İosif Stalin haqqında saysız-hesabsız xatirə və rəvayət var. Onlardan ən çox diqqət çəkənlərindən biri onun yalnız bir dəfə – oğlu Yakovun taleyi ilə bağlı ağladığı barədə iddiadır.
Bu hadisənin nə dərəcədə doğru olduğu tam təsdiqlənməyib. Lakin Yakov Cığaşvilinin həyatı və faciəli ölümü Stalinin şəxsi həyatının ən ağrılı səhifələrindən biri olaraq qalır.
Stalinin ilk həyat yoldaşı Kato Svanidze 1907-ci ildə, cəmi 22 yaşında vəfat edib. Onların Yakov adlı oğlu vardı. Anasının ölümündən sonra Yakov uzun illər Gürcüstanda, ana tərəfdən qohumlarının yanında böyüdü və atasından ayrı yaşadı.
1920-ci illərin əvvəllərində Moskvaya gətirilən Yakov artıq güclü sovet liderinə çevrilmiş atasının yanına gəldi. Lakin ata ilə oğul arasındakı münasibətlər heç vaxt isti olmadı. Stalin Yakovun həyat seçimlərini bəyənmir, onu tez-tez tənqid edirdi.
1920-ci illərin sonlarında Yakov intihara cəhd etdi. Sağ qaldı. Stalinə bu barədə xəbər veriləndə onun istehzalı şəkildə “Hə, düz vura bilmədi” dediyi xatırlanır. Bu cümlə ata ilə oğul arasındakı uçurumun nə qədər dərin olduğunu göstərən ən məşhur epizodlardan biridir.
1941-ci ildə müharibə başlayanda Yakov cəbhəyə getdi. Artilleriya zabiti kimi döyüşən Yakov həmin ilin iyulunda Vitebsk yaxınlığında almanlara əsir düşdü.
Bu xəbər Stalin üçün həm şəxsi, həm də siyasi baxımdan ağır zərbə idi. Almanlar Yakovun əsir düşməsini təbliğat vasitəsinə çevirdilər. Onun fotosu sovet əsgərlərinə atılan vərəqələrdə yayıldı və “Stalinin oğlu da təslim olub” mesajı ilə istifadə edildi.
Stalinin bu xəbərə necə reaksiya verdiyi barədə müxtəlif xatirələr mövcuddur. Qızı Svetlana Alliluyeva atasının Yakovun könüllü təslim olduğuna inanmadığını yazırdı. Bəzi xatirələrdə isə Stalinin oğlunun fotosu qarşısında ağladığı bildirilir. Bu epizodun əsas şahidlərindən biri kimi adı çəkilən mühafizəçi Aleksey Rıbinin sonrakı illərdə verdiyi məlumatlar isə hadisənin tam dəqiq şəkildə təsdiqlənməsinə imkan vermir.
Yakov müharibənin sonuna qədər sağ qalmadı. O, Almaniyanın Zaksenhauzen düşərgəsində saxlanılırdı. 1943-cü il aprelin 14-də düşərgənin elektrik cərəyanı verilmiş hasarı yaxınlığında öldü. Alman sənədlərində onun qadağan olunmuş əraziyə keçdiyi və mühafizəçinin atəş açdığı bildirilir. Hadisənin intihar, qaçmağa cəhd, yaxud başqa şəraitdə baş verdiyi barədə müxtəlif versiyalar mövcuddur.
Yakovun alman əsirliyində olması ilə bağlı ən məşhur iddialardan biri onun feldmarşal Fridrix Paulusla dəyişdirilməsinin təklif edilməsi və Stalinin bundan imtina etməsidir. Bu hadisə çox vaxt “Mən feldmarşala əsgər dəyişmirəm” ifadəsi ilə əlaqələndirilir. Lakin bu cümlənin Stalin tərəfindən məhz həmin formada deyildiyini təsdiqləyən etibarlı ilkin sənəd yoxdur.
Stalinin Yakovun əsirliyi və ölümü ilə bağlı keçirdiyi hisslər də tam məlum deyil. Onun oğlunun taleyindən ciddi şəkildə sarsıldığı barədə şahid xatirələri mövcuddur. Ancaq konkret olaraq nə vaxt və necə ağladığını dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil.
Burada tarixi faktla əfsanəni bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Şübhə doğurmayan fakt isə budur: Stalinlə Yakov arasındakı münasibətlər faciəli idi. Ata oğluna yaxın ola bilmədi, oğul isə ömrünün böyük hissəsini atasının kölgəsində və onun təsdiqini qazana bilmədən keçirdi.
Stalinin Yakovun ölümündən sonra nə hiss etdiyini tam olaraq heç vaxt bilməyəcəyik. Amma bu hekayənin ən düşündürücü tərəfi də elə budur: tarixdə milyonlarla insanın taleyinə qərar verən sərt diktatorun şəxsi həyatında da ağrı, peşmanlıq və itki hissləri mövcud ola bilərdi.
İnsanın faciəsi bəzən onun hisslərinin olub-olmamasında deyil, həmin hisslərə baxmayaraq hansı qərarları verməsindədir.
Stalinin Yakov üçün ağlayıb-ağlamadığını tarix bəlkə də heç vaxt dəqiq cavablandırmayacaq. Lakin bir şey məlumdur: bir atanın oğlu ilə qura bilmədiyi münasibətin faciəsi, sonradan bütöv bir dövrün siyasi və şəxsi dramına çevrildi.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az