1527-ci il yanvarın 5-də Sürixdəki Limmat çayının buz kimi soyuq suları üzərində bir qayıq asta-asta irəliləyirdi. Qayığın göyərtəsində 28 yaşlı alim-humanist Feliks Mants dayanmışdı. İbrani, yunan və latın dillərini mükəmməl bilən bu gəncin əlləri dizlərinin arxasından möhkəm bağlanmış, ayaqlarının arasından keçirilən çubuq isə onun sərbəst hərəkət etməsinə imkan vermirdi.
Sahil kənarında anası və qardaşı dayanmışdı. Onlar Mantsı sonadək öz əqidəsinə sadiq qalmağa çağırır, ona mənəvi dəstək verirdilər. Bir neçə metr aralıda, şəhər bələdiyyəsinin binasının eyvanında isə hadisələri səssizcə izləyən başqa bir şəxs vardı. Bu, Sürixin baş islahatçısı, vaxtilə Mantsın müəllimi və yaxın dostu olmuş Ulrix Svinqli idi.
Bir neçə dəqiqə sonra cəllad Mantsı suya itələdi. Beləliklə, protestant hakimiyyətinin dini fikir ayrılığına görə başqa bir protestantı edam etməsi tarixə düşdü.
Bəs papa inkvizisiyasına qarşı çıxaraq dini azadlığı müdafiə edən insanlar necə oldu ki, cəmi bir neçə il sonra özlərinin təqib və cəza sistemini yaratdılar?
İslahat daxilində yeni islahat: Anabaptistlər kimlər idi?
Bu faciənin mahiyyətini anlamaq üçün bir neçə il əvvələ qayıtmaq lazımdır.
1517-ci ildə Martin Lüterin Vittenberqdə kilsənin qapısına 95 tezis vurması Reformasiya hərəkatının başlanğıcını qoydu. Bu dalğa İsveçrəyə də çatdı və Sürixdə Ulrix Svinqlinin rəhbərliyi ilə yeni dini islahatlar başladı.
Xarizmatik keşiş Svinqli Müqəddəs Kitabda əsaslandırılmayan dini ənənələrin aradan qaldırılmasını müdafiə edirdi. Onun fikirlərinə görə, kilsənin fəaliyyəti Müqəddəs Kitabın prinsiplərinə uyğunlaşdırılmalı, papalığın hakimiyyəti və bir sıra ənənəvi dini ayinlər rədd edilməli idi.
Svinqlinin ətrafında istedadlı və savadlı gənclər toplaşmışdı. Onların arasında katolik keşişinin nikahdankənar övladı olan Feliks Mants da vardı. Mants və onun həmfikirləri Reformasiya ideyalarını mənimsəsələr də, zaman keçdikcə müəllimlərindən daha radikal mövqeyə gəldilər.
Onlar Svinqliyə sadə, lakin prinsipial bir sual ünvanladılar:
“Əgər Əhdi-Cədiddə nəzərdə tutulmayan hər şeyi aradan qaldırırıqsa, bəs nə üçün körpələri vəftiz etmək ənənəsini saxlayırıq?”.
Müqəddəs Kitabın yunan dilindəki mətnini araşdıran Mants və onun həmfikirləri Konrad Qrebel və Georq Blaurok belə qənaətə gəldilər ki, ilk xristian icmalarında vəftiz insanın şüurlu iman seçimi ilə bağlı olub. Onların fikrincə, insan yalnız öz inancını dərk etdikdən və könüllü şəkildə qəbul etdikdən sonra vəftiz olunmalı idi.
Rəqibləri onları “anabaptistlər” adlandırırdılar. Bu söz “yenidən vəftiz edənlər” mənasını verirdi. Çünki həmin şəxslər körpəlikdə vəftiz olunmuş insanları yetkin yaşda, öz iradələri ilə yenidən vəftiz edirdilər. Mants və onun tərəfdarları isə özlərini “İsveçrə qardaşları” adlandırırdılar.
Münaqişənin mahiyyəti: Vəftiz nə üçün təhlükəli cinayət sayılırdı?
Müasir insan üçün körpələrin vəftiz edilib-edilməməsi ilə bağlı mübahisənin necə böyük qarşıdurmaya səbəb olduğunu anlamaq çətin ola bilər. Lakin XVI əsrdə vəftiz təkcə dini mərasim deyildi. O, cəmiyyətin təşkilində və dövlət hakimiyyətinin legitimliyində mühüm yer tuturdu.
Həmin dövrdə kilsə ilə dövlət bir-birindən ayrılmamışdı. Dini mənsubiyyət, ictimai həyat və siyasi sədaqət bir-biri ilə sıx bağlı idi. Körpələrin vəftiz edilməsi insanın mövcud dini icmaya daxil edilməsinin əsas vasitələrindən biri sayılırdı.
Anabaptistlərin mövqeyi isə bu ənənəvi sistemə ciddi suallar yaradırdı:
- – Dinin şəxsi seçimə çevrilməsi: İnsan dini inanclarını dövlətin və ya cəmiyyətin tələbi ilə deyil, öz şüurlu qərarı ilə müəyyən etməli idi.
– Kilsə ilə dövlətin ayrılması: Dini mənsubiyyətin vətəndaşlıq və siyasi sədaqətlə eyniləşdirilməsinə etiraz edilirdi.
– Hakimiyyətə itaətin sərhədləri: Anabaptistlərin bir qismi hərbi xidmətdən, silah işlətməkdən və dini əqidələri ilə ziddiyyət təşkil edən andlardan imtina edirdi.
Bu mövqelər Sürixin şəhər şurası və Svinqli üçün təkcə teoloji mübahisə deyildi. Onlar mövcud ictimai quruluşun və siyasi sabitliyin təhlükə altına düşəcəyindən ehtiyat edirdilər.
Svinqli hesab edirdi ki, Reformasiyanın daha radikal istiqamətə yönəlməsi şəhərdə parçalanmaya səbəb ola, Sürixi Müqəddəs Roma imperiyasının siyasi və hərbi təzyiqləri qarşısında zəiflədə bilər.
Beləliklə, dini etiqadla bağlı mübahisə tədricən hakimiyyətə itaət, ictimai nizam və dövlətin insanın şəxsi həyatına müdaxilə hüququ məsələsinə çevrildi.
Məhkəmə və təqiblər: “Svinqli ədaləti” necə işləyirdi?
1525-ci ilin yanvarında Sürixdə Svinqli ilə anabaptistlər arasında açıq dini müzakirə keçirildi. Şəhər şurası mübahisədə islahatçının mövqeyini dəstəklədi və anabaptistlərə qarşı sərt tədbirlər görülməsinə qərar verdi.
Onlardan tələb olunurdu ki:
– dini təbliğatı dayandırsınlar;
– bütün körpələrin vəftiz edilməsini təmin etsinlər;
– qərara tabe olmadıqları halda şəhəri tərk etsinlər.
Lakin anabaptistlər geri çəkilmədilər.
1525-ci il yanvarın 21-də Feliks Mantsın anasının evində baş verən hadisə hərəkatın tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Georq Blaurok Konrad Qrebelə müraciət edərək onu öz imanına uyğun şəkildə vəftiz etməsini istədi. Bundan sonra onlar digər tərəfdarlarını da vəftiz etdilər.
Bu hadisə ənənəvi kilsə qaydalarına və şəhər hakimiyyətinin qərarlarına açıq etiraz idi. Anabaptistlər üçün isə söhbət dini ayinin mahiyyətini bərpa etməkdən və insanın şəxsi inancına hörmət edilməsindən gedirdi.
Feliks Mants dəfələrlə həbs edildi, Sürixdəki Vellenburq həbsxanasında saxlanıldı və şəhərdən sürgün olundu. Lakin o, geri qayıdaraq təbliğatını davam etdirirdi.
1526-cı ilin martında Sürix şəhər şurası daha sərt qərar qəbul etdi: yenidən vəftiz mərasimində iştirak edənlər ölüm cəzası ilə üzləşə bilərdilər. Cəza üsulu kimi suda boğulma seçilmişdi.
Qərarın məntiqini ifadə edən latın deyimi tarixdə qaldı:
“Qui iterum mergitur, mergatur” — təxminən, “Kim yenidən suya salırsa, özü də suya salınsın”.
Bu ifadə vəftiz mərasiminin su ilə bağlı mahiyyətindən istifadə edən amansız söz oyunu idi. İnsanların dini inancına görə öldürülməsi isə bu istehzanın arxasında duran faciəvi reallıq idi.
Limmat çayında edam: “Üçüncü vəftiz”
1527-ci il yanvarın 5-də Feliks Mants haqqında ölüm hökmü icra edildi.
O, hakimiyyətə qarşı çıxmaqda, şəhər qərarlarını pozmaqda və qadağan edilmiş yenidən vəftiz mərasimlərini həyata keçirməkdə ittiham olunurdu.
Edamın üsulu da simvolik məna daşıyırdı. Katolik hakimiyyətləri bəzi bidətçiləri tonqalda yandırırdılar. Sürixdəki protestant hakimiyyəti isə anabaptistlərə qarşı suda boğulma üsulunu seçmişdi. Bu üsul sonradan istehza ilə “üçüncü vəftiz” adlandırıldı: insan əvvəlcə körpəlikdə vəftiz edilir, sonra yetkin yaşda yenidən vəftiz olunur, sonda isə suyun altında ölümə məhkum edilirdi.
Feliks Mantsın edamı haqqında tarixi məlumatlar
- – Tarix: 5 yanvar 1527-ci il
– İttiham: Şəhər hakimiyyətinin qərarlarına qarşı çıxmaq və qadağan edilmiş yenidən vəftiz mərasimlərində iştirak etmək
– Qərarı verən orqan: Sürix şəhər şurası
– Edam üsulu: Limmat çayında suda boğulma
Əlləri və bədəni hərəkət etməyəcək şəkildə bağlanan Mants qayığa mindirilərək çayın ortasına aparıldı. Onu suya atdılar.
Tarixi mənbələrdə onun son sözləri kimi bu latın ifadəsi göstərilir:
“In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum”.
Mənası: “Ya Rəbb, ruhumu Sənin əllərinə tapşırıram”.
Sahildə dayanan anası və qardaşı onun ölümünü izləyirdilər. Bir vaxtlar Mantsın müəllimi və yaxın həmfikri olmuş Svinqli isə artıq onun əqidəsinin ən sərt rəqiblərindən birinə çevrilmişdi.
Beləliklə, dini islahat uğrunda mübarizə aparan bir hərəkatın hakimiyyətə gəlmiş nümayəndələri fərqli dini mövqeyə görə öz keçmiş həmfikirlərinin həyatına son qoydular.
Feliks Mantsın faciəsi tarixə hansı dərsi verdi?
Feliks Mantsın edamı yalnız XVI əsrdə baş vermiş dini faciə deyildi. Bu hadisə hakimiyyət, ideologiya və insan azadlığı arasındakı münasibətləri anlamaq baxımından mühüm tarixi nümunədir.
Birinci dərs: Dünənki təqib olunanlar bu gün təqibçiyə çevrilə bilərlər.
Hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan qruplar bəzən özləri zülmə məruz qaldıqları halda, hakimiyyətə gəldikdən sonra eyni üsullardan istifadə etməyə başlayırlar. Dünən azadlıq tələb edənlər bu gün öz ideologiyalarını hamıya qəbul etdirmək istəyirlər. Feliks Mantsın faciəsi bu ziddiyyətin tarixi nümunələrindən biridir.
İkinci dərs: Dövlətin sabitliyi insanın vicdan azadlığını aradan qaldırmaq üçün əsas ola bilməz.
Sürix hakimiyyəti dini birliyi ictimai sabitliyin şərti hesab edirdi. Lakin bu yanaşma fərqli düşünən insanlara qarşı zorakılığa haqq qazandırmaq üçün istifadə olundu. Hadisələr göstərdi ki, dövlətin öz nizamını qorumaq istəyi ilə insanın vicdanına müdaxilə etmək hüququ eyni şey deyil.
Üçüncü dərs: Vicdan azadlığı ideyası ağır sınaqlardan keçərək formalaşıb.
Anabaptistlərin taleyi dini etiqad azadlığı, kilsə ilə dövlətin ayrılması və vicdani səbəblərlə hərbi xidmətdən imtina hüququ kimi məsələlərin tarixində mühüm yer tutur. Müasir dünyada bu prinsiplər müxtəlif hüquqi və siyasi ənənələr əsasında inkişaf edib. Onların formalaşmasını yalnız bir hadisə və ya bir hərəkatla əlaqələndirmək düzgün olmasa da, anabaptistlərin təqibi bu mübarizənin faciəli səhifələrindən biri olaraq qalır.
Tarixi səhvlə üzləşmək
2004-cü ildə Sürixdə anabaptistlərin təqibi ilə bağlı tarixi yaddaşın bərpası istiqamətində mühüm addım atıldı. Reformasiya ənənəsinə bağlı kilsə nümayəndələri və şəhər ictimaiyyəti keçmişdə törədilmiş zorakılıqları xatırladılar, qurbanların taleyinə yenidən diqqət yetirdilər. Bu təşəbbüslər əsrlər əvvəl baş vermiş hadisələrə görə tarixi məsuliyyətin qəbul edilməsinin əhəmiyyətini göstərirdi.
Feliks Mantsın hekayəsi bizə xatırladır ki, dini və siyasi ideallar nə qədər yüksək səslə bəyan edilsə də, onların həqiqi dəyəri fərqli düşünən insanlara münasibətdə üzə çıxır.
Azadlıq yalnız insanın özü kimi düşünənləri müdafiə etmək deyil. Əsl azadlıq insanın özündən fərqli düşünən şəxsin də yaşamaq, inanmaq və vicdanına uyğun seçim etmək hüququnu tanımaqdır.
Düşünmək üçün sual: Dövlətin ictimai asayişi və sabitliyi qorumaq hüququ ilə insanın şəxsi əqidəsinə sadiq qalmaq hüququ arasında sərhəd haradan keçir? Dövlətin müəyyən etdiyi qaydalara tabe olmayan insanın inancına görə cəzalandırılması hansı məqamda ədalətin deyil, ideoloji təzyiqin göstəricisinə çevrilir?
Natiq Səlim,
KONKRET.az