Norveç modeli sübut edir ki, bazar iqtisadiyyatı ilə güclü sosial dövlətin bir arada mövcudluğu utopiya deyil.

Norveç təcrübəsi göstərir ki, təbii sərvətlərdən əldə olunan gəlirləri yalnız ayrı-ayrı şəxslərin və ya dar bir qrupun deyil, bütövlükdə cəmiyyətin rifahına yönəltmək mümkündür. Bu ölkənin modeli kapitalizmlə sosial məsuliyyət arasında tarazlıq yaratmağa əsaslanır: xüsusi mülkiyyət və bazar iqtisadiyyatı qorunur, lakin kapital cəmiyyətin maraqlarından üstün tutulmur.

Bu mənada Norveç nümunəsi sosial dövlət ideyasının müasir iqtisadiyyat şəraitində necə həyata keçirilə biləcəyini göstərir. Burada əsas məsələ təkcə sərvətin yaradılması deyil, onun necə bölüşdürülməsi, hansı məqsədlərə yönəldilməsi və gələcək nəsillər üçün necə qorunmasıdır.

Norveçin qarşısında duran əsas seçim aydın idi: neft gəlirləri qısa müddətdə istehlaka, dəbdəbəyə və ayrı-ayrı maraq qruplarının zənginləşməsinə xidmət etməli idi, yoxsa uzunmüddətli milli sərvətə çevrilməli?

Ölkə ikinci yolu seçdi.

On neft əmri: sərvət xalqa məxsusdur

1970-ci illərin əvvəllərində Norveçdə neft ehtiyatlarının idarə olunmasına dair mühüm prinsiplər formalaşmağa başladı. 1971-ci ildə parlamentdə müəyyənləşdirilən və sonradan “Norveçin on neft əmri” kimi tanınan prinsiplər ölkənin neft siyasətinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.

Bu yanaşmanın mərkəzində sadə, lakin mühüm fikir dayanırdı: neftdən əldə olunan gəlirlər bütün cəmiyyətin maraqlarına xidmət etməlidir.

Təbii sərvətlər dövlətin sərəncamında ola bilər, lakin onların yaratdığı iqtisadi imkanlar yalnız bu gün yaşayan insanların deyil, gələcək nəsillərin də hüququdur. Buna görə neft gəlirlərinin idarə olunması şəxsi maraqlardan, siyasi konyunkturadan və qısamüddətli qazanc düşüncəsindən uzaq olmalıdır.

Norveçin uğurunun əsas səbəblərindən biri məhz bu prinsipin dövlət siyasətinə çevrilməsi idi.

Yante qanunu: bərabərlik və sosial məsuliyyət

Norveç cəmiyyətinin sosial düşüncəsini anlamaq üçün Skandinaviya mədəniyyətində tanınan “Yante qanunu”na da diqqət yetirmək lazımdır.

Danimarka-norveç yazıçısı Aksel Sandemusenin 1933-cü ildə nəşr olunan romanı ilə məşhurlaşan bu anlayış fərdin özünü başqalarından üstün tutmasına, lovğalığa və cəmiyyətdən təcrid olunmuş üstünlük iddialarına tənqidi yanaşmanı ifadə edir.

Yante qanununun məşhur prinsipləri arasında bu fikirlər yer alır:

– Özünü başqalarından xüsusi hesab etmə.
– Başqalarından daha ağıllı olduğunu düşünmə.
– Özünü hamıdan üstün tutma.
– Başqalarından daha çox bildiyini iddia etmə.
– Cəmiyyətə yuxarıdan aşağı baxma.
– Öz uğurlarını başqalarını alçaltmaq üçün vasitəyə çevirmə.
– Elə düşünmə ki, hamı sənin haqqında heç nə bilmir.

Bu prinsipləri hər bir norveçlinin əməl etdiyi rəsmi qaydalar kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Yante qanunu daha çox Skandinaviya cəmiyyətində təvazökarlıq, sosial bərabərlik və kollektiv məsuliyyət haqqında formalaşmış mədəni təsəvvürləri ifadə edir.

Təbii ki, belə mədəni ənənə təkbaşına sosial dövlət yaratmır. Bunun üçün güclü institutlar, şəffaf idarəçilik, qanunun aliliyi və dövlətə etimad da lazımdır.

Lakin cəmiyyətdə sosial bərabərliyin qəbul edilməsi dövlət siyasətinin istiqamətinə təsir göstərən amillərdən biri ola bilər.

“Statoil”dan “Equinor”a: neft gəlirlərinin gələcəyə çevrilməsi

Norveçin iqtisadi modelinin ən mühüm elementlərindən biri dövlətin neft sektorundakı rolu və neft gəlirlərinin idarə edilməsidir.

1972-ci ildə yaradılan “Statoil” şirkəti sonradan “Equinor” adlandırıldı. Şirkət hazırda enerji sektorunda fəaliyyət göstərir və Norveç dövlətinin əhəmiyyətli paya sahib olduğu şirkətlərdən biridir.

Lakin Norveçin əsas fərqi təkcə dövlətə məxsus neft şirkətinin yaradılması deyildi. Əsl strateji qərar neft gəlirlərinin böyük hissəsinin ölkə daxilində dərhal xərclənməsinin qarşısını almaq və onları gələcək üçün qorumaq oldu.

Bu məqsədlə 1990-cı ildə Dövlət Neft Fondu haqqında qanun qəbul edildi, fond isə 1996-cı ildə ilk vəsaitini aldı. Hazırda “Government Pension Fund Global” adı ilə tanınan fond dünyanın ən böyük suveren investisiya fondlarından biridir.

Fondun vəsaitləri əsasən Norveçdən kənarda yerləşən şirkətlərin səhmlərinə, istiqrazlara və daşınmaz əmlak kimi aktivlərə yatırılır. Məqsəd neftdən əldə edilən və tükənə bilən sərvəti uzunmüddətli maliyyə aktivlərinə çevirməkdir.

Burada əsas məntiq belədir: yerin altındakı neft bir gün tükənəcək, lakin onun satışından əldə olunan gəlirlə yaradılmış maliyyə sərvəti düzgün idarə edilərsə, gələcək nəsillərə də xidmət göstərə bilər.

Norveç neft gəlirlərini sadəcə xərcləmək əvəzinə, onları ölkənin gələcək iqtisadi təhlükəsizliyinin bir hissəsinə çevirməyə çalışdı.

“Hollandiya xəstəliyi”: neft ölkəni necə zəiflədə bilər?

Təbii sərvətlərin bolluğu hər zaman iqtisadi uğur demək deyil. Əksinə, düzgün idarə olunmadıqda böyük neft gəlirləri ölkənin digər sahələrinə zərər verə bilər. İqtisadiyyatda bu hadisə “Hollandiya xəstəliyi” adlanır.

Neft ixracından daxil olan böyük həcmdə valyuta milli valyutanın bahalaşmasına səbəb ola bilər. Nəticədə ölkənin digər ixrac sahələri — sənaye, kənd təsərrüfatı və istehsal sektoru — beynəlxalq bazarlarda rəqabət aparmaqda çətinlik çəkir.

Əgər dövlət neft gəlirlərini qısa müddətdə həddindən artıq xərcləyirsə, iqtisadiyyat neftdən asılı vəziyyətə düşə bilər. Neft qiymətləri aşağı düşəndə isə büdcə gəlirləri azalır, investisiyalar zəifləyir və sosial xərclərin maliyyələşdirilməsi çətinləşir.

Norveç bu riskləri nəzərə alaraq neft gəlirlərinin ölkə daxilində istifadəsinə fiskal qaydalar tətbiq etdi. Fondun vəsaitləri dövlət büdcəsinə nəzarətsiz şəkildə axıdılmır. Büdcəyə köçürmələr uzunmüddətli gəlirlilik gözləntiləri və iqtisadi vəziyyət nəzərə alınmaqla həyata keçirilir.

Bu, neft gəlirlərini birdəfəlik qazanc kimi deyil, uzunmüddətli milli kapital kimi idarə etmək yanaşmasıdır.

Norveç modelinin mühüm dərsi də budur: təbii sərvətlərin yaratdığı gəlir iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafını əvəz etməməli, əksinə, ölkənin ümumi dayanıqlığını gücləndirməlidir.

Ənənəvi iqtisadiyyatın gücü

Norveçin iqtisadiyyatı yalnız neft və qazdan ibarət deyil. Balıqçılıq, dənizçilik, gəmiqayırma, sənaye, meşə təsərrüfatı və kənd təsərrüfatı ölkənin iqtisadi tarixində mühüm yer tutur.

Əsrlər boyu norveçlilərin həyatında dəniz xüsusi rol oynayıb. Balıqçılıq, xüsusilə qızılbalıq, treska, forel və siyənək istehsalı ölkənin ixrac potensialının mühüm hissəsinə çevrilib.

Neft gəlirlərinin artması bu ənənəvi sahələrin əhəmiyyətini aradan qaldırmayıb. Əksinə, Norveç iqtisadiyyatının dayanıqlılığı üçün müxtəlif sektorların inkişafı vacib olaraq qalıb.

Ölkənin strateji üstünlüyü yalnız təbii sərvətə sahib olmaqda deyil, həmin sərvətdən əldə edilən gəliri iqtisadiyyatın uzunmüddətli inkişafına uyğun idarə etməkdədir.

Neft gəlirlərini ölkə daxilində sürətlə xərcləmək əvəzinə, onların böyük hissəsini xarici aktivlərə yatırmaq da daxili iqtisadiyyata həddindən artıq təzyiqin qarşısını almağa kömək edir.

Bu, sadəcə maliyyə qərarı deyil, gələcək nəsillərin maraqlarını qorumağa yönəlmiş siyasi və iqtisadi seçimdir.

“Həyat ləyaqəti”: dövlət vətəndaşını niyə qorumalıdır?

Norveç sosial modelinin əsas məqsədi hamını eyni dərəcədə varlı etmək deyil. Əsas məqsəd insanların xəstəlik, işsizlik, yaşlılıq və digər sosial risklər qarşısında müdafiəsiz qalmamasıdır.

Bu modelin mərkəzində insanın ləyaqətli yaşamaq hüququ dayanır.

Sosial dövlət vətəndaşa belə bir təminat verməyə çalışır: insan ömrü boyu işləsə, vergi ödəsə və cəmiyyətin inkişafına töhfə versə, çətin vəziyyətə düşdükdə təkbaşına buraxılmamalıdır.

Norveçdə sosial müdafiə sistemi səhiyyə, təhsil, ailələrə dəstək, pensiya və işsizlik müavinətləri kimi müxtəlif istiqamətləri əhatə edir. Bu xidmətlərin maliyyələşdirilməsində vergilər və dövlət gəlirləri mühüm rol oynayır.

Əlbəttə, sosial təminatın şərtləri, ödənişlərin məbləği və vətəndaşın hüquqları konkret proqramdan asılıdır. Bütün xidmətlərin hər kəs üçün tamamilə pulsuz olduğunu və ya istənilən vəziyyətdə əvvəlki maaşın müəyyən hissəsinin avtomatik ödənildiyini söyləmək düzgün olmaz. Bununla belə, sistemin ümumi məqsədi sosial riskləri bölüşdürmək və insanların həyat səviyyəsində kəskin enişin qarşısını almaqdır.

Norveç modelinin fərqləndirici cəhətlərindən biri budur ki, dövlətin vəzifəsi yalnız vergi toplamaq və qanunları tətbiq etməklə məhdudlaşmır. Dövlət həm də vətəndaşın təhlükəsizliyinə, sağlamlığına, təhsilinə və sosial müdafiəsinə cavabdeh institut kimi çıxış edir.

Bu yanaşma dövlətlə cəmiyyət arasında qarşılıqlı məsuliyyət münasibətləri yaradır: vətəndaş vergisini ödəyir, dövlət isə həmin vəsaitlərin ictimai maraqlara uyğun istifadəsini təmin etməlidir.

Təhsil və sosial bərabərlik

Norveç sosial dövlətinin mühüm dayaqlarından biri təhsilə əlçatanlıqdır.

Dövlət məktəblərində təhsil əsasən ödənişsizdir. Ali təhsil müəssisələrində də Norveç və Avropa İqtisadi Zonasına daxil olan ölkələrin vətəndaşları üçün dövlət universitetlərində təhsil haqqı ilə bağlı geniş güzəştlər mövcuddur. Bununla belə, bütün xarici tələbələr üçün ali təhsilin pulsuz olduğunu demək olmaz.

Norveçdə universitetlərə qəbul, bir qayda olaraq, əvvəlki təhsil nəticələrinə və müəyyən edilmiş qəbul tələblərinə əsaslanır. Bir çox proqramda məktəb qiymətləri və topladığı bal əsas rol oynayır. Buna görə də ölkədə bütün universitetlərə qəbul imtahanının olmadığı fikrini mütləq qayda kimi təqdim etmək düzgün deyil.

Əsas prinsip isə aydındır: insanın gələcəyi yalnız ailəsinin maddi imkanlarından asılı olmamalıdır. Təhsil sosial yüksəliş üçün real imkan yaratmalıdır.

Bu yanaşma həm sosial ədalət, həm də iqtisadi səmərəlilik baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki təhsilə çıxışın genişləndirilməsi cəmiyyətin insan kapitalını artırır, ixtisaslı işçi qüvvəsinin formalaşmasına kömək edir və uzunmüddətli iqtisadi inkişafı dəstəkləyir.

İşsizlik zamanı dövlətin dəstəyi

İşini itirmək insanın yalnız gəlirini deyil, sosial sabitliyini və gələcəyə inamını da sarsıda bilər. Norveçin sosial müdafiə sistemi bu riskin nəticələrini azaltmağa yönəlib.

Müəyyən şərtlərə cavab verən işsiz vətəndaşlar işsizlik müavinəti ala bilərlər. Ödənişin məbləği əvvəlki gəlirdən, sığorta və əmək fəaliyyəti ilə bağlı tələblərdən, eləcə də qanunvericilikdə nəzərdə tutulan məhdudiyyətlərdən asılıdır.

Bundan başqa, iş axtaran şəxslərə məşğulluq xidmətləri, peşə hazırlığı və əmək bazarına qayıtmaq üçün müxtəlif dəstək mexanizmləri təklif olunur.

Belə sistemin məqsədi insanı daimi olaraq dövlət yardımından asılı vəziyyətdə saxlamaq deyil. Əksinə, onun yenidən iş tapmasına, bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə və iqtisadi fəallığını bərpa etməsinə şərait yaratmaqdır.

Sosial dövlətin gücü də məhz burada üzə çıxır: vətəndaşın çətinliyini yalnız şəxsi uğursuzluq kimi qiymətləndirməmək, onu aradan qaldırmaq üçün institusional imkanlar yaratmaq.

Futbol klubları əvəzinə gələcək nəsillərə investisiya

Neft gəlirlərinin idarə olunması məsələsində Norveçin seçdiyi yol bəzi neft ixrac edən ölkələrin strategiyalarından fərqlənir.

Ölkə dövlət neft fondunu xarici aktivlərə yatırır, beynəlxalq şirkətlərin səhmlərini alır və qlobal iqtisadi artımda iştirak edir. Fondun investisiyaları yüzlərlə deyil, dünyanın müxtəlif ölkələrində minlərlə şirkəti əhatə edən geniş portfelə malikdir.

Bu yanaşma bir tərəfdən investisiya risklərini müxtəlif sahələr və ölkələr arasında bölüşdürməyə, digər tərəfdən isə neftdən asılı olmayan maliyyə gəlirləri yaratmağa imkan verir.

Norveç modelini neft gəlirlərinin idmana və ya futbol klublarına xərclənməməsi ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmaz. Əsas məsələ dövlət sərvətinin hansı sahəyə yönəldilməsindən daha genişdir: qərarlar uzunmüddətli milli maraqlara, iqtisadi səmərəliliyə və ictimai məsuliyyətə əsaslanmalıdır.

Dövlət fondu dünyanın müxtəlif ölkələrində şirkətlərə sərmayə yatırmaqla Norveçin gələcək maliyyə imkanlarını qlobal iqtisadiyyatın inkişafı ilə əlaqələndirir.

Beləliklə, yerin altından çıxarılan və bir gün tükənəcək təbii sərvət maliyyə aktivlərinə çevrilir. Bu aktivlərdən əldə olunan gəlirlər isə gələcək nəsillərin rifahının qorunmasına kömək edə bilər.

Norveç paradoksu: qlobal kapitalizm, daxildə sosial dövlət

Norveç təcrübəsinin diqqətçəkən cəhəti kapitalizmdən imtina etmədən güclü sosial dövlət qurmağın mümkün olduğunu göstərməsidir.

Ölkə beynəlxalq bazarlarda fəaliyyət göstərir, xarici şirkətlərə sərmayə yatırır, xüsusi mülkiyyət hüququnu qoruyur və rəqabətli iqtisadiyyatı dəstəkləyir. Eyni zamanda, vergilər və dövlət xidmətləri vasitəsilə sosial bərabərsizliyin azaldılmasına çalışır.

Bu, bazar iqtisadiyyatının ləğvi deyil, onun yaratdığı imkanların ictimai maraqlarla uzlaşdırılmasıdır.

Norveçin enerji siyasətində də maraqlı məqamlar var. Ölkə neft və qaz istehsalını davam etdirməklə yanaşı, elektrik enerjisində su elektrik stansiyalarından geniş istifadə edir, elektrik nəqliyyatının inkişafını təşviq edir və enerji keçidi ilə bağlı texnologiyalara investisiya yatırır.

Burada müəyyən ziddiyyət də mövcuddur: Norveç bir tərəfdən enerji keçidini dəstəkləyir, digər tərəfdən isə neft və qaz ixracından gəlir əldə edir. Bu ziddiyyət ölkənin iqtisadi modelinin mürəkkəbliyini göstərir.

Bununla belə, əsas məqsəd dəyişmir: təbii sərvətlərdən əldə edilən gəlirləri mümkün qədər uzunmüddətli və dayanıqlı iqtisadi kapitala çevirmək.

Norveç modelinin sosial tərəfi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Güclü əmək hüquqları, kollektiv danışıqlar ənənəsi, sosial sığorta və ictimai xidmətlər bazar iqtisadiyyatının yaratdığı riskləri yumşaltmağa xidmət edir.

Norveçdən hansı dərsləri öyrənmək olar?

Norveç təcrübəsini başqa ölkələrdə eynilə təkrarlamaq mümkün deyil. Hər bir dövlətin tarixi, iqtisadi strukturu, əhalisinin sayı, siyasi institutları və sosial ənənələri fərqlidir.

Bununla belə, Norveç nümunəsindən bir neçə mühüm nəticə çıxarmaq olar.

Birincisi, təbii sərvətlər milli sərvətə çevrilməlidir. Neft və qazdan əldə olunan gəlirlər yalnız cari xərcləri maliyyələşdirməməli, gələcək nəsillər üçün də iqtisadi imkanlar yaratmalıdır.

İkincisi, dövlət gəlirləri şəffaf idarə olunmalıdır. Vətəndaşlar dövlətin təbii sərvətlərdən nə qədər gəlir əldə etdiyini, bu vəsaitlərin hara xərcləndiyini və hansı nəticələr verdiyini bilməlidirlər.

Üçüncüsü, iqtisadiyyat şaxələndirilməlidir. Neft gəlirləri sənaye, təhsil, texnologiya, kənd təsərrüfatı və digər məhsuldar sahələrin inkişafını əvəz etməməlidir.

Dördüncüsü, sosial müdafiə sisteminin davamlılığı qorunmalıdır. Dövlət vətəndaşlara dəstək verməklə yanaşı, bu sistemin gələcəkdə də maliyyələşdirilməsini təmin etməlidir.

Beşincisi, institutlar şəxslərdən daha güclü olmalıdır. Uzunmüddətli milli strategiya ayrı-ayrı rəhbərlərin qərarlarından və siyasi dəyişikliklərdən asılı qalmamalıdır.

Bu prinsiplər olmadan böyük təbii sərvətlər ölkəni avtomatik olaraq firavanlaşdırmır. Əksinə, onlar düzgün idarə edilmədikdə iqtisadi asılılıq, bərabərsizlik və korrupsiya risklərini artıra bilər.

Kapital cəmiyyətin ağası deyil, vasitəsi olmalıdır

Sosial dövlət ideyası müxtəlif dövrlərdə fərqli şəkildə şərh edilib. Bəziləri onu bazar iqtisadiyyatına qarşı qoyub, digərləri isə sosial bərabərliyin yalnız iqtisadi azadlıqların məhdudlaşdırılması ilə mümkün olduğunu iddia edib.

Norveç təcrübəsi başqa bir yanaşmanın da mövcud olduğunu göstərir: xüsusi mülkiyyəti, rəqabəti və bazar münasibətlərini qorumaqla yanaşı, cəmiyyətin sosial müdafiəsini gücləndirmək mümkündür.

Bu modelin əsas sirri yalnız neft pullarının çoxluğunda deyil. Əsas məsələ həmin vəsaitlərin necə idarə olunması, dövlət institutlarının nə dərəcədə etibarlı olması, cəmiyyətin qərarlara nəzarət imkanları və gələcək nəsillərin maraqlarının nə qədər qorunmasıdır.

Norveçin təcrübəsi göstərir ki, təbii sərvətlərin həqiqi dəyəri yalnız onların satışından əldə olunan pulla ölçülmür. Bu sərvətlərin cəmiyyətə nə qazandırdığı, insanların həyatını necə dəyişdirdiyi və ölkənin gələcəyini nə dərəcədə təmin etdiyi daha vacibdir.

Neft tükənə bilər. Ancaq neftdən əldə edilən gəlirlər düzgün idarə olunarsa, onların yaratdığı iqtisadi və sosial imkanlar daha uzun müddət yaşaya bilər.

Əsl uğur sərvətin böyüklüyündə deyil, onun kimə və necə xidmət etməsindədir.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az

Foto: Norveç İşçi Partiyasının (Arbeiderpartiet) tərəfdarları seçkidə qələbəni qeyd edirlər. Fotoda partiyanın simvolları, liderlərinin portretləri və “Norge for folket!” (“Norveç xalq üçündür!”) şüarı əks olunub.