1946-cı il oktyabrın 16-na keçən gecə Nürnberq həbsxanasında Beynəlxalq Hərbi Tribunalın ölüm hökmü çıxardığı nasist cinayətkarlarının edamı həyata keçirildi. Edamın şahidi olan sovet yazıçısı Boris Polevoy həmin gecəni belə təsvir edirdi: “Onları bir-bir asırdılar. Prosesi sürətləndirmək üçün isə növbəti nasisti əvvəlki məhkum hələ dar ağacından asılı vəziyyətdə olarkən içəri gətirirdilər…”.
Nürnberq prosesi bəzən “Tarixin məhkəməsi” adlandırılır. Bu məhkəmə nasist rejiminin törətdiyi cinayətlərin beynəlxalq hüquqi qiymətləndirilməsi və nasizmin tarixi mühakiməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Hesablaşma saatı
1945-ci il mayın 9-na keçən gecə Berlinin Karlshorst rayonunda yerləşən hərbi mühəndislik məktəbinin binasında Almaniya silahlı qüvvələrinin qeyd-şərtsiz təslim olması haqqında akt imzalandı. Bununla Avropada İkinci Dünya müharibəsi başa çatdı.
Müharibə illərində nasist rejimi tərəfindən milyonlarla insan konsentrasiya düşərgələrində, kütləvi qırğın yerlərində, qaz kameralarında və digər amansız üsullarla qətlə yetirildi. Einsatzkommando və digər cəza dəstələri işğal olunmuş ərazilərdə kütləvi qırğınlar törətdilər. İnsanlar “xüsusi əməliyyatlar” adı altında güllələnir, tibbi eksperimentlərə məruz qoyulur və sistemli şəkildə məhv edilirdi.
Nasist rəhbərliyinin işğalçılıq planları bununla da məhdudlaşmırdı. Şərqi Avropa xalqlarının böyük hissəsinin məhv edilməsi, deportasiyası və kölə əməyinə cəlb olunması nəzərdə tutulurdu. Bu niyyətlər müxtəlif planlarda, əmrlərdə və təlimatlarda öz əksini tapmışdı.
İkinci Dünya müharibəsi Hitler Almaniyasının hərbi və siyasi süqutu ilə başa çatdı. İndi törədilmiş cinayətlərə görə cavab vermək vaxtı çatmışdı.
Məğlubiyyətin və qarşıda gözləyən cəzanın qaçılmazlığı nasist rəhbərliyinin bir sıra nümayəndələrini intihara sürüklədi. Adolf Hitler və Yozef Gebbels intihar etdilər. Henrix Himmler də əsir düşdükdən sonra intihar etdi. Almaniya Əmək Cəbhəsinin rəhbəri Robert Ley isə Nürnberq həbsxanasında məhkəmə prosesi başlanmazdan əvvəl özünü öldürdü.
Lakin nasist rejiminin əsas simalarının heç də hamısı məsuliyyətdən yayına bilmədi. Onların bir qismi Beynəlxalq Hərbi Tribunal qarşısında cavab verməli oldu.
Edam olunanlar
Nürnberq prosesi nəticəsində bir sıra yüksək vəzifəli nasist rəhbərləri müharibə cinayətləri, sülhə qarşı cinayətlər və insanlıq əleyhinə cinayətlərdə təqsirli bilindilər.
1946-cı il oktyabrın 16-na keçən gecə ölüm hökmü çıxarılmış on nasist cinayətkarı Nürnberq həbsxanasında asılaraq edam edildi.
İoaxim fon Ribbentrop — nasist Almaniyasının xarici işlər naziri. 1939-cu ildə SSRİ-yə gələrək Molotov–Ribbentrop paktının imzalanmasında iştirak etmişdi. Almaniya bu paktı 1941-ci il iyunun 22-də SSRİ-yə hücum etməklə pozdu.
Ernst Kaltenbrunner — Reyx Təhlükəsizliyinin Baş İdarəsinin rəhbəri, Henrix Himmlerin yaxın silahdaşı. Onun rəhbərlik etdiyi təhlükəsizlik strukturları nasist terrorunun və kütləvi repressiyaların həyata keçirilməsində mühüm rol oynayırdı.
Alfred Rozenberq — nasist ideoloqlarından biri, işğal olunmuş Şərq əraziləri üzrə imperiya naziri. O, nasistlərin irqi ideologiyasının formalaşdırılmasında və işğal olunmuş ərazilərdəki siyasətin əsaslandırılmasında iştirak etmişdi.
Vilhelm Keytel — Almaniya silahlı qüvvələrinin Ali Komandanlığının rəhbəri. O, Hitler rejiminin hərbi qərarlarının həyata keçirilməsində, o cümlədən beynəlxalq hüququ pozan əmrlərin icrasında mühüm rol oynamışdı.
Hans Frank — nasist Almaniyasının yüksək vəzifəli hüquqşünaslarından biri, işğal olunmuş Polşanın general-qubernatoru. Onun idarəçiliyi dövründə Polşa ərazisində kütləvi repressiyalar və ağır cinayətlər törədildi.
Vilhelm Frik — nasist Almaniyasının daxili işlər naziri, sonralar Bohemiya və Moraviya protektoratının rəhbəri. O, nasist rejiminin irqi ayrı-seçkilik siyasətinin hüquqi əsaslarının hazırlanmasında iştirak etmişdi.
Fritz Zaukel — işğal olunmuş ərazilərdən işçi qüvvəsinin cəlb edilməsi və Almaniyaya aparılması üzrə məsul şəxs. Onun fəaliyyəti milyonlarla insanın məcburi əməyə cəlb edilməsi sistemi ilə bağlı idi.
Yulius Ştraxer — nasist təbliğatçısı və radikal antisemit. O, nəşr etdirdiyi Der Stürmer qəzeti vasitəsilə yəhudilərə qarşı nifrətin yayılmasında və nasist ideologiyasının təbliğində fəal iştirak edirdi.
Alfred Yodl — Almaniya silahlı qüvvələrinin Ali Komandanlığının əməliyyat qərargahının rəisi, general-polkovnik. O, nasist Almaniyasının hərbi əməliyyatlarının planlaşdırılmasında və həyata keçirilməsində iştirak etmişdi.
Artur Zeys-İnkvart — avstriyalı nasist siyasətçisi. Avstriyanın Almaniyaya birləşdirilməsindən sonra Üçüncü Reyxin rəhbərliyində təmsil olunmuş, daha sonra işğal edilmiş Niderlandın reyx komissarı vəzifəsini icra etmişdi.
Nasist Almaniyasının ikinci əsas simalarından biri olan Hermann Görinq də ölüm hökmünə məhkum edilmişdi. Lakin o, edamından bir neçə saat əvvəl, 1946-cı il oktyabrın 15-də, sianid qəbul edərək intihar etdi.
Qeyd edək ki, Nürnberq Tribunalı ümumilikdə 12 nəfərə ölüm hökmü çıxarmışdı. Onlardan Martin Bormann qiyabi mühakimə olunmuş, Görinq isə edamdan əvvəl intihar etmişdi. Beləliklə, tribunalın ölüm hökmü çıxardığı on nəfər asılaraq edam edildi.
Hökmün icrası
Edamlar ciddi təhlükəsizlik tədbirləri altında həyata keçirildi. Prosesdə dörd müttəfiq dövlətin — ABŞ, SSRİ, Böyük Britaniya və Fransanın hər birindən iki nümayəndə olmaqla, ümumilikdə səkkiz jurnalist iştirak edirdi.
Edam edilənlərin cəsədləri Münhendə yandırıldı, külləri isə sonradan naməlum qalacaq şəkildə səpələndi. Bu addım nasist cinayətkarlarının məzarlarının gələcəkdə neonasistlər üçün ziyarət və təbliğat məkanına çevrilməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı.
Nürnberq prosesi bəşər tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri oldu. İlk dəfə olaraq dövlətin ən yüksək vəzifəli şəxslərinin öz vəzifələrini və dövlət əmrlərini əsas gətirərək beynəlxalq cinayətlərə görə məsuliyyətdən yayına bilməyəcəyi prinsipi beynəlxalq məhkəmə qarşısında təsdiqləndi.
16 oktyabr 1946-cı il təkcə nasist rəhbərlərinin edam edildiyi tarix deyildi. Bu, milyonlarla günahsız insanın həyatına son qoyan cinayətkar rejimin rəhbərlərinin törətdikləri əməllərə görə mühakimə olunduğu tarixi gün idi. Nürnberq məhkəməsinin əsas mesajı isə bu gün də aktuallığını qoruyur: heç bir hakimiyyət, heç bir ideologiya və heç bir əmr insanlığa qarşı törədilən cinayətləri qanuniləşdirə bilməz.
Hazırladı Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az