Özünün unikallığı və müstəsnalığı haqqında mif bir çox ölkədə formalaşdırılır və nəsildən-nəslə ötürülür. Guya heç kim elmə və incəsənətə bizim qədər töhfə verməyib, heç kim bizim qədər əzab çəkməyib, heç kim bizim qədər qəhrəmanlıq göstərməyib. Ölkəmiz hamıdan yaxşıdır, dilimiz ən gözəldir, qadınlarımız ən qəşəngdir… Bu siyahını uzatmaq olar.

Halbuki tarix göstərir ki, müxtəlif ölkələr oxşar problemlərlə üzləşib, eyni suallar ətrafında düşünüb, bəzən eyni səhvləri təkrarlayıblar.

Bir vaxtlar dünyanın qüdrətli imperiyalarından olmuş İspaniya ilə Rusiya, daha dəqiq desək, sonradan Sovet İttifaqına çevrilmiş imperiya ənənələri arasındakı paralellər xüsusilə maraqlıdır. Avropanın müxtəlif uclarında yerləşən bu ölkələri bir sual birləşdirirdi: öz geriliyini etiraf edib dəyişmək, yoxsa həmin geriliyi milli özünəməxsusluq və üstünlük kimi təqdim etmək?

Millət keçmişi ilə fəxr etməyi dayandıranda deyil, keçmişindən bu günkü problemlərini ört-basdır etmək üçün istifadə etməyi dayandıranda yetkinləşir.

İspaniyanın yüksəlişi və süqutunun acı dərsləri

İspaniya qüdrətinin zirvəsində həm Avropada, həm də dünyanın digər bölgələrində nəhəng ərazilərə sahib idi. Niderland, İtaliyanın böyük hissəsi, Müqəddəs Roma imperiyası ilə bağlı torpaqlar, Yeni Dünya, Afrikadakı və Asiyadakı mülklər, o cümlədən Filippinlər İspaniya imperiyasının siyasi və müstəmləkə təsir dairəsinə daxil idi.

İspan piyadası Avropanın ən güclü hərbi qüvvələrindən biri hesab olunurdu. Amerika qitəsindən imperiyanın xəzinəsinə qızıl və gümüş axırdı. İspaniya Avropanın maliyyə və siyasi həyatında mühüm rol oynayırdı. Bu ölkədə Migel de Servantes, Dieqo Velaskes, Lope de Veqa, El Qreko və başqa böyük sənətkarlar yaradırdılar.

Lakin tarixin ironiyası ondadır ki, qüdrət zirvəsində olan imperiyalar da tədricən zəifləyə, öz üstünlüklərini itirə bilirlər. İspaniya da bu taleyi yaşadı. Uzun müharibələr, iqtisadi problemlər, siyasi və institusional böhranlar onun qüdrətini sarsıtdı.

İspaniya üçün ən ağır zərbələrdən biri 1898-ci ildə ABŞ-la müharibədə məğlubiyyət oldu. Bu müharibə imperiyanın sonunun rəmzinə çevrildi.

Kavite döyüşündə ABŞ qüvvələri İspaniyanın Filippindəki donanmasını darmadağın etdilər. Santyaqo-de-Kuba döyüşündə isə İspaniyanın Karib dənizindəki eskadrası məğlub edildi. Amerika tərəfinin itkiləri İspaniyanın itkiləri ilə müqayisədə xeyli az idi.

Paris müqaviləsinə əsasən, İspaniya Kubaya nəzarətini itirdi, Puerto-Riko, Quam və Filippin isə ABŞ-a verildi. Beləliklə, bir vaxtlar dünyanın böyük hissəsinə hökm etmiş imperiyanın qalıqları bir neçə ay ərzində ciddi şəkildə azaldı.

İspanlar bu hadisələri “Fəlakət” adlandırdılar. Lakin məsələ təkcə ərazilərin itirilməsi deyildi. Əsl zərbə milli özünüdərkə dəydi. Əsrlər boyu dünya gücü olduğuna inanan bir ölkə qəfil özünə sual verməli oldu: biz necə bu vəziyyətə düşdük?

Əgər vaxtilə nəhəng imperiya yaratmışdıqsa, indi niyə onun qalıqlarını belə qoruya bilmirik? Problem dövlət idarəçiliyində idi, xalqın həyat tərzində, təhsildə, elmdə, iqtisadiyyatda, dində, yoxsa öz tariximiz haqqında formalaşdırdığımız təsəvvürlərdə?

Bu suallar İspaniyanın ziyalılarını ciddi özünütənqidə sövq etdi.

İspaniya özünə diaqnoz qoyur

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində İspaniyada ölkənin geriliyinin səbəblərini araşdıran geniş intellektual hərəkat yarandı.

Liberallar İspaniyanın elmi inkişafına inkvizisiyanın və dini dözümsüzlüyün mane olduğunu iddia edirdilər. Yazıçı Lukas Malyada ölkənin problemlərini təhlil edərək kasıb torpağı, pis idarəçiliyi, tənbəlliyi və cahilliyi əsas səbəblər sırasında göstərirdi.

Filosof Anxel Qanivet isə “İspan ideyaları külliyyatı” əsərində millətin vəziyyətini bir sözlə ifadə edirdi: “abuliya” — iradəsizlik, hərəkət etmək və qərar vermək qabiliyyətinin zəifləməsi.

Onun fikrincə, İspaniya sanki öz iradəsini itirmişdi. Keçmişin şöhrəti ilə yaşayan, lakin gələcəyini qurmaq üçün kifayət qədər enerji və qətiyyət nümayiş etdirməyən bir ölkəyə çevrilmişdi.

Qanivet 1898-ci ildə, Paris müqaviləsinin imzalanmasından bir neçə həftə sonra intihar etdi. Onun faciəli ölümü ilə bağlı siyasi və milli böhran arasında əlaqə qurmaq mümkün olsa da, bunu intiharının yeganə səbəbi kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.

Ancaq İspaniyanın intellektual həyatında yeni mərhələ artıq başlamışdı.

Regenerasionizm: Keçmişin şöhrəti yox, məktəb və çörək!

İspaniyada regenerasionizm — ölkənin yenilənməsi və dirçəldilməsi ideyası ətrafında birləşən ictimai-siyasi hərəkat formalaşdı.

Bu hərəkatın ən tanınmış nümayəndələrindən biri siyasətçi və mütəfəkkir Xoakin Kosta idi. O, İspaniyada seçkilərin saxtalaşdırılmasını, yerli siyasi elitaların cəmiyyəti öz maraqlarına uyğun idarə etməsini və dövlət institutlarının səmərəsizliyini tənqid edirdi.

Kostanın iki məşhur şüarı vardı.

Birincisi: “Məktəb və ərzaq anbarı”.

Bu fikir sadə, lakin dərin məna daşıyırdı: İspaniyaya yeni imperiya xülyaları, keçmişin qəhrəmanlıq dastanları və pafoslu çıxışlar deyil, savadlı insanlar, keyfiyyətli təhsil, ərzaq təhlükəsizliyi və normal həyat şəraiti lazımdır.

İkinci şüarı isə daha sərt idi: “Sidin məzarını iki qıfılla bağlamaq”.

Burada söhbət ispanların milli qəhrəmanı, orta əsrlərin məşhur hərbi lideri Sid Kampedordan gedirdi. Kostanın fikrincə, İspaniya keçmişin qəhrəmanlarına və əfsanələrinə sığınmaq əvəzinə, real problemlərini həll etməli idi.

Başqa sözlə, tarixlə fəxr etmək olar, amma tarixi bugünkü uğursuzluqların bəhanəsinə çevirmək olmaz.

Bu düşüncə İspaniyanın intellektual həyatında mühüm dönüş yaratdı. Ölkənin problemləri artıq yalnız xarici düşmənlərin, uğursuz müharibələrin və ya taleyin nəticəsi kimi izah edilmirdi. Cəmiyyət özünün də məsuliyyət daşıdığını qəbul etməyə başlayırdı.

“98-ci il nəsli”: İspaniya nədir və niyə belədir?

1898-ci il məğlubiyyətindən sonra İspaniyada “98-ci il nəsli” adlandırılan yazıçı və mütəfəkkirlər qrupu meydana çıxdı. Onları birləşdirən əsas məsələ milli kimlik, ölkənin keçmişi və gələcəyi haqqında düşünmək idi.

İspaniya nədir? Onun geriliyinin səbəbi nədir? Ölkə Avropanın inkişaf yolunu seçməlidir, yoxsa özünəməxsus tarixi və mənəvi ənənələrə söykənərək başqa bir yol tapmalıdır?

Migel de Unamuno əvvəlcə İspaniyanın avropalaşdırılması ideyasına yaxın idi. Lakin sonradan o, bu yanaşmaya fərqli münasibət bildirdi və “Avropanı ispanlaşdırmaq” fikrini irəli sürdü.

Unamuno hesab edirdi ki, İspaniya yalnız texniki tərəqqi və iqtisadi inkişaf vasitəsilə öz mahiyyətini tapa bilməz. Onun fikrincə, mənəvi həyat, daxili təcrübə və xalqın tarixi yaddaşı da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

Bu yanaşmanın arxasında təhlükəli bir sual da gizlənirdi: milli özünəməxsusluğu qorumaq adı ilə müasir dünyanın təcrübəsindən uzaqlaşmaq mümkündürmü?

Filosof Xose Ortega-i-Qasset isə başqa mövqedən çıxış edirdi. Onun məşhur fikri belə idi: “İspaniya problemdir, Avropa isə onun həllidir”.

Bu, əslində, İspaniyanın inkişaf yoluna dair iki fərqli yanaşmanın qarşıdurması idi. Bir tərəf milli mahiyyətin və ənənələrin qorunmasını önə çəkir, digər tərəf isə Avropa elminə, təhsilinə, siyasi institutlarına və düşüncə tərzinə inteqrasiyanı vacib sayırdı.

Bu mübahisə bizə rus qərbçiləri ilə slavyanofillər arasındakı fikir ayrılıqlarını xatırladır. Müxtəlif ölkələrdə, müxtəlif tarixi şəraitlərdə eyni sual meydana çıxırdı: inkişaf üçün başqalarının təcrübəsini mənimsəmək lazımdır, yoxsa özünəməxsusluğumuzu qorumaq adı ilə fərqli yol seçməliyik?

İspaniya elmi dirçəliş yolunu seçir

İspaniyanın özünü yeniləmək cəhdləri yalnız fəlsəfi mübahisələrlə məhdudlaşmadı. Təhsil və elm sahəsində də mühüm addımlar atıldı.

1907-ci ildə İspaniyada Elmi Tədqiqatların və Təhsilin İnkişafı Şurası — “Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas” yaradıldı. Bu qurumun məqsədi ölkənin elmi potensialını gücləndirmək, gənc tədqiqatçıları xaricdə təhsil almağa göndərmək, laboratoriyalar və elmi müəssisələr yaratmaq idi.

Şuraya 1906-cı ildə fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatı almış, sinir sisteminin quruluşunun öyrənilməsində böyük rol oynamış Santyaqo Ramon-i-Kahal rəhbərlik edirdi.

Kahal və onun həmfikirləri İspaniyanın elmi geriliyini dəyişməz milli xüsusiyyət, tale və ya tarixi hökm kimi qəbul etmirdilər. Onların yanaşmasına görə, elmi tərəqqi üçün təhsil sistemini inkişaf etdirmək, tədqiqatçılara şərait yaratmaq, beynəlxalq elmi əlaqələri genişləndirmək və uzunmüddətli zəhmətə üstünlük vermək lazım idi.

Bu, regenerasionizmin ən mühüm nəticələrindən biri idi: milli dirçəlişin yolu keçmişin şöhrətini təkrarlamaqdan deyil, gələcəyin institutlarını qurmaqdan keçirdi.

Rusiya ilə paralellər: Eyni suallar, fərqli tarixlər

İspaniyanın keçdiyi bu intellektual yol Rusiya tarixində də oxşar nümunələrlə müşayiət olunub.

1836-cı ildə Pyotr Çaadayevin ilk “Fəlsəfi məktubu” dərc ediləndə Rusiya cəmiyyətində böyük qalmaqal yarandı. Çaadayev Rusiyanın dünya tarixindəki yerini sərt şəkildə tənqid edir, ölkənin Avropa sivilizasiyasından təcrid olunmasını və tarixi inkişaf yolunu sual altına alırdı.

Hakimiyyət onun fikirlərini təhlükəli hesab etdi. I Nikolayın dövründə Çaadayev rəsmi şəkildə ruhi xəstə elan edildi və tibbi nəzarət altına alındı.

Çaadayevin tənqidi Rusiyanın milli özünüdərki üçün ciddi suallar doğururdu: ölkə niyə Qərbi Avropadan fərqli inkişaf edib? Bu fərqlilik üstünlükdür, yoxsa problemdir? Rusiya öz geriliyini etiraf etməli, yoxsa özünəməxsusluğunu üstünlük kimi təqdim etməlidir?

İspaniyada regenerasionistlər və “98-ci il nəsli”nin nümayəndələri arasında gedən mübahisələr də eyni suallar ətrafında formalaşırdı.

İspaniyada milli mahiyyətin qorunmasını önə çəkənlər Avropanın təcrübəsini kor-koranə mənimsəməyə qarşı çıxırdılar. Rusiyada isə qərbçilərlə slavyanofillər arasında oxşar qarşıdurma mövcud idi.

Aleksandr Gertsen, Vissarion Belinski və Timofey Qranovski kimi qərbçilər Rusiyanın Avropa ilə yaxınlaşmasını və müasir ictimai fikrin inkişafını müdafiə edirdilər. Aleksey Xomyakov, İvan Kireyevski və Konstantin Aksakov kimi slavyanofillər isə Rusiyanın tarixi, dini və ictimai ənənələrinin özünəməxsusluğunu vurğulayırdılar.

Əlbəttə, bu iki cərəyanı tamamilə bir-birinə zidd və dəyişməz düşərgələr kimi təqdim etmək sadələşdirmə olardı. Lakin onların mübahisəsinin mərkəzində eyni sual dayanırdı: millət öz gələcəyini qurarkən hansı dəyərlərə və hansı təcrübəyə əsaslanmalıdır?

Milli iradəsizlik: İspaniyanın “abuliyası” və Rusiyanın “oblomovçuluğu”

İspan filosofu Anxel Qanivetin milli abuliya haqqında fikirləri ilə rus ədəbiyyatındakı “oblomovçuluq” anlayışı arasında da maraqlı paralel var.

İvan Qonçarovun “Oblomov” romanının baş qəhrəmanı İlya İliç Oblomov hərəkətsizliyin, qərarsızlığın və həyati təşəbbüsün çatışmazlığının simvoluna çevrilib.

Nikolay Dobrolyubov isə “Oblomovçuluq nədir?” adlı məşhur məqaləsində bu obrazın arxasında bütöv bir ictimai problemin dayandığını göstərməyə çalışırdı.

Oblomov yalnız tənbəl bir insan deyildi. O, insanı fəaliyyətsizliyə sürükləyən sosial mühitin, köhnəlmiş münasibətlərin və təşəbbüssüz həyat tərzinin təcəssümü idi.

Qanivetin İspaniya haqqında söylədikləri də müəyyən mənada buna bənzəyirdi. Onun fikrincə, ölkənin problemləri təkcə siyasi və iqtisadi çətinliklərdən ibarət deyildi. Cəmiyyətin hərəkət etmək, dəyişmək və məsuliyyət götürmək qabiliyyəti də zəifləmişdi.

Beləliklə, iki fərqli ölkənin ziyalıları oxşar nəticəyə gəlirdilər: milli geriliyi yalnız xarici düşmənlərlə, əlverişsiz şəraitlə və ya tarixi bəxtsizliklə izah etmək mümkün deyil. Bəzən problemin bir hissəsi cəmiyyətin öz daxilində, vərdişlərində və düşüncə tərzində gizlənir.

1905-ci il Rusiyası və “Vexi” məcmuəsi: Ziyalıların məsuliyyəti

İspaniyada 1898-ci il məğlubiyyətindən sonra güclənən özünütənqid dalğasının Rusiyada da maraqlı qarşılığı var.

1905-ci il inqilabının məğlubiyyətindən və siyasi böhrandan sonra 1909-cu ildə “Vexi” (“Mərhələlər”) adlı məqalələr toplusu nəşr olundu. Nikolay Berdyayev, Sergey Bulqakov, Pyotr Struve, Semyon Frank və Mixail Gerşenzon kimi müəlliflər rus ziyalılarının dünyagörüşünü, siyasi məsuliyyətini və cəmiyyətə münasibətini tənqid edirdilər.

Onların müzakirələri bir mühüm məsələyə toxunurdu: ölkənin bütün problemlərini yalnız mütləqiyyət, polis zorakılığı və uğursuz dövlət siyasəti ilə izah etmək olarmı? Özünü xalqın vicdanı və cəmiyyətin yolgöstərəni hesab edən ziyalıların öz səhvləri, məsuliyyətsizliyi və ideoloji korluğu ola bilməzmi?

Bu suallar İspaniyanın regenerasionistlərini də düşündürürdü. Çünki milli dirçəliş təkcə hökumətin dəyişdirilməsi ilə başa çatmır. İnsanların düşüncə tərzi, təhsil sistemi, ictimai institutlar və məsuliyyət anlayışı da dəyişməlidir.

Burada mühüm bir fərq var: özünütənqid milləti alçaltmaq deyil. Əksinə, problemləri etiraf etmək və onların həlli üçün məsuliyyət götürmək yetkinliyin əlamətidir.

Xalqın mənəvi mahiyyəti, yoxsa işlək institutlar?

Migel de Unamuno İspaniyanın həqiqi həyatının yalnız dövlət qurumlarında deyil, sadə insanların gündəlik həyatında, onların mənəvi təcrübəsində və tarixi yaddaşında gizləndiyini düşünürdü.

Bu yanaşma rus slavyanofillərinin xalqın mənəvi dünyası, dini ənənələri və ictimai həmrəyliyi haqqında fikirləri ilə müəyyən mənada səsləşirdi. Fyodor Dostoyevski də Rusiya xalqının dünya tarixində xüsusi mənəvi missiya daşıdığına inanırdı.

Belə ideyalar xalqların özünəinamını gücləndirə, mədəni irsin qorunmasına kömək edə bilər. Lakin onların başqa bir tərəfi də var: milli özünəməxsusluq müstəsnalıq mifinə çevriləndə cəmiyyət öz problemlərini obyektiv qiymətləndirmək qabiliyyətini itirə bilər.

Əgər hər uğursuzluğu xarici qüvvələrin fəaliyyəti ilə izah edir, hər tənqidi milli dəyərlərə hücum kimi qəbul ediriksə, onda özümüzü dəyişmək üçün əsasları da aradan qaldırırıq.

Milli mənəviyyatla öyünmək mümkündür. Amma yaxşı təhsil, müstəqil elm, ədalətli məhkəmə, işlək dövlət institutları və iqtisadi imkanlar olmadan bu öyünc cəmiyyətin real problemlərini həll etmir.

“Milli elm” mübahisəsi: Kim daha çox ixtira edib?

İspaniya ilə Rusiya arasındakı paralellər elmi nailiyyətlər məsələsində də özünü göstərir.

İspaniyada milli elmin inkişafı, ölkənin dünya elminə verdiyi töhfələr və elmi geriliyin səbəbləri haqqında müzakirələr aparılırdı. Əslində, ispan alimləri müxtəlif sahələrdə mühüm nailiyyətlər əldə ediblər. Lakin elmi inkişafı qiymətləndirmək üçün əsas meyar ixtiraların hansı millətə aid olması uğrunda mübahisə deyil, həmin nailiyyətlərin nə dərəcədə əsaslandırılmış, əhəmiyyətli və bəşəriyyət üçün faydalı olmasıdır.

Sovet İttifaqında isə xüsusilə 1940-cı illərin sonlarında elmi prioritet məsələsi siyasi mübarizənin predmetinə çevrildi. Sovet təbliğatında müxtəlif texniki nailiyyətlərin rus və ya sovet alimləri tərəfindən Qərbdən əvvəl əldə edildiyini sübut etməyə xüsusi əhəmiyyət verilirdi.

Aleksandr Popov və Qulyelmo Markoni, İvan Polzunov, Pavel Yabloçkov və Aleksandr Mojayski kimi şəxslərin adları bu müzakirələrdə tez-tez çəkilirdi. Bəzi hallarda real elmi töhfələr siyasi məqsədlər naminə birtərəfli təqdim olunur, mürəkkəb ixtira tarixləri isə milli üstünlük yarışına çevrilirdi.

1940-cı illərin sonlarında kosmopolitizmlə mübarizə də elmi və mədəni mühitə ciddi təsir göstərdi. Xarici elmi əlaqələrə və Qərb alimlərinin nailiyyətlərinə münasibət ideoloji nəzarətin predmetinə çevrildi.

Burada əsas problem hansı xalqın daha istedadlı olması deyil. Əsas məsələ elmin azad düşüncə, açıq müzakirə, beynəlxalq əməkdaşlıq və faktların obyektiv qiymətləndirilməsi əsasında inkişaf edib-etməməsidir.

Elm millətlərin öz üstünlüklərini sübut etmək üçün apardığı yarış deyil. O, həqiqəti axtarmaq prosesidir.

P.S. Franko: Milli dirçəlişdən avtoritar hakimiyyətə

İspaniyanın 1898-ci ildən sonra yaşadığı intellektual böhran, milli özünütənqid və yenilənmə axtarışları ölkənin siyasi problemlərini birdəfəlik həll etmədi.

1936-cı ildə başlayan İspaniya vətəndaş müharibəsi general Fransisko Frankonun rəhbərlik etdiyi qüvvələrin qələbəsi ilə nəticələndi. Franko 1939-cu ildə ölkədə hakimiyyətini möhkəmləndirdi və 1975-ci ildə ölümünədək İspaniyanı avtoritar rejim altında idarə etdi.

Onun hakimiyyəti dövründə siyasi müxalifətə təzyiqlər göstərildi, senzura tətbiq olundu, ictimai həyat ciddi nəzarət altında saxlanıldı. Rejimin xüsusiyyətlərini və müxtəlif dövrlərdəki siyasətini nəzərə alaraq, Franko İspaniyasını yalnız bir sözlə xarakterizə etməkdənsə, onun avtoritar və repressiv mahiyyətini konkret tarixi faktlarla qiymətləndirmək daha düzgündür.

Beləliklə, milli dirçəliş haqqında müzakirələr özlüyündə demokratik və azad cəmiyyətin yaranmasına zəmanət vermir. Millətin keçmişi, mənəviyyatı və özünəməxsusluğu haqqında ideyalar həm yaradıcı yenilənməyə, həm də hakimiyyətin cəmiyyəti ideoloji nəzarət altına almasına xidmət edə bilər.

Bəli, keçmişlə fəxr etmək təbiidir. Ancaq keçmişin şöhrəti bu günün uğursuzluqlarına bəraət qazandırmamalıdır. Çünki tarixdən dərs çıxarmayan cəmiyyət gec-tez öz miflərinin əsirinə çevrilir.

Müəllif: Dmitri Çernışev,
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az