Son illər sosial şəbəkələrin sürətli inkişafı nəticəsində hər kəs informasiya paylaşmaq imkanı qazanıb. Bu, söz azadlığının genişlənməsi baxımından müsbət haldır. Lakin bu proses başqa bir yanlış təsəvvür də yaradıb: guya telefon kamerası olan hər kəs jurnalistdir. Əslində isə peşəkar jurnalistika ilə blogerlik tamamilə fərqli anlayışlardır və onların məqsədi, məsuliyyəti, iş prinsipi eyni deyil.
Bloger ilk növbədə öz fikrini, şəxsi baxışını, təcrübəsini və ya həyat tərzini auditoriyası ilə bölüşən məzmun istehsalçısıdır. Onun fəaliyyəti əsasən fərdi mövqeyinə söykənir. Bloger istədiyi mövzunu seçir, istədiyi formada təqdim edir və bununla öz auditoriyasını formalaşdırır.
Peşəkar jurnalist isə ictimai məsuliyyət daşıyan informasiya daşıyıcısıdır. Onun əsas vəzifəsi hadisələri yoxlanılmış faktlar əsasında araşdırmaq, müxtəlif tərəflərin mövqeyini öyrənmək, informasiyanın doğruluğunu təsdiqləmək və cəmiyyətə obyektiv şəkildə çatdırmaqdır. Jurnalist təkcə xəbər vermir, həm də ictimai maraqları qoruyur, qanunvericiliyə və peşə etikası normalarına əməl edir.
Peşəkar jurnalistikanın ən böyük üstünlüyü məhz etibarlılıqdır. Jurnalist bir məlumatı yaymazdan əvvəl onu bir neçə mənbədən yoxlayır, qarşı tərəfin mövqeyini öyrənməyə çalışır və oxucunu yanlış istiqamətləndirə biləcək məlumatlardan çəkinir. Bloger üçün bu, hər zaman əsas prinsip olmaya bilər. Nəticədə sosial şəbəkələrdə yayılan bir çox xəbərlər sonradan təkzib edilir, yanlış informasiya isə cəmiyyətdə çaşqınlıq yaradır.
Digər mühüm fərq peşəkarlıqdır. Jurnalist illərlə təhsil alır, hüquqi və etik normaları öyrənir, informasiya ilə işləməyin metodlarını mənimsəyir. O bilir ki, bir cümlə belə insanların taleyinə, dövlətin nüfuzuna və ictimai rəyə təsir göstərə bilər. Buna görə də yazdığı hər sözə görə məsuliyyət daşıyır.
Peşəkar jurnalistika dövlətlə cəmiyyət arasında etibarlı informasiya körpüsüdür. Məhz jurnalistlər korrupsiya faktlarını araşdırır, sosial problemləri gündəmə gətirir, insanların səsini aidiyyəti qurumlara çatdırır və ictimai nəzarətin formalaşmasına töhfə verirlər. Tarix göstərir ki, güclü media olmayan cəmiyyətdə sağlam ictimai rəy də formalaşmır.
Bu gün blogerlər informasiya məkanının vacib iştirakçılarıdır və bir çox hallarda operativ məlumat yayırlar. Lakin operativlik həmişə dəqiqlik demək deyil. Sürət uğrunda aparılan yarış bəzən həqiqətin arxa plana keçməsinə səbəb olur. Peşəkar jurnalistikanın əsas prinsipi isə sadədir: “Əvvəl doğruluq, sonra operativlik”.
Buna görə də peşəkar jurnalistikanın nüfuzunu qorumaq, jurnalist peşəsinə hörmətlə yanaşmaq və onu blogerlikdən fərqləndirmək vacibdir. Çünki cəmiyyətin doğru qərar verməsi düzgün və yoxlanılmış informasiyadan asılıdır. Etibarlı informasiya isə təsadüfən deyil, peşəkarlıq, vicdan və məsuliyyət hesabına yaranır.
Nəticə etibarilə, blogerlik müasir informasiya mühitinin ayrılmaz hissəsidir, lakin peşəkar jurnalistikanı əvəz edə bilməz. Birincisi şəxsi mövqeni ifadə edir, ikincisi isə ictimai maraqlara xidmət edir. Məhz buna görə peşəkar jurnalistika hər zaman cəmiyyətin etibar etdiyi əsas informasiya mənbəyi olaraq qalmalıdır.
Ancaq görünən odur ki, günün əsas tələblərindən biri də bir çox peşəkar jurnalistlərin öz fəaliyyətini televiziya, qəzet və xəbər saytları ilə yanaşı şəxsi sosial media hesablarında davam etdirməsidir. Bu baxımdan “Bütün peşəkar jurnalistlər bloger olsa, nə baş verər?” sualı ciddi düşünməyi tələb edir.
Əvvəlcə bir məqamı dəqiqləşdirək. Bloger olmaq özü-özlüyündə problem deyil. Problem peşəkar jurnalistikanın bloger məntiqi ilə əvəz olunmasıdır.
Əgər bütün jurnalistlər fəaliyyətlərini yalnız şəxsi sosial media hesabları üzərindən qursalar, ilk növbədə redaksiya nəzarəti zəifləyər. Halbuki peşəkar mediada material redaktor tərəfindən yoxlanılır, faktlar dəqiqləşdirilir, hüquqi və etik risklər qiymətləndirilir. Bu mexanizm jurnalistin səhv etmək ehtimalını azaldır.
İkinci problem auditoriya uğrunda rəqabətin məzmunun keyfiyyətinə təsiridir. Sosial şəbəkələrdə daha çox baxış toplamaq üçün emosional başlıqlara, sensasiyaya və qalmaqallı təqdimata üstünlük verilməsi riski artır.
Belə şəraitdə cəmiyyət üçün əhəmiyyətli, lakin daha mürəkkəb araşdırmalar arxa plana keçə bilər.
Üçüncü məsələ jurnalistin müstəqilliyi ilə bağlıdır. Bloger çox vaxt gəlirini reklamdan, sponsorlu məzmundan və izləyici sayından əldə edir. Bu isə bəzən kommersiya maraqları ilə ictimai maraqlar arasında ziddiyyət yarada bilər. Peşəkar jurnalistikanın əsas dayağı isə ictimai maraqlara xidmət etməkdir.
Digər mühüm məsələ arxiv və institusional yaddaşdır. Güclü media qurumları illərlə formalaşan redaksiya mədəniyyətinə, araşdırma ənənəsinə və peşə məktəbinə malikdir. Əgər informasiya tamamilə fərdi hesablara bölünsə, bu institusional təcrübənin zəifləməsi təhlükəsi yaranar.
Lakin məsələnin müsbət tərəfi də var. Peşəkar jurnalist bloger platformalarından istifadə etməklə daha geniş auditoriyaya çata, məlumatı daha operativ təqdim edə və cəmiyyətlə birbaşa ünsiyyət qura bilər. Əgər o, peşə etikasına, faktların yoxlanılmasına və obyektivliyə sadiq qalırsa, bu, jurnalistikanın imkanlarını genişləndirə bilər.
Deməli, məsələ platformada deyil, yanaşmadadır. Jurnalist sosial şəbəkədə fəaliyyət göstərə bilər, hətta uğurlu bloger də ola bilər. Ancaq o, peşəkar jurnalistikanın əsas prinsiplərindən – faktın yoxlanılması, balanslı təqdimat, etik məsuliyyət və ictimai maraqlara xidmət etmək öhdəliyindən uzaqlaşmamalıdır.
Nəticə etibarilə, cəmiyyətə jurnalistlərin bloger olması deyil, peşəkar jurnalistikanın zəifləməsi təhlükə yarada bilər. Güclü cəmiyyət üçün həm müasir rəqəmsal platformalar, həm də güclü redaksiyalar lazımdır.
Texnologiyalar dəyişə bilər, amma həqiqəti araşdırmaq, dəqiqliyi qorumaq və ictimai etimadı qazanmaq prinsipi dəyişməməlidir. Məhz bu prinsiplər peşəkar jurnalistikanı digər informasiya fəaliyyətlərindən fərqləndirir.
Deməli, yaxın gələcəkdə ən uğurlu bir format – “jurnalist-bloger” modeli yaranacaq. Yəni jurnalist sosial şəbəkələrdə aktiv olacaq, lakin fəaliyyətini peşə etikası, faktların yoxlanılması və redaksiya standartları üzərində qura biləcəkmi?
KONKRET.az-ın Analitik Qrupu