30 oktyabr 1922-ci ildə İtaliya tarixinin ən mühüm və faciəvi siyasi dönüşlərindən biri baş verdi. Faşist hərəkatının lideri Benito Mussolini Romaya gələrək kral III Viktor Emmanuel tərəfindən qəbul edildi və hökuməti formalaşdırmaq tapşırığını aldı. Bununla da İtaliyada faşistlərin hakimiyyətə gəlişi və ölkənin tədricən diktatura rejiminə çevrilməsi prosesi başlandı.
Bu hadisə tarixə “Romaya yürüş” (Marcia su Roma) adı ilə düşdü. 1922-ci il oktyabrın 27–29-da faşist dəstələri İtaliyanın müxtəlif şəhərlərindən paytaxta doğru hərəkət etdilər. Onların əsas məqsədi hakimiyyəti ələ keçirmək idi. Ölkədə siyasi böhranın dərinləşməsi, hökumətlərin tez-tez dəyişməsi, iqtisadi çətinliklər və Birinci Dünya müharibəsindən sonra yaranmış sosial narazılıqlar faşistlərin mövqelərini gücləndirmişdi.
Maraqlıdır ki, Mussolini hakimiyyətə gələn kimi dərhal tammiqyaslı diktatura qurmadı. Onun ilk hökuməti koalisiya xarakteri daşıyırdı. Kabinetdə faşistlərlə yanaşı, liberallar, millətçilər, katoliklər və digər siyasi qüvvələrin nümayəndələri də təmsil olunurdu. Sosialistlər və kommunistlər isə hökumətə daxil edilməmişdi.
Mussolininin əsas siyasi strategiyası hakimiyyəti mərhələli şəkildə öz əlində cəmləşdirmək idi. İlk baxışdan parlamentli idarəçilik qorunub saxlanılsa da, dövlət institutlarının faşistləşdirilməsi istiqamətində ardıcıl addımlar atılırdı.
Faşist diktaturasının qurulması necə baş verdi?
Mussolininin hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün atdığı ilk mühüm addımlardan biri 1922-ci ilin dekabrında Faşizmin Böyük Şurasını (Gran Consiglio del Fascismo) yaratması oldu. Əvvəlcə faşist partiyasının ali rəhbər orqanı kimi fəaliyyət göstərən bu qurum 1928-ci ildə dövlətin konstitusion institutuna çevrildi. Böyük Şura siyasi qərarların qəbulunda, qanunvericilik təşəbbüslərində və ölkənin idarə olunmasında mühüm rol oynamağa başladı.
1923-cü ildə daha bir mühüm addım atıldı. Hakimiyyət seçki qanunvericiliyini dəyişdirərək Acerbo qanununu qəbul etdirdi. Bu qanuna əsasən, seçkilərdə ən çox səs toplayan partiya, səslərin ən azı 25 faizini əldə etdiyi halda, parlamentdə yerlərin üçdə ikisini qazanırdı. Beləliklə, faşistlər parlamentdə süni üstünlük əldə etmək imkanı qazandılar.
1924-cü ilin aprelində keçirilən parlament seçkilərində Mussolininin rəhbərlik etdiyi faşist siyahısı səslərin təxminən 65 faizini topladı. Lakin seçkilər zorakılıq, hədə-qorxu və saxtakarlıq iddiaları ilə müşayiət olunurdu.
Həmin ilin iyununda sosialist deputat Cakomo Matteotti parlamentdə faşistlərin seçki saxtakarlıqlarını və siyasi zorakılıqlarını kəskin tənqid etdi. Bir neçə gün sonra o, faşist yaraqlıları tərəfindən oğurlanaraq öldürüldü. Bu qətl ölkədə böyük siyasi böhrana səbəb oldu. Müxalif deputatların bir hissəsi parlamenti tərk edərək etiraz aksiyasına başladı. Lakin kralın Mussolinini vəzifədən uzaqlaşdırmaması və müxalifətin parçalanması diktatorun hakimiyyətdə qalmasına imkan verdi.
1925-ci il yanvarın 3-də Mussolini parlamentdə çıxış edərək siyasi böhrana görə məsuliyyəti üzərinə götürdü. Bu çıxış İtaliyada açıq diktatura quruculuğunun başlanğıcı hesab edilir.
1925–1926-cı illərdə qəbul edilən və tarixə “Faşist qanunları” (Leggi fascistissime) adı ilə düşən qərarlar ölkənin siyasi sistemini kökündən dəyişdirdi. Müxalifət partiyaları qadağan edildi, müstəqil həmkarlar ittifaqları ləğv olundu, mətbuat üzərində ciddi senzura tətbiq edildi. Siyasi rəqiblər həbs edilir, sürgünə göndərilir, bəziləri isə fiziki məhvə məruz qalırdı.
Ölkədə xüsusi siyasi məhkəmə və gizli polis strukturları yaradıldı. Mussolini hökumətin başçısı kimi parlament qarşısında siyasi məsuliyyətdən faktiki olaraq azad edildi. Dövlət idarəçiliyi getdikcə bir nəfərin – Duçenin iradəsinə tabe olmağa başladı.
İtaliya faşizminin əsas xüsusiyyətləri
İtaliya faşizmi təkcə siyasi hakimiyyət forması deyildi. O, cəmiyyətin bütün sahələrini nəzarət altına almağı hədəfləyən ideoloji və idarəçilik sistemi idi.
Onun əsas xüsusiyyətlərini bir neçə istiqamətdə ümumiləşdirmək olar:
- Lider kultu və şəxsiyyətə pərəstiş. Mussolini xalqın xilaskarı, güclü dövlətin qurucusu və mübahisəsiz rəhbər kimi təqdim edilirdi. Duçenin qərarlarının müzakirə olunması belə arzuolunmaz hesab edilirdi.
- Aqressiv millətçilik. Faşist ideologiyası İtaliyanın keçmiş Roma imperiyasının qüdrətini bərpa etməli olduğunu təbliğ edirdi. Milli birlik, hərbi güc və dövlət maraqları fərdi hüquq və azadlıqlardan üstün tutulurdu.
- Siyasi müxalifətin məhv edilməsi. Fərqli siyasi baxışlara dözümsüzlük göstərilir, rəqiblər dövlətin düşməni elan edilirdi. Azad seçkilər, söz və mətbuat azadlığı formal xarakter almışdı.
- Təbliğat və cəmiyyətə nəzarət. Məktəblər, universitetlər, mətbuat, incəsənət və gənclər təşkilatları rejimin ideoloji təsir vasitəsinə çevrilmişdi. Uşaqlara kiçik yaşlarından faşist ideyaları aşılanır, gənclər hərbi ruhda tərbiyə edilirdi.
- Korporativ iqtisadi model. Rejim sinfi mübarizənin əvəzinə dövlətin nəzarət etdiyi korporativ sistemi irəli sürürdü. İşçilər və sahibkarlar dövlətin müəyyən etdiyi təşkilatlar çərçivəsində fəaliyyət göstərməli, müstəqil həmkarlar ittifaqları və tətil hüququ məhdudlaşdırılmalı idi.
- Militarizm və ekspansionizm. Mussolini İtaliyanı böyük hərbi gücə çevirmək, yeni ərazilər ələ keçirmək və Aralıq dənizində hegemonluq qurmaq istəyirdi.
Faşist rejimi xalqın dəstəyini necə qazandı?
Mussolininin hakimiyyətinin uzun müddət davam etməsinin səbəblərindən biri yalnız repressiyalar deyildi. Rejim cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin narazılıqlarından, milli qürur hissindən və Birinci Dünya müharibəsindən sonra yaranmış siyasi xaosdan məharətlə istifadə edirdi.
İtaliya müharibədən qalib dövlətlər sırasında çıxsa da, ölkədə iqtisadi vəziyyət ağır idi. İşsizlik, inflyasiya, fəhlə tətilləri, kəndli çıxışları və siyasi qarşıdurmalar geniş yayılmışdı. Bir çox italyan dövlətin zəifliyindən, siyasi partiyaların isə problemləri həll edə bilməməsindən narazı idi.
Mussolini özünü ölkəni xaosdan xilas edəcək güclü rəhbər kimi təqdim edirdi. Faşistlər xüsusilə orta təbəqənin, iri sənayeçilərin, torpaq sahiblərinin və kommunist inqilabından qorxan dairələrin dəstəyini qazana bildilər. Qara köynəklilər adlanan faşist silahlı dəstələri isə solçu təşkilatlara, fəhlə birliklərinə və siyasi rəqiblərə qarşı zorakılıq tətbiq edirdi.
Rejim eyni zamanda sosial layihələr, ictimai tədbirlər, idman təşkilatları və kütləvi təbliğat vasitəsilə əhalinin gündəlik həyatına nüfuz edirdi. Beləliklə, faşizm yalnız siyasi partiya olaraq qalmır, bütöv bir cəmiyyətin düşüncə tərzini dəyişdirməyə çalışan sistemə çevrilirdi.
Mussolini İtaliyanı hansı istiqamətə apardı?
1929-cu ildə Mussolini Vatikanla Lateran sazişlərini imzaladı. Bununla İtaliya dövləti ilə Katolik kilsəsi arasında uzun illər davam edən qarşıdurmaya son qoyuldu və Vatikanın müstəqil dövlət statusu tanındı. Bu razılaşma Mussolininin katolik əhali arasında nüfuzunun artmasına kömək etdi.
Lakin Duçenin ambisiyaları bununla məhdudlaşmırdı. O, İtaliyanı yenidən böyük imperiyaya çevirmək istəyirdi.
1935-ci ildə İtaliya Efiopiyaya (Həbəşistana) hücum etdi. Müharibə nəticəsində ölkə işğal olundu və 1936-cı ildə İtaliya Şərqi Afrikada müstəmləkə imperiyasını elan etdi. 1939-cu ildə isə Albaniya işğal edildi.
1938-ci ildə faşist hökuməti antisemit qanunlar qəbul edərək yəhudilərin təhsil, dövlət qulluğu və ictimai həyatda iştirakına ciddi məhdudiyyətlər qoydu. Bu siyasət Mussolini rejiminin nasist Almaniyası ilə ideoloji yaxınlaşmasının daha təhlükəli mərhələyə keçdiyini göstərirdi.
1939-cu ildə İtaliya parlamentində sonuncu dəfə xalqın iştirakı ilə seçki keçirildi. Sonradan Deputatlar Palatası ləğv edilərək onun yerinə Faşistlər və Korporasiyalar Palatası yaradıldı. Bu qurumun üzvləri seçki yolu ilə deyil, rejimin nəzarətində olan strukturlar vasitəsilə müəyyən edilirdi.
Beləliklə, parlamentli idarəçilik, siyasi rəqabət və xalqın hakimiyyətə təsir imkanları tamamilə aradan qaldırıldı.
21 illik hakimiyyətin sonu
1940-cı ildə Mussolini Adolf Hitlerin rəhbərlik etdiyi Almaniyanın tərəfində İkinci Dünya müharibəsinə qoşuldu. Duçe müharibənin İtaliyaya yeni ərazilər və siyasi nüfuz qazandıracağını düşünürdü. Lakin hadisələr onun gözləntilərinin əksinə inkişaf etdi.
İtaliya ordusu Şimali Afrika, Balkanlar və digər cəbhələrdə ağır məğlubiyyətlərə uğradı. Ölkənin iqtisadiyyatı zəiflədi, şəhərlər bombardman edildi, əhali arasında narazılıq artdı.
1943-cü il iyulun 25-də Faşizmin Böyük Şurası Mussolininin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması barədə qərar qəbul etdi. Kral III Viktor Emmanuel onu baş nazir vəzifəsindən azad etdi və həbs etdirdi.
Lakin Mussolininin siyasi fəaliyyəti bununla dərhal başa çatmadı. Alman xüsusi təyinatlıları 1943-cü ilin sentyabrında onu həbsdən azad etdilər. O, Almaniyanın dəstəyi ilə İtaliyanın şimalında yaradılan İtaliya Sosial Respublikasına rəhbərlik etməyə başladı. Bu, faktiki olaraq nasist Almaniyasından asılı olan marionet dövlət idi.
1945-ci ilin aprelində Almaniyanın məğlubiyyəti artıq qaçılmaz olduğu zaman Mussolini İsveçrəyə qaçmağa cəhd göstərdi. Lakin İtaliya partizanları tərəfindən tutuldu və aprelin 28-də edam edildi. Onun cəsədi daha sonra Milanda ictimaiyyətə nümayiş etdirildi.
Beləliklə, 1922-ci ildə hakimiyyətə gələn Benito Mussolininin 21 illik siyasi hakimiyyəti ölkənin hərbi məğlubiyyəti, iqtisadi böhranı və faşist rejiminin süqutu ilə başa çatdı.
Hazırladı: Natiq Səlim,
KONKRET.az