Əgər düşünürsünüzsə ki, Soyuq müharibə dövründə “Dəmir pərdə”ni yalnız meşələrdən, dağlardan və tikanlı məftillərin arasından keçməklə yarmaq mümkün idi, çex maşinist Yaroslav Konvalinkanın hekayəsi sizi təəccübləndirəcək.
1951-ci ilin sentyabrında o, tarixdə ən qeyri-adi və kütləvi qaçış əməliyyatlarından birini həyata keçirdi. Adi sərnişin qatarı bir anda “Azadlıq qatarı”na çevrildi. Bu dəfə sərhədi keçən təkcə bir neçə qaçqın deyil, bütöv bir qatar idi.
Yaroslav Konvalinka və onun dostu, dəmir yolu stansiyasında növbətçi işləyən Karel Truksa kommunist rejiminin qəti əleyhdarları idilər. Onlar Çexoslovakiyanı tərk etmək qərarına gəlmişdilər. Ancaq bunu təkbaşına deyil, ailələri ilə birlikdə etmək istəyirdilər.
Plan olduqca cəsarətli idi: Praqa–Aş marşrutu ilə hərəkət edən 3717 nömrəli sərnişin qatarından istifadə etmək.
Aş şəhəri Çexoslovakiyanın Qərbi Almaniya ilə sərhədində yerləşirdi. Dəmir yolu xətti buradan birbaşa Almaniya ərazisinə uzanırdı. Lakin sərhədə yaxınlaşdıqca relslər xüsusi maneələrlə bağlanmış, yolun üzərində polad baryerlər və tikanlı məftillər quraşdırılmışdı. Sərhəd qüllələrindəki hərbçilərə isə sərhədi qanunsuz keçməyə cəhd edənlərə atəş açmaq əmri verilmişdi.
Qaçış günü: 11 sentyabr 1951-ci il
Həmin gün Yaroslav Konvalinka həmişəki kimi lokomotivin maşinist kabinəsində yerini tutdu. Vaqonlarda isə adi sərnişinlər vardı: fəhlələr, tələbələr və hətta bir neçə kommunist partiyası nümayəndəsi.
Aralıq stansiyaların birində Karel Truksa gizlicə lokomotivə mindi. Qaçış əməliyyatının digər iştirakçıları və onların ailə üzvləri də qatarda idi.
Qatar Aş sərhəd stansiyasına yaxınlaşanda hər şey əvvəlcədən nəzərdə tutulduğu kimi getməli idi. Adi qaydada qatar sürətini azaltmalı və stansiyada dayanmalı idi. Lakin maşinist əyləcləri işə salmaq əvəzinə buxar tənzimləyicisini son həddə qədər açdı. Ağır lokomotiv qəfil sürət yığmağa başladı.
Qatarda olan ocaqçı baş verənləri anlayaraq əyləclərə tərəf qaçdı. Lakin Karel Truksa tapançasını ona tuşlayaraq müdaxiləsinin qarşısını aldı. Eyni zamanda, əməliyyat iştirakçıları vaqonlardakı sərnişinlərin qəza əyləclərindən istifadə etməsinə mane olmağa çalışırdılar. Beləliklə, qatar getdikcə sürətlənərək Aş stansiyasına yaxınlaşdı.
Foto: 1951-ci ilin sentyabrında sərhədi yararaq Qərbi Almaniyaya keçən “Azadlıq qatarı”. Lokomotivin nömrəsi – 365.011. Qatarın Zelb şəhəri yaxınlığındakı stansiyaya çatdığı an.
“Dəmir pərdə”ni yaran qatar
Lokomotiv təxminən 100 km/saat sürətlə sərhəd stansiyasından keçdi. Sərhədçilər baş verənlərə dərhal reaksiya verə bilmədilər. Ağır lokomotiv qarşısına çıxan maneələri dağıdaraq irəlilədi, polad baryerləri aşdı, tikanlı məftilləri yarıb Qərbi Almaniya ərazisinə daxil oldu.
Bu, adi sərhəd pozuntusu deyildi. Çexoslovakiya hakimiyyətinin ciddi mühafizə etdiyi sərhəd xətti bütöv bir sərnişin qatarı tərəfindən yarılmışdı.
Maşinist Almaniya ərazisində təxminən bir kilometr də irəlilədikdən sonra qatarı Zelb şəhəri yaxınlığında dayandırdı.
Vaqonların qapıları açıldı. Sərnişinlər baş verənlərin şokundan hələ ayılmamışdılar. Bir qədər sonra hadisə yerinə Amerika hərbçilərinin avtomobilləri gəldi.
Qatarda ümumilikdə 110 nəfər vardı. Onlardan 31-i – qaçışın təşkilatçıları, onların ailə üzvləri və Qərbdə qalmaq qərarına gələn digər sərnişinlər siyasi sığınacaq istədi.
Qalan 79 nəfər isə baş verənlərdən qorxaraq Qərbdə qalmaqdan imtina etdi və sonradan Çexoslovakiyaya qayıtdı.
“Azadlıq qatarı”nın yaratdığı beynəlxalq qalmaqal
Hadisə qısa müddətdə beynəlxalq rezonans doğurdu. Çexoslovakiya hakimiyyəti üçün bu, ciddi təhlükəsizlik uğursuzluğu və siyasi rüsvayçılıq idi. Sərhəd nəzarətinin bu qədər asanlıqla yarılması ölkənin təhlükəsizlik sisteminin zəif nöqtələrini üzə çıxarmışdı.
Yaroslav Konvalinka və Karel Truksa isə Qərbə çataraq azadlıqlarına qovuşdular. Onların bu qeyri-adi qaçış əməliyyatı Soyuq müharibə dövrünün ən maraqlı hadisələrindən biri kimi yadda qaldı.
Çexoslovakiya hakimiyyəti bundan sonra sərhəd təhlükəsizliyini daha da gücləndirdi. Qərbə aparan dəmir yolu xətlərində əlavə maneələr yaradıldı, sərhəd nəzarəti sərtləşdirildi.
Beləliklə, 1951-ci ilin sentyabrında adi sərnişin qatarı ilə həyata keçirilən bu qeyri-adi qaçış tarixə “Azadlıq qatarı” hadisəsi kimi düşdü.
Bəzən azadlığa aparan yol piyada addımlarla deyil, saatda 100 kilometr sürətlə hərəkət edən bir lokomotivlə açılır…
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az