Roma imperiyasının süqutu bir gündə baş vermədi. Bu, daxili siyasi çəkişmələrin, hakimiyyət uğrunda mübarizələrin, hərbi böhranların və barbar tayfalarının yürüşlərinin bir-birini tamamladığı uzun bir proses idi. Hun hökmdarı Atilla bu tarixin ən mühüm simalarından birinə çevrildi. Onun yürüşləri Romanı sarsıtdı, Avropanın siyasi xəritəsini dəyişdirdi və sonrakı əsrlərdə baş verəcək hadisələrə təsir göstərdi.

Romalılar hunlara ikiayaqlı vəhşilər adı qoymuşdu

Qədim Romanın son böyük tarixçilərindən biri hesab edilən Ammian Marsellin hunları son dərəcə sərt və qərəzli ifadələrlə təsvir edirdi:

“Onların vəhşiliyi həddini aşır. Uşaqların üzünü dərin çapıqlarla kəsirlər ki, ilk tükləri çıxmamış ağrıya dözməyi öyrənsinlər. Saqqalsız qocalır, gözəllikdən məhrum olurlar. Hamısı enlikürək, möhkəm bədənli, qalınboyunludur. O qədər eybəcər görünürlər ki, onları ikiayaqlı heyvan hesab etmək olar…”.

Müəllif hunların məişətini də eyni dərəcədə sərt şəkildə təsvir edirdi:

“Hunlar yemək bişirmir, ona ədviyyat da əlavə etmirlər. Yalnız yabanı bitkilərin kökləri və qarşılarına çıxan heyvanların yarıbişmiş ətləri ilə qidalanırlar. Əti bir müddət atın belində, öz budları arasında saxlayaraq isidirlər”.

Ammian Marsellin onların həyat tərzi haqqında yazırdı:

“Onların heç biri torpağı şumlamır, xışa əl vurmur. Daim köç edirlər, müəyyən yaşayış yerləri, ocaqları, qanunları və sabit həyat tərzləri yoxdur. Əbədi qaçqınlar kimi arabalarında bir yerdən başqa yerə hərəkət edirlər”.

Geyimləri barədə isə belə məlumat verirdi:

“Bədənlərini kətan parçalarla və ya çöl siçanlarının dərilərindən tikilmiş geyimlərlə örtürlər. Ev geyimi ilə bayır geyimi arasında fərq bilmirlər. Bir dəfə geyindikləri solğun paltarları köhnəlib dağılana qədər əyinlərindən çıxarmırlar”.

Bunlar Roma tarixçisinin hunlar haqqında yazdıqlarıdır. Təbii ki, bu təsvirləri müasir etnoqrafik müşahidə kimi deyil, antik müəllifin yad xalqlara münasibətini əks etdirən mətn kimi oxumaq lazımdır. Roma dünyası üçün köçəri həyat tərzi, fərqli geyim və döyüş üsulları çox vaxt barbarlıq əlaməti sayılırdı.

Hunların Avropaya gəlişi: Roma dünyasını bürüyən qorxu

Təsəvvür edin: barbar tayfalarla mübarizəyə müəyyən qədər alışmış romalılar bu dəfə özlərindən əvvəlki köçəri xalqlardan daha güclü və təhlükəli rəqiblə qarşılaşırlar.

Avropada tayfalar bir-birini sıxışdırır, qərbə doğru hərəkət edir, Roma imperiyasının sərhədlərinə təzyiq göstərirdilər. Hunların hərbi gücü və sürətli süvari hücumları bu prosesə yeni dinamika verdi. Onların yürüşləri digər tayfaların hərəkətinə də təsir göstərərək Roma sərhədlərindəki vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi.

Roma imperiyası artıq təkcə xarici hücumlarla deyil, daxili hakimiyyət böhranları, iqtisadi çətinliklər və ordunun zəifləməsi ilə də üzləşirdi. Belə bir şəraitdə hunların yüksəlişi imperiyanın problemlərini daha da dərinləşdirdi.

Atillanın yüksəlişi: Hun tayfaları bir hakimiyyət altında

434-cü ildə Atilla qardaşı Bledə ilə birlikdə hunların hakimiyyətinə gəldi. Bir müddət sonra Atilla təkbaşına hökmranlıq etməyə başladı və geniş ərazilərə yayılan hərbi-siyasi ittifaq yaratdı.

Burada bir məqama diqqət yetirmək lazımdır: hunları bütün monqol tayfaları ilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Hunların etnik mənşəyi haqqında tarixçilər arasında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Onların Avropadakı birliyi də müxtəlif mənşəli köçəri və german tayfalarını özündə birləşdirən siyasi-hərbi qüvvə idi.

Atilla güclü ordusu və diplomatik təzyiq vasitələri ilə Şərqi Roma imperiyasını ağır vəziyyətə saldı. Balkanlara yürüşlər, şəhərlərin dağıdılması və imperiyanın xərac ödəməyə məcbur edilməsi onun hakimiyyətinin əsas vasitələrindən idi.

Lakin Balkanlardakı yürüşlərdən sonra Atillanın diqqəti Qərbi Romaya yönəldi. 451-ci ildə onun ordusu Qalliyaya — indiki Fransa ərazisinin böyük hissəsini əhatə edən tarixi bölgəyə daxil oldu.

Katalaun düzənliyi döyüşü: Atillanın qarşısını kim aldı?

451-ci ildə Atillanın ordusu Qalliyada Roma sərkərdəsi Flavi Aetsinin rəhbərlik etdiyi qüvvələrlə qarşılaşdı. Döyüşdə romalılarla yanaşı, vestqotlar və digər müttəfiqlər də iştirak edirdi.

Bu qarşıdurma tarixə Katalaun düzənliyi döyüşü adı ilə düşdü. Döyüşün dəqiq yeri və iştirakçıların sayı barədə tarixçilər arasında mübahisələr var. Bununla belə, onun Qərbi Roma imperiyasının taleyi baxımından mühüm hadisə olduğu şübhə doğurmur.

Aetsi Roma diplomatiyasının ən mühüm nailiyyətlərindən birinə imza atmışdı: vaxtilə Roma ilə müharibə aparmış german tayfalarının bir hissəsini Atillaya qarşı birləşdirmişdi.

Döyüşün nəticəsi hunların Qalliyada irəliləyişini dayandırdı. Lakin bunu Romanın qəti qələbəsi adlandırmaq da düzgün olmazdı. Tərəflər ciddi itkilər verdilər və hunların hərbi qüdrəti hələ də böyük təhlükə olaraq qalırdı.

Atilla geri çəkilsə də, mübarizədən əl çəkmədi.

Roma üçün təhlükə bitmədi: Atillanın İtaliya yürüşü

• 451-ci ildəki döyüşdən cəmi bir il sonra Atilla yenidən böyük yürüşə başladı. Bu dəfə hədəf Şimali İtaliya idi.

Hunlar 452-ci ildə bölgəyə daxil olaraq Akvileya şəhərini mühasirəyə aldılar və şəhəri dağıtdılar. Akvileya Roma dünyasının mühüm mərkəzlərindən biri idi. Onun məhv edilməsi İtaliyada böyük sarsıntı yaratdı.

Atillanın ordusu daha sonra İtaliyanın digər ərazilərinə də irəlilədi. Roma üçün təhlükə yenidən son dərəcə ciddi həddə çatmışdı.

Lakin Atilla yürüşünü davam etdirmədi və geri çəkildi. Bunun səbəbləri arasında ərzaq təminatındakı çətinliklər, xəstəliklər, Şərqi Roma imperiyasının sərhədlərdə təzyiqi və Qərbi Roma ilə bağlı siyasi-diplomatik amillər göstərilir. Papa I Leonun Atilla ilə görüşünün də bu qərara təsir göstərdiyi barədə ənənəvi məlumat mövcuddur, lakin hadisənin bütün təfərrüatları dəqiq məlum deyil.

İmperatora qarşı sevgi, yoxsa siyasi hesab? Honoriya və Atilla əhvalatı

Atillanın İtaliya yürüşləri ilə bağlı ən maraqlı rəvayətlərdən biri Qərbi Roma imperatoru III Valentinianın bacısı Honoriya ilə əlaqələndirilir.

Rəvayətə görə, Honoriya öz əmlakının idarəçisi ilə münasibət qurmuşdu. Bundan qəzəblənən imperator bacısını Konstantinopola göndərdi. Bəzi tarixi mənbələrdə onun sonradan Atillaya üzük göndərdiyi və bunun hun hökmdarı tərəfindən evlilik təklifi kimi qəbul edildiyi bildirilir.

Atilla isə bu hadisədən siyasi məqsədləri üçün istifadə etməyə çalışdı. O, Honoriyanın nişanlısı olduğunu iddia edir və cehiz kimi Qərbi Roma ərazilərinin bir hissəsini tələb edirdi.

Valentinian bu iddiaları qəbul etmədi. Honoriya isə imperatorun göstərişi ilə başqa bir şəxslə evləndirildi.

Bu hadisə Roma hakimiyyətinin daxilindəki gərginliyi, saray intriqalarını və şəxsi münasibətlərin dövlət siyasətinə necə təsir göstərə bildiyini nümayiş etdirir.

Atillanın Honoriya ilə bağlı iddiaları, əlbəttə, Roma imperiyasının süqutunun əsas səbəbi deyildi. Lakin bu əhvalat göstərir ki, imperiyanın taleyi təkcə döyüş meydanlarında deyil, saraylarda və diplomatik danışıqlar zamanı da müəyyənləşirdi.

Atillanın qəfil ölümü: Böyük təhlükə necə aradan qalxdı?

453-cü ildə Atilla qəfil öldü. Onun ölümünün dəqiq səbəbi barədə müxtəlif məlumatlar mövcuddur.

Ənənəvi rəvayətə görə, Atilla yeni evləndiyi İldiko ilə toy gecəsindən sonra vəfat etmişdi. Bəzi mənbələr onun qanaxmadan öldüyünü bildirir. Sonrakı dövrlərdə zəhərlənmə və sui-qəsd ehtimalları da irəli sürülüb, lakin bunları təsdiqləyən etibarlı sübut yoxdur.

Atillanın ölümü hunların yaratdığı geniş siyasi birliyin zəifləməsinə səbəb oldu. Onun oğulları hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladılar. Hunlara tabe olan tayfalar isə müstəqillik qazanmaq üçün fürsət axtarırdılar.

454-cü ildə Nedao döyüşündə hunların qüvvələri ağır məğlubiyyətə uğradı. Bundan sonra Atillanın yaratdığı siyasi birlik sürətlə dağıldı.

Ancaq bu, Roma imperiyasının təhlükəsizlik probleminin həll edilməsi demək deyildi. Hunların zəifləməsi ilə Avropanın siyasi səhnəsində başqa german tayfalarının rolu artmağa başladı.

Atillanın keçmiş katibi və Romanın son imperatoru

Atillanın ölümündən sonra da onun dövrünün siyasi nəticələri Avropada hiss olunurdu.

Bu hekayənin ən maraqlı simalarından biri Orest idi. O, bir vaxtlar Atillanın xidmətində olmuş, sonradan isə Qərbi Roma imperiyasının siyasi həyatında mühüm rol oynamışdı.

475-ci ildə Orest imperator Yuli Nepota qarşı çevriliş etdi və onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı. Daha sonra özünün azyaşlı oğlu Romulu imperator elan etdi.

Tarixdə Romul Avqustul kimi tanınan bu gənc imperatorun adı simvolik məna daşıyırdı. Romanın əfsanəvi qurucusu Romulun adını daşıyan son Qərbi Roma imperatoru tarixə ironik şəkildə düşdü. “Avqustul” adı da kiçildici məna verən formada işlədilirdi və bəzən “kiçik Avqust” kimi izah olunur.

Lakin Orestin hakimiyyəti uzun sürmədi.

476-cı il: Qərbi Roma imperiyasının sonu

476-cı ildə german mənşəli hərbi rəhbər Odoakr Orestə qarşı üsyan qaldırdı. Orest öldürüldü, Romul Avqustul isə hakimiyyətdən kənarlaşdırıldı.

Odoakr Qərbi Roma imperatorluq hakimiyyətinin rəmzlərini Konstantinopola, Şərqi Roma imperatoru Zenona göndərdi.

Bu hadisə ənənəvi olaraq Qərbi Roma imperiyasının süqut tarixi hesab olunur. Bununla belə, Roma dövlətçiliyi birdən-birə yox olmadı: İtaliyada Roma inzibati ənənələrinin bir hissəsi qorunub saxlanıldı, Şərqi Roma imperiyası isə daha min ilə yaxın mövcud oldu.

Atillanın ölümündən 23 il sonra baş verən bu hadisələr onun yaratdığı siyasi mühitlə əlaqəli olsa da, Qərbi Roma imperiyasının süqutunu birbaşa Atillanın qələbəsi kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. İmperiyanın dağılmasına daxili böhranlar, hərbi çevrilişlər, iqtisadi çətinliklər və müxtəlif tayfaların təzyiqi birlikdə təsir göstərmişdi.

Odoakrın sonu və Teodorixin yüksəlişi

Odoakr İtaliyada hakimiyyətini möhkəmləndirsə də, onun hakimiyyəti də uzunömürlü olmadı.

489-cu ildə ostqotların hökmdarı Teodorix İtaliyaya yürüş etdi. Bir neçə il davam edən mübarizədən sonra Odoakr məğlub edildi. 493-cü ildə Teodorix Ravennada onu öldürtdü və İtaliyada hakimiyyəti ələ aldı.

Teodorixin həyatında diqqətçəkən bir məqam vardı: o, gəncliyinin bir hissəsini Konstantinopolda, Şərqi Roma sarayında keçirmişdi. Uşaqlıq və yeniyetməlik illərində imperiya sarayında yaşaması ona Roma idarəçilik ənənələrini yaxından öyrənmək imkanı vermişdi.

Bu səbəbdən Teodorix yalnız hərbi fəthkar kimi deyil, Roma idarəçilik sisteminin bir sıra xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayan hökmdar kimi də tanınır.

Onun hakimiyyəti dövründə Roma aristokratiyasının nümayəndələri dövlət idarəçiliyində iştirak edir, Roma hüququ və inzibati ənənələri müəyyən dərəcədə davam etdirilirdi. Teodorixin İtaliyadakı hakimiyyəti bəzən nisbi sabitlik və mədəni canlanma dövrü kimi qiymətləndirilir.

Lakin bunu bütövlükdə “Romanın qızıl dövrü” adlandırmaq mübahisəli yanaşmadır. Ostqot hakimiyyəti ilə Roma ənənələrinin yanaşı mövcudluğu mürəkkəb siyasi və sosial münasibətlər sistemi yaratmışdı.

Bizansın İtaliya yürüşləri və barbar krallıqları dövrü

Teodorixin 526-cı ildə ölümündən sonra ostqot dövlətində daxili mübarizə gücləndi. Bundan istifadə edən Şərqi Roma imperatoru I Yustinian İtaliyanı yenidən imperiyanın hakimiyyəti altına qaytarmağa çalışdı.

535-ci ildə başlayan qot müharibələri uzun illər davam etdi. İtaliyanın şəhərləri dağıntılara məruz qaldı, əhali ağır itkilər verdi, iqtisadi həyat zəiflədi. Müharibə nəticəsində ostqotların hakimiyyəti sona çatdı.

Lakin Şərqi Romanın İtaliyadakı hakimiyyəti də davamlı olmadı. 568-ci ildən etibarən lombardlar İtaliyaya daxil oldular və yarımadanın böyük hissəsində öz hakimiyyətlərini qurmağa başladılar.

Lombardlar 572-ci ildə Paviya şəhərini ələ keçirdilər. Bu hadisə onların İtaliyada möhkəmlənməsində mühüm rol oynadı. Sonrakı əsrlərdə yarımada bir-birindən fərqli siyasi qurumlara bölündü və burada barbar krallıqları dövrü dərin izlər buraxdı.

Beləliklə, Qərbi Roma imperiyasının süqutu ilə Avropada yeni siyasi dövr başlandı. Roma mədəniyyəti və idarəçilik ənənələri yox olmadı, lakin yeni xalqların və dövlətlərin təsiri altında dəyişərək başqa formalarda yaşamağa davam etdi.

Tarixin ironiyası

Atillanın orduları Roma dünyasını sarsıtdı, onun yürüşləri imperiyanın zəifliklərini üzə çıxardı. Lakin hunların yaratdığı siyasi birlik hökmdarın ölümündən sonra sürətlə dağıldı. Qərbi Roma imperiyası isə daxili böhranlar və ardıcıl siyasi-hərbi zərbələr nəticəsində 476-cı ildə ənənəvi olaraq süqut etmiş hesab olunur.

Bununla belə, Romanın mirası yaşamaqda davam etdi. Onun hüququ, dili, şəhərləri, idarəçilik təcrübəsi və mədəniyyəti yeni dövlətlərə təsir göstərdi.

Tarix bizə bir daha xatırladır: böyük imperiyalar yalnız xarici düşmənlərin zərbələri ilə süqut etmirlər. Bəzən onların taleyini daxili parçalanma, hakimiyyət uğrunda mübarizə və dəyişən siyasi şərait müəyyənləşdirir.

Atilla Roma imperiyasını şəxsən fəth etmədi. Ancaq onun yürüşləri Romanın zəifliklərini üzə çıxaran, Avropanın siyasi mənzərəsini dəyişdirən böyük tarixi prosesin mühüm hissəsi oldu.

Roma imperiyasının süqutu isə bir hökmdarın qələbəsi deyil, bütöv bir dövrün sonu idi.

Hazırladı: KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu