1937-ci ildə Stalin rejiminin qərarı ilə Primoryedən təxminən 172 min koreyalı yük vaqonlarında Mərkəzi Asiyaya deportasiya edildi.

İnsanlar onilliklər boyu qurduqları evlərini, tarlalarını, məktəblərini və icmalarını itirdilər.

Qazaxıstan və Özbəkistanda onları evsiz, yeməksiz və isitməsiz ilk qış gözləyirdi. Bəzi ailələr torpaq sığınacaqlarda və müvəqqəti baraklarda yaşayırdılar.

Lakin məhz burada, Taşkentdə 이로운뉴스 müxbiri Sin Hyon Qvunun deportasiyanın 90 illiyinə həsr olunmuş xüsusi layihəsində yazdığı kimi, koreyalılar icmanı yenidən qurmağa başladılar.

İlk növbədə onlar nəyi həll etməli oldular:

• Ərzaq. Deportasiya 1937-ci ilin payızında baş verdi, o vaxt əkin əkmək artıq gec idi. 1938-ci ilin yazına qədər ailələr özləri ilə gətirdikləri ilə və məhdud yardımla yaşadılar.

• Yeni torpaq. Primoryedə yağış kifayət edirdi, Özbəkistan və Qazaxıstanda isə suvarma olmadan məhsul olmurdu. Hər şeyi yenidən öyrənməli oldular: kanallar qazmaq, çaylardan su çəkmək, tarlaları təmizləmək.

• Birlik. Ailələr və qonşular birləşdilər — ev tikmək, toxum bölüşmək, uşaqlara baxmaq üçün. Primoryedən gətirilən qarşılıqlı yardım sağ qalmağın əsas alətinə çevrildi.

Kolxoz — həyatın yeni əsası

Kollektiv təsərrüfatlar — kolxozlar mühüm rol oynadı. Bir çox koreyalı bu sistemi hələ Primoryedən tanıyırdı və bu, uyğunlaşmağa kömək etdi.

Özbəkistanda koreyalı icmalar Taşkent ətrafında, Sırdərya vadisində və Qaraqalpaqıstanda yarandı. Qazaxıstanda — Uştyobedə və Qızılordada.

Koreyaşünaslıq Mərkəzi İnstitutunun (한국학중앙연구원) məlumatlarına görə, Qaraqalpaqıstanın Qonqrat rayonunda “Avangard”, “Novıy put”, “Pravda” koreyalı kolxozları fəaliyyət göstərirdi, burada düyü və pambıq yetişdirilirdi.

Artıq 1938-ci ildə koreyalı kolxozların sayı bir neçə onlarla idi. Koreyalılar suvarılan düyüçülük, tərəvəzçilik və pambıqçılığı inkişaf etdirirdilər.

Lakin müəllif xüsusilə vurğulayır: bunu “kolxozların uğur hekayəsi” kimi oxumaq lazım deyil. Kolxoz dövlətin nəzarəti altında idi, orada sərbəst iqtisadi fəaliyyət yox idi. Məhsul ədalətsiz siyasətdən əziyyət çəkən insanların əməyinin nəticəsidir, siyasətin özünün xidməti deyil.

Çoxlarının bilmədiyi mühüm bir nüans:

Özbəkistanda koreyalıların tarixi 1937-ci ildə başlamamışdır.

Hələ 1924-cü ildə Taşkentdə Koreya İttifaqı, 1925-ci ildə “İlsim” kənd təsərrüfatı kooperativi yaradılmışdı. Sonralar bir neçə kooperativdən “Oktyabr” kolxozu yarandı və 1933-cü ildə “Politotdel” adlandırıldı.

1937-ci il deportasiyası regionda koreyalıların sayını kəskin artırdı və icmaların miqyasını dəyişdi, lakin onları sıfırdan yaratmadı.

Məktəb, qəzet, teatr — dili necə qorudular

Çörək qədər vacib olan məktəb idi. Primoryedə koreyalıların öz koreya məktəbləri var idi. Deportasiyadan sonra müəllimlər və şagirdlər müxtəlif qəsəbələrə səpələndilər, binalar və dərsliklər Primoryedə qaldı.

1930-40-cı illərdə koreyalı uşaqların çox olduğu məktəblərdə koreya dili hələ ana dili kimi tədris olunurdu. 1950-ci illərin ortalarından koreya dili dərsləri azalmağa, rus dilinin təsiri isə artmağa başladı. Müəllifin yazdığı kimi, bugünkü Mərkəzi Asiya koreyalılarının əksəriyyətinin əsasən rus dilində danışması məhz buradan qaynaqlanır.

Dili qorumağa qəzet və teatr kömək etdi. Primoryedə nəşr olunan 선봉 qəzeti deportasiyadan sonra 레닌기치 adı ilə nəşr olunmağa davam etdi, sonralar isə 고려일보 oldu. Primoryedə başlayan Koreya teatrı Mərkəzi Asiyada fəaliyyətini davam etdirdi — tamaşalar və musiqi dili və ənənələri qorumağa kömək edirdi, baxmayaraq ki, siyasi nəzarət altında idi.

Ailələrdə qadınlar ikiqat yük daşıyırdılar — ev, uşaqlar və tarla. Ailə naharları, bayramlar, yerli məhsullara uyğunlaşan kimçi və kuksi də kökləri itirməməyin bir yolu idi.

Bu gün nəyi xatırlamaq vacibdir:

Zaman keçdikcə bəzi kolxozlar yüksək məhsuldarlığı ilə tanındı. Gəlirlər məktəblərə, klublara, tibb məntəqələrinə yönəldilirdi. Lakin bu o demək deyil ki, hamının həyatı tez yaxşılaşdı. Mənzil və ərzaq çatışmazlığı, xəstəliklər və yoxsulluq bir çox ailəni illərlə təqib etdi. İnsanlar hərəkət azadlığında məhdudlaşdırılırdı, təhsil və mədəniyyət isə nəzarət altında idi.

Həmin köçkünlərin nəsilləri sonralar daha uzağa getdilər — sənaye, elm, tibb, mədəniyyət və incəsənət sahələrinə. Bu gün Özbəkistanın koreyalı icması yerli cəmiyyətin tamhüquqlu hissəsi və Koreya ilə Özbəkistan arasında mühüm körpüdür.

Qarşıda 2027-ci il var — deportasiyanın 90 illiyi. Onu özü yaşamış insanlardan demək olar ki, heç kim qalmayıb. Ona görə də, müəllifin yazdığı kimi, indi fotoşəkilləri, sənədləri, ailə hekayələrini və kolxoz qeydlərini qorumaq xüsusilə vacibdir.

Bu, təkcə kədər haqqında deyil, həm də ən ağır şəraitdə insanların həyatı yenidən qura bildikləri haqqında bir hekayədir.

Natiq Səlim,
KONKRET.az

Foto: Arxiv foto — düyü tarlasında koreyalı kəndlilər. Mənbə: Qazaxıstan Koreyalıları Assosiasiyası (AKRK) / via 이로운뉴스