuslarından biri Con Di idi. O, İspaniyada fəaliyyət göstərir, İngiltərə ilə İspaniya arasında müharibə təhlükəsi yarandığı dövrdə İspaniya sarayında baş verən hadisələr barədə ətraflı məlumat toplayırdı.
Con Di bundan əvvəl kraliçanın şəxsi məsləhətçilərindən biri olmuş, astronomiya, riyaziyyat, astrologiya və okkultizm sahələrindəki bilikləri ilə diqqət çəkmişdi. Maraqlı məqamlardan biri də onun I Yelizavetaya göndərdiyi bəzi şəxsi məktubları “007” işarəsi ilə imzalamasıdır. Bu işarənin sonradan yazıçı Yan Fleminqin Ceyms Bond obrazının məşhur koduna ilham verdiyi bildirilir.
Uolsinqemin şəbəkəsində diqqət çəkən digər şəxs Gilbert Giffort idi. Romada keşiş kimi təhsil alan Giffort sonradan I Yelizavetaya qarşı sui-qəsd planına qarışmışdı. O, Uolsinqem tərəfindən ələ keçirildikdən sonra tacın xeyrinə ikili agent kimi fəaliyyət göstərməyə razılıq vermişdi. Mariya Stüartın gizli yazışmalarının ələ keçirilməsi və sui-qəsd planının üzə çıxarılmasında onun mühüm rolu olmuşdu.
İşgəncə, şifrələr və görünməz mürəkkəb
Frensis Uolsinqem çox vaxt kraliçaya sədaqəti və düşmənlərinə qarşı amansızlığı ilə xarakterizə olunur. O, dövlətin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün genişmiqyaslı kəşfiyyat sistemi qurmuşdu. Lakin məlumat əldə etmək üçün istifadə etdiyi üsullar heç də həmişə qanuni və humanist deyildi.
Uolsinqem şübhəli şəxslərin sərt sorğu-sualına, hətta London Qülləsində saxlanılan məhbuslara işgəncə verilməsinə də əl atırdı. Bəzi məhbuslar
“Kiçik rahatlıq” adlandırılan dar kameralarda saxlanılırdı. Bu yerlərdə nə uzanmaq, nə də rahat oturmaq mümkün idi.
London Qülləsində tətbiq edilən ən məşhur işgəncə vasitələrindən biri məhbusun bədənini dartaraq oynaqlarını zədələyən xüsusi qurğu idi. Qurbanın bədəni dözülməz ağrıya məruz qalır, işgəncə isə etiraf əldə edilənədək davam etdirilə bilirdi.
Bununla belə, Uolsinqem yalnız zorakılığa güvənmirdi. O, əldə edilən məlumatların doğruluğunu yoxlamaq üçün müxtəlif mənbələrdən istifadə edir, eyni məsələni araşdırmaq məqsədilə bir neçə casusu işə cəlb edirdi. Onun fikrincə, kəşfiyyatda tək bir mənbəyə etibar etmək ciddi səhvlərə səbəb ola bilərdi.
Şəbəkənin ən mühüm fəaliyyət istiqamətlərindən biri də gizli yazışmaların deşifrə edilməsi idi. Uolsinqemin agentləri məktubları ələ keçirir, onların şifrələrini açır, lazım gəldikdə mətnləri dəyişdirir və yenidən ünvanlarına göndərirdilər.
O dövrdə gizli məlumatların ötürülməsi üçün görünməz mürəkkəbdən də istifadə olunurdu. Süd və ya limon şirəsi ilə kağıza yazılan mətn adi gözlə görünmürdü. Lakin səhifə şam alovunun üzərində ehtiyatla qızdırıldıqda hərflər tədricən üzə çıxırdı. Bəzən casusu çaşdırmaq məqsədilə gizli mesajın ətrafına adi mürəkkəblə yazılmış tamamilə zərərsiz mətn də əlavə edilirdi.
Şifrələmə üsulları da kifayət qədər müxtəlif idi. Bəzən əlifbanın hərfləri əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş qaydada dəyişdirilir, bəzən isə hərflərin əvəzinə rəqəmlər, xüsusi simvollar və hətta bürc işarələri işlədilirdi. Mesajı oxumaq üçün müvafiq şifrə açarını tapmaq kifayət edirdi.
Casuslar yalnız başqalarının şifrələrini açmağı deyil, özləri də mürəkkəb kodlar yaratmağı bacarmalı idilər. Uolsinqem bu bacarığın kəşfiyyat fəaliyyətində həlledici əhəmiyyət daşıdığını anlayırdı. Buna görə də yeni agentlərin hazırlanmasına xüsusi diqqət yetirir, onların şifrələmə və deşifrə bacarıqlarını inkişaf etdirirdi.
Kraliçanın etibar etmədiyi sadiq xidmətçi
Frensis Uolsinqem I Yelizavetaya son dərəcə sadiq idi və onun şəxsi təhlükəsizliyini qorumaq üçün böyük fədakarlıq göstərirdi. Bununla belə, kraliça ona heç vaxt tam yaxınlıq göstərməmişdi.
Yelizaveta Uolsinqemin puritan dini baxışlarına ehtiyatla yanaşır, onun yüksək intellektindən və siyasi təsirindən çəkinirdi. Üstəlik, kəşfiyyat sisteminin saxlanılması üçün vəsait ayırmağa da həmişə həvəs göstərmirdi. Nəticədə Uolsinqem casus şəbəkəsinin fəaliyyətini davam etdirmək və agentlərinə ödəniş etmək üçün bəzən öz şəxsi sərvətindən istifadə etməli olurdu.
Lakin onun qurduğu sistemin əhəmiyyəti təkcə daxili sui-qəsdlərin qarşısının alınması ilə məhdudlaşmırdı. İngiltərənin ən böyük xarici təhlükələrindən biri olan İspan Armadasının planları barədə məlumatların əldə edilməsində də bu şəbəkənin mühüm rolu vardı.
İspan Armadasına qarşı kəşfiyyat müharibəsi
Uolsinqemin casusları İspaniyada baş verən prosesləri diqqətlə izləyir, İspaniya sarayından müntəzəm məlumat ötürürdülər. İspaniyanın İngiltərəyə qarşı böyük hərbi-dəniz əməliyyatına hazırlaşması barədə ilk xəbərlər yayıldıqda agentlər dərhal hərəkətə keçdilər.
Onlar İspaniyanın hərbi hazırlıqları, donanmanın qurulması və mümkün hücum planları barədə məlumat toplayırdılar. Ələ keçirilən məktublar və gizli yazışmalar deşifrə edilir, İspaniyanın niyyətləri müəyyənləşdirilirdi. Eyni zamanda, Fransanın Atlantik sahillərində və İngiltərənin cənubunda müşahidə məntəqələri yaradılmışdı.
Kəşfiyyat şəbəkəsi İspan Armadasının hazırlanmasının qarşısını ala bilməsə də, İngiltərə rəhbərliyinin təhlükədən vaxtında xəbər tutmasına və müdafiə tədbirlərinə başlamasına şərait yaratdı.
1588-ci ildə İspan Armadası İngiltərə sahillərinə yaxınlaşanda I Yelizaveta və onun hərbi rəhbərliyi artıq mümkün hücuma hazırlaşmışdı. Nəticədə İngiltərə donanması və əlverişsiz hava şəraiti İspaniyanın böyük hərbi ekspedisiyasının məğlubiyyətində mühüm rol oynadı.
Beləliklə, Frensis Uolsinqemin yaratdığı casus şəbəkəsi yalnız kraliçanın həyatını qorumaqla kifayətlənmədi, həm də İngiltərənin siyasi müstəqilliyinin və hərbi təhlükəsizliyinin təmin olunmasına mühüm töhfə verdi.
XVI əsrdə qurulan bu sistem bir daha göstərdi ki, dövlətin təhlükəsizliyi yalnız ordunun gücü və silahların sayı ilə ölçülmür. Bəzən bir məktubun vaxtında ələ keçirilməsi, bir şifrənin açılması və ya düşmən sarayında çalışan tək bir casusun ötürdüyü məlumat bütöv bir ölkənin taleyini dəyişə bilər.
Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az
