Rusiya dövlətçilik tarixində çox ibrətamiz bir nümunə var. Bu nümunə təhrif olunmuş məlumatlar əsasında qəbul edilən yanlış qərarların ölkə və onun rəhbəri üçün necə fəlakətli nəticələr doğura biləcəyini göstərir. Bəs “gözəl məruzələr” sisteminə qarşı necə mübarizə aparmaq olar?
II Nikolayın ətrafında, demək olar ki, hamı ona yalan danışırdı. Hər kəsin öz marağı və motivi vardı: kimisi şəxsi mənfəət güdür, kimisi isə guya yaxşı niyyətlə imperatoru narahat etmək istəmirdi. Nəticədə ölkə fəlakətə sürükləndi, imperatorun özü və ailəsi isə Yekaterinburqdakı İpatyev evinin zirzəmisində güllələndi.
Hərbi rəhbərlik və Hərbi Nazirlik düşmənin itkilərini şişirdir, öz itkilərini isə azaldaraq göstərirdi. Cəbhədə mərmi çatışmazlığının miqyası və fərarilik halları gizlədilirdi. Uğursuzluqların səbəbi isə yalnız “obyektiv amillər” və ya arxa cəbhədəki təxribatlarla izah olunurdu. Özünü mütləq hakimiyyət sahibi qarşısında məsuliyyətdən sığortalamaq istəyən məmurlar ona məlumatları mümkün qədər yumşaldılmış formada çatdırırdılar.
Nəticədə imperator səmimi şəkildə inanırdı ki, ordunun heç nəyə ehtiyacı yoxdur, əsgərlər Ali Baş Komandanı çox sevir, arxa cəbhənin təminatı isə yüksək səviyyədədir. O, generallarının sözlərinə inanır və ordunun monarxiyaya tam sədaqətli olduğunu, istənilən qiyamı asanlıqla yatıracağını düşünürdü.
Lakin Petroqrad qarnizonunun üsyançıların tərəfinə keçməsi II Nikolay üçün gözlənilməz zərbə oldu. Ehtiyat hissələrindən təşkil edilmiş, alman mövqelərinə qarşı ölümcül hücumlara göndərilmək istəməyən əsgərlər üsyana qalxmış mülki əhalinin tərəfinə keçdilər.
Bəs bu, mütləq hakimiyyət sahibi üçün niyə belə böyük sürpriz idi?
Çünki ona “gözəl məruzələr” hazırlayan Daxili İşlər naziri Protopopov imperatriça Aleksandra Fyodorovnanın və “müqəddəs qoca” Rasputinin himayəsi ilə vəzifəyə gətirilmişdi. O, Təhlükəsizlik Şöbəsindən gələn narahatedici məlumatları gizlədir, çörək qıtlığı səbəbindən ölkədə sosial partlayışın qaçılmaz olduğu barədə xəbərdarlıqları imperatorun masasına çatdırmırdı.
Bəs bunu niyə edirdi? Çünki imperatriçaya özünü əvvəlki nazirlərdən daha bacarıqlı və səmərəli göstərmək istəyirdi. Ən azı, sənədlər üzərində vəziyyətin belə görünməsinə çalışırdı.
Aleksandra Fyodorovna da öz növbəsində, yalnız yaxşı niyyətlə hərəkət etdiyini düşünərək, II Nikolayın ətrafında informasiya təcridi yaratmışdı. Beləliklə, imperator reallığı adekvat qiymətləndirmək və ölkədə baş verən proseslərə nəzarət etmək imkanını itirmişdi. Bu vəziyyət sonda onun taxtdan əl çəkməsinə, özünün və ailəsinin faciəli sonluğuna gətirib çıxardı.
Stalinin əks-əlaqə sistemi
Bütün bunları ona görə xatırlayırıq ki, sonuncu Rusiya imperatorunun faciəvi səhvlərinin SSRİ rəhbəri İosif Stalin tərəfindən necə nəzərə alındığına diqqət yetirək. Axı Stalin İkinci Dünya müharibəsində qələbə qazanan dövlətin rəhbəri idi.
II Nikolaydan fərqli olaraq, İosif Vissarionoviç idarəetmənin bütün əsas mexanizmlərini Dövlət Müdafiə Komitəsi və Ali Baş Komandanlığın Qərargahı vasitəsilə öz əlində cəmləşdirmişdi. O, “gözəl məruzələr”in qarşısını almaq üçün məlumatların üç müstəqil kanal üzrə əldə edildiyi sərt nəzarət sistemi formalaşdırmışdı.
Birinci kanal sırf hərbi xətt üzrə fəaliyyət göstərirdi. Baş Qərargah rəisi və ya onun müavini gündə iki dəfə – gündüz və gecə saatlarında – operativ vəziyyət barədə Stalinə şəxsən məruzə edirdi. Bu məruzələrdə emosiyalara və bəzəkli ifadələrə yer yox idi. Qoşunların yerdəyişməsi, düşmənin irəliləməsi, real itkilər, cəbhədəki vəziyyət və sursat təminatı barədə konkret faktlar təqdim olunurdu.
Hərbçilərə nəzarətin ikinci kanalı siyasi xətt üzrə qurulmuşdu. Bu işi Dövlət Müdafiə Komitəsinin üzvləri və Ali Baş Komandanlığın nümayəndələri həyata keçirirdilər. Stalin ən ağır cəbhə istiqamətlərinə, eləcə də arxa cəbhədəki müdafiə sənayesi müəssisələrinə özünün ən yaxın silahdaşlarını – G.Jukovu, A.Vasilevskini, L.Beriyanı, G.Malenkovu və L.Kaqanoviçi göndərirdi.
Onlara geniş səlahiyyətlər verilirdi. Bu şəxslər vəziyyəti yerlərdə, heç bir vasitəçinin təsiri olmadan qiymətləndirir, kiminsə uğursuzluqları gizlətdiyini aşkar etdikdə dərhal Kremlə məlumat verirdilər.
Üçüncü nəzarət kanalı isə xüsusi xidmət orqanları vasitəsilə fəaliyyət göstərirdi. NKVD və SMERŞ-in agentura şəbəkəsi qərargahlarda, diviziyalarda və polklarda mövcud idi. Bu qurumlar əsgər və zabitlərin əhval-ruhiyyəsi, fərarilik halları, real döyüş itkiləri, komandirlərin səriştəsizliyi və arxa cəbhənin işinin keyfiyyəti barədə məlumatları Kremlə çatdırırdılar.
Məlumatların üç ayrı kanal vasitəsilə toplanması və qarşılıqlı yoxlanılması yalançı hesabatların hazırlanmasını xeyli çətinləşdirirdi. Əgər hansısa general yaşayış məntəqəsinin itirilməsini gizlətməyə və ya öz uğurlarını şişirtməyə çalışırdısa, Kreml bir neçə saat ərzində NKVD və ya SMERŞ-in məruzələri vasitəsilə həqiqətdən xəbər tuturdu. Belə hallarda reallığı gizlətməyə çalışan şəxslər sərt şəxsi məsuliyyətlə üzləşirdilər.
Bu iki idarəetmə sisteminin müqayisəsi açıq şəkildə göstərir ki, II Nikolayın qurduğu informasiya mexanizmi onun özünü də, imperiyanı da məhvə aparmışdı. Stalinin sistemi isə 1941–1942-ci illərin ağır məğlubiyyətlərinə və real səhvlərə baxmayaraq, vəziyyəti dəyişməyə, nəhəng ölkənin bütün resurslarını səfərbər etməyə, orduda səriştəsiz kadrları təmizləməyə, cəbhə ilə arxa cəbhənin fəaliyyətini əlaqələndirməyə imkan verdi.
Gözəl yalan Rusiya imperiyasını və onun sonuncu imperatorunu ailəsi ilə birlikdə məhvə sürüklədi. Sərt və bəzəksiz həqiqət isə SSRİ-yə Üçüncü Reyxin arxasında birləşən Avropanın hərbi gücünə qarşı dayanmağa və qalib gəlməyə imkan verdi.
Həqiqətən də, tarixdən çıxarılmalı çox ibrətamiz bir dərsdir.
Natiq Səlim,
KONKRET.az