Həkim və psixoterapevt İqor Vaqin deyir ki, hər gün cəmiyyətin, eləcə də yaşlı insanların özlərinin qocalan orqanizmin imkanlarını necə düzgün qiymətləndirmədiklərinin şahidi olur. O hesab edir ki, qocalıq xəstəlik və ya “ömrün sonunu gözləmək” deyil, özünəməxsus xüsusiyyətləri olan həyatın tamhüquqlu mərhələsidir.
Həkim qəbul zamanı tez-tez təkzib etdiyi qocalıqla bağlı 12 mifi hazırlayıb:
1. “Qocalıq həmişə xəstəlik deməkdir”
Bu, mifdir. Yaş artdıqca xroniki xəstəliklərin yaranma riski həqiqətən artır. Lakin qocalıqla xəstəlik eyni anlayış deyil. “Uğurlu qocalma” anlayışı var. Məsələn, insanın bir-iki nəzarətdə saxlanılan xroniki xəstəliyi – deyək ki, hipertoniya – ola bilər, amma o, yüksək funksionallığını qoruya bilər.
Xəstəlik yaşın məcburi atributu deyil. Burada həyat tərzi, genetika və ətraf mühit də mühüm rol oynayır. 80 yaşında “cavan”, 60 yaşında isə fiziki cəhətdən çox zəif insan olmaq mümkündür.
2. “Qocalıq həmişə müdriklik gətirir”
Bu da mifdir. Müdriklik yaşın avtomatik nəticəsi deyil. O, insanın öz üzərində işləməsinin, öyrənməsinin, yaşadığı təcrübəni təhlil edə bilməsinin nəticəsidir.
Təəssüf ki, yaş insanın düşüncə tərzində yalnız müdrikliyi deyil, həm də sərtlik, inadkarlıq və müəyyən stereotipləri möhkəmləndirə bilər. İnsan öz üzərində işləməyibsə, yaşlı olduğu halda da olduqca yetişməmiş düşüncəyə sahib ola bilər.
Müdriklik yaşın “standart təchizatı” deyil, insanın qazandığı keyfiyyətdir.
3. “Yaşlılar gəncləri başa düşmür, bu, nəsillərarası münaqişədir”
Bu da tam doğru deyil. “Atalar və övladlar” konflikti bioloji yaşdan çox, dəyərlərin və dəyişikliklərin sürətinin fərqli olması ilə bağlıdır.
Yaşlı insanlar bəzən gəncləri “həyatdan geri qaldıqları” üçün deyil, fərqli dəyərlər sistemi ilə düşündükləri üçün tənqid edirlər. Bununla belə, nənə və babaların çoxu nəvələrini, aralarında emosional bağ olduqda, çox yaxşı anlayır.
Problem yaşda deyil, dialoqun və qarşılıqlı empatiyanın olmamasındadır.
4. “Qocaya yeni oyun öyrətmək olmaz”
Bu, xüsusilə zərərli miflərdən biridir. Beynin neyroplastikliyi – yeni məlumatlara uyğunlaşmaq və yeni əlaqələr yaratmaq qabiliyyəti – yaşlılıqda da müəyyən dərəcədə qorunur.
Yaşlı insanlar smartfonlardan, yeni dillərdən, kompüter proqramlarından, hətta yeni peşələrdən istifadə etməyi öyrənə bilirlər. Sadəcə, öyrənmə sürəti bir qədər aşağı ola və daha çox təkrar tələb oluna bilər.
“Yaşlı insan artıq heç nə öyrənə bilməz” fikri həqiqət deyil. Əksinə, bu yanaşma insanın motivasiyasını əlindən alan təhlükəli stereotipdir.
5. “Qocalıqda zərərli vərdişlərdən imtina etmək artıq gecdir”
Bu da mifdir. Məsələn, 60 yaşında siqareti tərgitmək ürək-damar xəstəlikləri riskinin azalmasına kömək edə bilər. 70 yaşında arterial təzyiqi və qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq sağlamlığın və həyat keyfiyyətinin qorunmasına ciddi təsir göstərir.
Həyat tərzini dəyişmək üçün heç vaxt gec deyil. Hətta 80 yaşında alkoqoldan imtina etmək və ya müntəzəm gəzintilərə başlamaq belə insanın həyat keyfiyyətinə müsbət təsir göstərə bilər.
6. “Yaşlı insanlara seks lazım deyil”
Bu da mifdir. Seksuallıq yaşla birlikdə yox olmur. Hormonal fon və fizioloji imkanlar dəyişir: qadınlarda quruluq, kişilərdə erektil disfunksiya kimi problemlər yarana bilər. Lakin yaxınlıq, nəvaziş və toxunuşa olan ehtiyac qalır.
7. “Qocalıq darıxdırıcıdır: oturub televizora baxmaq lazımdır”
Bu da mifdir. Darıxmaq yaşın deyil, həyatın mənasından və aktivlikdən məhrum olmağın göstəricisi ola bilər.
Hobbi tapan, könüllü fəaliyyətlə məşğul olan, səyahət edən və ya nəvələri ilə vaxt keçirən yaşlı insanlar bir çox gəncdən daha zəngin və dolğun həyat yaşayırlar.
Televizor qarşısında uzun müddət oturmaq çox vaxt seçimdən daha çox depressiyanın, tənhalığın və ya insanın fəaliyyət göstərə biləcəyi mühitin olmamasının nəticəsidir.
Geriatrın vəzifəsi insana “divanda oturmaq vaxtıdır” demək yox, onun həyata marağını qaytarmağa kömək etməkdir.
8. “Qocalıqda yaddaş mütləq zəifləyir”
Bu da mifdir. Bəzi unutqanlıqlar normal yaşlanmanın bir hissəsi ola bilər. Məsələn, insan kiminsə adını həmin anda xatırlamır, amma bir saat sonra adı yadına düşür.
Demensiya isə yaşlanmanın normal nəticəsi deyil, xəstəlikdir. Bir çox insan 90 yaşına qədər zehni aydınlığını qoruyub saxlaya bilir.
İntellektual fəaliyyət, fiziki aktivlik, arterial təzyiq və qan şəkərinə nəzarət, eləcə də sosial ünsiyyət yaddaş və ümumi beyin sağlamlığının qorunmasında mühüm rol oynayır.
9. “Yaşlı insanlar ailə və cəmiyyət üçün yükdür”
Bu da yanlış yanaşmadır. Ənənəvi cəmiyyətlərdə yaşlılıq həm də mühüm sosial resurs hesab olunur.
Nənə və babalar ailə tarixinin qoruyucuları, emosional dayaq və hətta ailəyə iqtisadi dəstək mənbəyi ola bilərlər. Nəvələrə baxmaq, məişətdə kömək etmək, ailənin gündəlik həyatında iştirak etmək onların sosial rolunun yalnız bir hissəsidir.
Yaşlı insanları “yük” hesab edən cəmiyyət əslində böyük sosial kapitalı itirir. Problem qocalıqda deyil, yaşlı insanların dəstəklənməsi üçün lazımi infrastrukturun olmamasındadır.
10. “İnsan yaşlandıqca avtomatik olaraq yaxşı və müdrik olur”
Bu da mifdir. Xarakter yaş artdıqca öz-özünə yaxşılaşmır.
İnsan gəncliyində eqoist olubsa, yaşlılıqda da eqoist qala bilər. Sadəcə, onun bu xüsusiyyətləri daha qabarıq görünə bilər. Narahat insan daha çox narahat ola, şübhəcil insan isə daha şübhəcil davrana bilər.
Ona görə də insanın öz üzərində işləməsi hər yaşda vacibdir.
11. “Yaşlı insanlar idmanla məşğul olmamalıdır, bu təhlükəlidir”
Bu da mifdir. Fiziki məşqlər, o cümlədən güc və kardio məşqləri əzələ kütləsinin itirilməsi – sarkopeniyanın, osteoporozun və yıxılmaların qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
Əlbəttə, fiziki yük insanın yaşına və sağlamlıq vəziyyətinə uyğunlaşdırılmalıdır. Amma hərəkətdən tam imtina edib “istirahət etmək” uzunmüddətli perspektivdə fiziki zəifləməyə və əlillik riskinin artmasına gətirib çıxara bilər.
Hərəkət yaşlanmanın qarşısını alan ən vacib vasitələrdən biridir.
12. “Qocalıq yaşamaq yox, ömrün sonunu gözləmək dövrüdür”
Bəlkə də ən təhlükəli mif budur.
Yaşlılıq ölümə hazırlıq mərhələsi deyil. Bu, mənalı münasibətlər, yaradıcılıq, yeni maraqlar və sevinc üçün imkanların olduğu həyatın tamhüquqlu mərhələsidir.
Geriatriyanın məqsədi yalnız “ömür illərini uzatmaq” deyil, “illərə həyat əlavə etməkdir”.
Həkim və psixoterapevtin yekunu
Qocalıq xəstəlik və hökm deyil. Bu dövrdə profilaktika, fiziki və zehni aktivlik, sosial ünsiyyət və insan şəxsiyyətinə hörmət xüsusilə vacibdir.
Qocalıq haqqında miflər təhlükəlidir. Çünki onlar insanı dəyişmək, öyrənmək və həyatdan zövq almaq istəyindən məhrum edə bilər.
Yaş sadəcə rəqəmdir. Əsas məsələ həmin yaşın içində necə yaşamağımızdır.
Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az