XVII əsrdə Krım yarımadasının cənub-şərq sahilində yerləşən Kəfə şəhəri Qara dəniz hövzəsinin ən mühüm ticarət mərkəzlərindən biri idi. Dəniz ticarəti, zəngin bazarları, ətraf ərazilərlə qurulmuş iqtisadi əlaqələri və çoxmillətli əhalisi ilə seçilən bu şəhər müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin bir araya gəldiyi mühüm məkanlardan sayılırdı.
1634-cü ildə Kəfədə olmuş və şəhərin həyatı haqqında məlumat vermiş Emiddeo Dotteli d’Aşkoli şəhərin zənginliyini, bazarlarının canlılığını və əhalisinin dini müxtəlifliyini təsvir edərkən diqqətçəkən məqamlara toxunur. Onun qeydləri bizə dörd əsr əvvəlki şəhərin gündəlik həyatını, iqtisadi imkanlarını və ictimai quruluşunu təsəvvür etməyə kömək edir.
Bazarlara hər gün yüzlərlə araba gəlirdi
D’Aşkolinin təsvirində Kəfənin ərzaq bolluğu xüsusi yer tutur. Şəhərdə ət, şərab, quş əti, balıq, süd məhsulları və meyvə bol idi. Qış aylarında isə kömür və odun tədarükü də təmin olunurdu. Bu məlumatlar Kəfənin yalnız dəniz ticarəti ilə deyil, ətraf ərazilərdən gələn kənd təsərrüfatı və digər məhsulların dövriyyəsi ilə də inkişaf etdiyini göstərir.
- Müəllifin yazdığına görə, Tatar torpaqlarından şəhərə açılan qapıdan hər gün 500-dən 1000-ə qədər araba daxil olurdu. Daha maraqlısı isə günün sonuna qədər bu arabaların heç birində satış üçün mal qalmaması idi. Bu təsvir şəhərdəki tələbatın böyüklüyünü, bazarların fəallığını və ətraf ərazilərlə ticarət əlaqələrinin genişliyini vurğulayır.
D’Aşkoli bu bolluğu ifadə etmək üçün olduqca maraqlı bir bənzətmədən istifadə edir: “Əgər Tatar torpaqları cəhənnəmdirsə, Kəfə, şübhəsiz ki, onun qapısıdır.” Bu ifadəni şəhərin özünü mənfi mənada səciyyələndirməsi kimi deyil, ətraf ərazilərdən Kəfəyə axışan məhsulların miqyasını və şəhərin ticarətdə oynadığı rolu vurğulayan obrazlı təsvir kimi anlamaq daha məqsədəuyğundur.
Kəfənin əsas sərvəti dəniz idi
D’Aşkoli şəhərin zənginliyinin əsas mənbəyini dənizdə görürdü. Onun fikrincə, dəniz Kəfəni insanın arzulaya biləcəyi bütün nemətlərlə təmin edirdi. Bu fikir təsadüfi deyildi. Qara dəniz sahilində yerləşən Kəfə dəniz yolları vasitəsilə müxtəlif bölgələrlə əlaqə saxlayır, ticarət gəmilərinin və tacirlərin diqqətini cəlb edirdi.
Şəhərin coğrafi mövqeyi onun iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayırdı. Kəfə həm dəniz ticarətinin iştirakçısı, həm də ətraf ərazilərdən gətirilən malların toplandığı və yenidən paylandığı mərkəz idi. Burada ərzaq məhsulları ilə yanaşı, müxtəlif ticarət mallarının da dövriyyədə olduğunu nəzərə almaq lazımdır.
- Müəllifin qeyd etdiyi kimi, Konstantinopoldan, Asiyadan və İrandan tacirlər Kəfəyə gəlirdilər. Bu məlumat şəhərin regional ticarət şəbəkələrinə bağlılığını göstərir. Müxtəlif istiqamətlərdən gələn tacirlərin bir məkanda toplaşması Kəfənin iqtisadi əhəmiyyətini artırır, yerli bazarın canlanmasına və müxtəlif mədəniyyətlər arasında əlaqələrin genişlənməsinə şərait yaradırdı.
Beləliklə, Kəfənin zənginliyini yalnız onun təbii ehtiyatları ilə izah etmək olmazdı. Şəhərin əlverişli coğrafi mövqeyi, dəniz yollarına çıxışı, ətraf ərazilərlə ticarət əlaqələri və bazarlarının genişliyi onun inkişafını təmin edən başlıca amillər idi.
Bir şəhərdə müxtəlif xalqlar və dinlər
D’Aşkolinin qeydlərinin ən maraqlı cəhətlərindən biri Kəfənin çoxmillətli və çoxdinli əhalisi haqqında verdiyi məlumatlardır. Müəllif şəhərdə türklərin, yunanların, ermənilərin və yəhudilərin yaşadığını bildirir.
Onun təqdim etdiyi rəqəmlərə əsasən, şəhərdə türklərin 70-ə qədər məscidi, yunanların 15-ə qədər kilsəsi və mitropoliti, ermənilərin isə 28-ə qədər kilsəsi və yepiskopu var idi. Yəhudilərin də iki sinaqoqu fəaliyyət göstərirdi.
Bu rəqəmlər XVII əsrdə Kəfədə dini həyatın və müxtəlif icmaların mövcudluğunun əhəmiyyətli göstəriciləridir. İbadət yerlərinin sayı şəhərin dini mənzərəsi haqqında təsəvvür yaradır. Bununla belə, həmin rəqəmləri müasir statistik məlumatlar kimi qəbul etmək olmaz: onlar konkret bir müşahidəçinin qeydləridir və şəhərin bütün əhalisinin dəqiq sayını müəyyənləşdirməyə imkan vermir.
Müxtəlif dini icmaların eyni şəhərdə mövcudluğu Kəfənin mürəkkəb ictimai quruluşa malik olduğunu göstərir. Burada ticarət əlaqələri yalnız müxtəlif bölgələri deyil, fərqli dini və mədəni ənənələrə sahib insanları da bir araya gətirirdi.
Kəfənin belə bir mühitə sahib olması onun Qara dəniz hövzəsindəki tarixi rolunu daha aydın göstərir. Ticarət şəhərləri adətən yalnız malların deyil, dillərin, adət-ənənələrin, xəbərlərin və ideyaların da mübadilə edildiyi məkanlar olurdu. Kəfənin tarixi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir.
Kəfənin tarixi: qədim ticarət məntəqəsindən Osmanlı şəhərinə
Kəfənin tarixi XVII əsrdən xeyli əvvələ gedib çıxır. Müasir Ukrayna ərazisində, Krım yarımadasının cənub-şərq sahilində yerləşən bu şəhər antik dövrdə Feodosiya adı ilə tanınırdı. Sonrakı əsrlərdə bölgədə baş verən siyasi dəyişikliklər şəhərin taleyinə və ticarət əlaqələrinə ciddi təsir göstərdi.
XIII əsrdən etibarən genuyalı tacirlərin Qara dəniz hövzəsində mövqelərinin güclənməsi ilə Kəfə mühüm ticarət mərkəzinə çevrildi. Genuyalılar burada öz ticarət məntəqələrini və müdafiə qurğularını yaratdılar. Şəhər Avropa ilə Qara dənizin şimal sahilləri arasında ticarət əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynamağa başladı.
1475-ci ildə Osmanlı imperiyasının Krımdakı genuya mülklərini ələ keçirməsindən sonra Kəfə Osmanlı hakimiyyəti altına düşdü. Şəhər Osmanlı idarəçiliyində də əhəmiyyətli liman və ticarət mərkəzi olaraq qaldı. XVII əsrdə D’Aşkolinin təsvir etdiyi zəngin bazarlar, müxtəlif dini icmalar və beynəlxalq ticarət əlaqələri məhz bu uzun tarixi inkişafın nəticəsi idi.
Kəfənin əhəmiyyəti onun yalnız bir liman şəhəri olmasından irəli gəlmirdi. O, Qara dənizin şimal sahilləri ilə Osmanlı imperiyasının digər əraziləri arasında əlaqələrin qurulmasında, malların daşınmasında və tacirlərin fəaliyyətində mühüm rol oynayırdı.
Dörd əsr əvvəlki qeydlərin bu gün üçün əhəmiyyəti
- Emiddeo Dotteli d’Aşkolinin 1634-cü ilə aid təsviri tarixçilər üçün maraqlı mənbələrdən biridir. Bu qeydlər vasitəsilə XVII əsrdə Kəfənin iqtisadi həyatına, ərzaq təminatına, ticarət əlaqələrinə və dini müxtəlifliyinə dair müəyyən təsəvvür əldə etmək mümkündür.
Müəllifin hər gün yüzlərlə arabanın şəhərə daxil olması və günün sonunda malların satılması haqqında yazdıqları bazarların intensivliyini göstərir. Dənizin şəhərin əsas sərvət mənbəyi kimi təqdim edilməsi isə Kəfənin inkişafında coğrafi mövqenin nə qədər mühüm olduğunu xatırladır.
- Eyni zamanda, məscidlər, kilsələr və sinaqoqlar haqqında verilən məlumatlar şəhərin dini mənzərəsini əks etdirir. Bu baxımdan Kəfə yalnız iqtisadi deyil, həm də ictimai və mədəni tarix üçün əhəmiyyətli nümunədir.
Tarixi mənbələri oxuyarkən bir məqamı da unutmamaq lazımdır: keçmiş haqqında hər bir təsvir müəllifin müşahidələri, məlumat əldə etmək imkanları və hadisələrə baxışı ilə məhdudlaşır. Buna görə D’Aşkolinin qeydləri Kəfənin bütün tarixini əhatə etməsə də, XVII əsrdə şəhərin necə göründüyünü anlamaq üçün qiymətli material təqdim edir.
Nəticə etibarilə, 1634-cü ilin Kəfəsi Qara dəniz ticarətinin canlı mərkəzi, müxtəlif bölgələrdən tacirlərin gəldiyi zəngin liman şəhəri və bir neçə dini icmanın yaşadığı çoxmillətli məkan kimi diqqəti cəlb edir. Dörd əsr əvvəl qələmə alınmış bu təsvir şəhərlərin tarixini anlamaq üçün bəzən bir neçə cümlənin belə nə qədər böyük əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az