Almaniyalı professor Gunnar Haynzonun (Gunnar Heinsohn) demoqrafik proqnozları, miqrasiya dalğaları və Avropanın gələcəyi ilə bağlı mübahisəli nəzəriyyələri

Avropanın mövcud sivilizasiya modeli XXI əsrin ortalarına doğru ciddi dəyişikliklərlə üzləşə bilərmi? Afrika və Yaxın Şərqdə sürətlə artan əhali, Avropada doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi və miqrasiya prosesləri gələcəkdə qitənin demoqrafik mənzərəsini necə dəyişəcək?

Almaniyalı sosioloq, iqtisadçı və demoqraf Gunnar Haynzonun irəli sürdüyü fikirlər bu sualları yenidən gündəmə gətirir. Onun proqnozlarına görə, Afrika və ərəb ölkələrində əhalinin sürətli artımı, Avropada isə yaşlanma və doğum səviyyəsinin azalması gələcək onilliklərdə ciddi sosial-siyasi gərginlik yarada bilər.

Haynzonun fikirləri vaxtilə kifayət qədər müzakirə olunmasa da, Avropada miqrasiya böhranının dərinləşməsi ilə onun demoqrafik yanaşmalarına maraq artıb. Bununla belə, professorun bəzi nəticələri elmi mübahisə doğurur və onun proqnozlarını qaçılmaz gələcək ssenarisi kimi qəbul etmək düzgün olmazdı.

Demoqrafik partlayış və gənclər faktoru

Haynzonun nəzəriyyəsinin əsasını əhalinin yaş strukturu təşkil edir. O, xüsusilə Afrika və Yaxın Şərq ölkələrində gənclərin ümumi əhali içərisində yüksək paya malik olmasını təhlükəsizlik və siyasi sabitlik baxımından mühüm amil hesab edir.

Professor bu vəziyyəti “gənclik qabarcığı” (Youth Bulge) adlandırır. Bu anlayış 15–24 yaşlı insanların ümumi əhalidə yüksək paya sahib olduğu cəmiyyətlərə aiddir.

Onun yanaşmasına görə, əmək bazarının kifayət qədər iş yeri yarada bilmədiyi, təhsil və sosial imkanların məhdud olduğu, siyasi institutların zəif fəaliyyət göstərdiyi ölkələrdə çoxsaylı gənclərin mövcudluğu ciddi problemlərə yol aça bilər.

Haynzon iddia edir ki, belə cəmiyyətlərdə sosial narazılıq, radikallaşma, siyasi zorakılıq və münaqişə riski artır. Gənclərin enerjisi və dəyişiklik arzusu konstruktiv istiqamətə yönəldilmədikdə, bu potensial müxtəlif ideoloji hərəkatlar tərəfindən istismar oluna bilər.

Professorun fikirlərində diqqət çəkən əsas məqam budur: zorakılığın səbəbini yalnız din, millətçilik və ya siyasi ideologiyada axtarmaq kifayət deyil. Demoqrafik struktur, iqtisadi imkanlar və sosial mühit də nəzərə alınmalıdır.

Lakin bu yanaşma bütün gəncləri potensial təhlükə mənbəyi kimi təqdim etmək üçün əsas vermir. Demoqrafik gənclik özü-özlüyündə zorakılıq yaratmır. Təhsil, məşğulluq, dövlət idarəçiliyi və sosial təminat bu prosesin istiqamətini müəyyən edən mühüm amillərdir.

Tarixdə demoqrafik artım və fəthlər

Haynzon öz nəzəriyyəsini yalnız müasir dövrlə məhdudlaşdırmır. O, Avropa tarixində baş vermiş müstəmləkəçilik proseslərini də demoqrafik amillərlə əlaqələndirməyə çalışır.

Professorun fikrincə, XV–XVI əsrlərdə İspaniya və Portuqaliyanın okeanlara çıxması, yeni əraziləri fəth etməsi və müstəmləkə imperiyaları yaratmasında gənc əhalinin çoxluğu mühüm rol oynayıb.

Onun yanaşmasına görə, Avropada çoxsaylı gənclərin mövcudluğu, onların sosial və iqtisadi imkanlarının məhdudluğu yeni ərazilərin fəthi üçün insan resursu formalaşdırmışdı. Dənizaşırı ekspedisiyalarda iştirak edən gənclər yeni torpaqlarda sərvət və nüfuz əldə etmək imkanı axtarırdılar.

Haynzon konkistadorların böyük hissəsinin gənc yaşda olmasına da diqqət çəkir. İspan cəmiyyətində ailənin böyük oğlundan sonra doğulan oğlanlar – miras hüququ baxımından daha əlverişsiz vəziyyətdə olan ikinci və sonrakı oğullar – yeni imkanlar axtarmağa məcbur qalırdılar.

Professorun fikrincə, dini ideologiya da bu prosesdə mühüm vasitəyə çevrilmişdi. Xristianlığın yayılması, bütpərəst xalqların dinindən döndərilməsi və dini missiya adı altında aparılan fəthlər Avropa ekspansiyasına mənəvi legitimlik qazandırırdı.

Haynzon bu cür dini motivlərlə əsaslandırılan zorakı ekspansiyanı “xristianizm” anlayışı ilə əlaqələndirir. Onun fikrincə, müxtəlif dövrlərdə dini ideologiyalar gənclərin zorakılıq əməllərini mənəvi baxımdan əsaslandırmaq üçün istifadə olunub.

Bu baxımdan professor xristianlığın, islamın, kommunizmin və faşizmin müəyyən siyasi qüvvələr tərəfindən zorakılığa haqq qazandırmaq məqsədilə istismar edilməsini müqayisə edir.

Burada mühüm fərq var: dini və siyasi ideologiyaların zorakılığa alət edilməsi həmin dinlərin və ya ideologiyaların bütün ardıcıllarının zorakı olması demək deyil.

İnqilablar və gənclərin siyasi proseslərdə rolu

Haynzonun nəzəriyyəsində Rusiya imperiyasının süqutu və 1917-ci il inqilabları da xüsusi yer tutur.

O, inqilabi hərəkatların iştirakçıları arasında gənclərin və tələbələrin çoxluğuna diqqət çəkir. Nümunə kimi Aleksandr Ulyanovu göstərir. Gələcək bolşevik lideri Vladimir Leninin böyük qardaşı olan Aleksandr Ulyanov 1887-ci ildə imperator III Aleksandra qarşı sui-qəsd hazırlığında iştirak etdiyinə görə edam edilmişdi. Həmin vaxt onun cəmi 21 yaşı vardı.

Onunla birlikdə edam edilən digər iştirakçıların da əksəriyyəti gənc idi.

Vladimir Lenin isə hələ tələbəlik illərindən inqilabi fəaliyyətə maraq göstərmiş, sonradan bolşevik hərəkatının əsas simasına çevrilmişdi.

Professor bu hadisələri gənclərin radikal siyasi ideyalara meyli ilə əlaqələndirir. Onun fikrincə, gənc insanların böyük sosial dəyişikliklərə can atması, mövcud quruluşdan narazılığı və ideoloji təsirə açıq olması inqilabi hərəkatların inkişafına şərait yaradır.

Haynzon daha sonra Sovet İttifaqında baş vermiş siyasi repressiyaları, kollektivləşdirməni, QULAQ sistemini və digər faciələri kommunist ideologiyasının hakimiyyət uğrunda mübarizədə zorakılığa çevrilməsinin nəticələri kimi təqdim edir.

Onun nəzəriyyəsində əsas fikir belədir: gənclərin böyük kütlələri müəyyən ideologiyaların təsiri altına düşdükdə, siyasi rəhbərlər bu enerjidən öz hakimiyyətlərini möhkəmləndirmək üçün istifadə edə bilərlər.

İslamçılıq və radikallaşma: demoqrafik amil nə dərəcədə rol oynayır?

Haynzonun ən çox müzakirə doğuran fikirlərindən biri müasir islamçı radikalizmlə bağlıdır.

Professor hesab edir ki, XX əsrdə müsəlman ölkələrində baş verən sürətli əhali artımı yeni sosial və siyasi problemlər yaradıb. Onun təqdim etdiyi tarixi rəqəmlərə görə, müsəlman əhalisi XX əsr ərzində təxminən 150 milyondan 1,2 milyarda yüksəlib.

Haynzon bu artımı “gənclik qabarcığı” nəzəriyyəsi ilə əlaqələndirir və radikal islamçı hərəkatların meydana çıxmasında demoqrafik amilin rolunu vurğulayır.

O, İŞİD kimi terror təşkilatlarının fəaliyyətini də gənclərin ideoloji manipulyasiyasına nümunə göstərir. Bu təşkilatların minlərlə gənci öz sıralarına cəlb etməsi, onlara dini şüarlar vasitəsilə təsir göstərməsi və zorakılığı müqəddəs məqsəd kimi təqdim etməsi professorun diqqət çəkdiyi məsələlərdəndir.

Lakin burada bir məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır: islamçı terrorizmi bütövlükdə İslam dini ilə eyniləşdirmək olmaz. Terror təşkilatları dini mətnləri öz siyasi məqsədlərinə uyğun şərh edir və bu, müsəlmanların böyük əksəriyyətinin dini baxışlarını ifadə etmir.

Haynzonun nəzəriyyəsində başqa bir tarixi nümunə Çindəki “Mədəni inqilab”dır.

1966–1976-cı illərdə Mao Tszedunun təşəbbüsü ilə həyata keçirilən bu kampaniya zamanı milyonlarla gənc – xüsusilə məktəblilər və tələbələr – “Qırmızı qvardiya” (hunveybinlər) adı altında siyasi proseslərə cəlb edilmişdi.

Onlara hakimiyyətin müəyyən etdiyi ideoloji düşmənlərə qarşı mübarizə aparmaq tapşırılırdı. Nəticədə ölkədə kütləvi təqiblər, zorakılıq, təhsil sisteminin dağıdılması və böyük ictimai fəlakət yaşandı.

Bu hadisə göstərdi ki, gənclərin siyasi məqsədlər naminə manipulyasiya edilməsi yalnız dini və ya islamçı hərəkatlara xas deyil. Totalitar ideologiyalar müxtəlif cəmiyyətlərdə eyni üsullardan istifadə edə bilər.

Avropanın demoqrafik problemi

Haynzonun proqnozlarında Avropanın gələcəyi xüsusi yer tutur.

Professor hesab edir ki, Avropa ölkələri eyni vaxtda iki ciddi problemlə üzləşirlər: doğum səviyyəsinin aşağı düşməsi və əhalinin sürətlə yaşlanması.

Bir çox Avropa ölkəsində ailələr daha az uşaq sahibi olur, orta ömür uzunluğu artır, əmək qabiliyyətli əhalinin ümumi əhali içərisində payı isə azalır.

Bunun əksinə olaraq, Afrika ölkələrinin əksəriyyətində əhali artımı davam edir. BMT-nin demoqrafik proqnozlarına görə, Afrika XXI əsr boyunca dünyanın ən sürətlə böyüyən regionlarından biri olaraq qalacaq.

Haynzon bu fərqi Avropanın gələcək təhlükəsizliyi və sosial sabitliyi baxımından ciddi çağırış kimi qiymətləndirir.

Onun fikrincə, Afrika və Yaxın Şərqdə yaşayan milyonlarla insan daha yaxşı həyat şəraiti, iş imkanları və sosial təminat axtarışında Avropaya üz tuta bilər.

Professorun yanaşmasına görə, Avropa bu miqrasiya potensialını idarə edə bilməsə, gələcəkdə ciddi sosial və siyasi problemlərlə qarşılaşa bilər.

950 milyon insan Avropaya köçmək istəyəcək?

Məqalənin ən sensasiyalı hissəsi Haynzonun Afrika və ərəb ölkələrindən Avropaya mümkün miqrasiya ilə bağlı irəli sürdüyü rəqəmlərdir.

Müəllifin istinad etdiyi araşdırmalarda 2050-ci ilə qədər Afrika və ərəb ölkələrindən təxminən 950 milyon insanın Avropaya köçmək istəyəcəyi iddia olunur.

Haynzon bu rəqəmi Avropa üçün ciddi demoqrafik çağırış kimi təqdim edir. Onun hesablamalarına görə, Avropa İttifaqının əhalisi, iqtisadi imkanları və sosial təminat sistemi belə miqrasiya təzyiqini qarşılamaqda çətinlik çəkə bilər.

Müəllif Almaniyanın miqrasiya göstəricilərini də nümunə gətirir. Onun təqdim etdiyi məlumatlarda 2012-ci ildə Almaniyaya 1,1 milyon, 2013-cü ildə isə 1,2 milyon insanın köçdüyü bildirilir. Həmin dövrdə ölkəni tərk edənlərin sayı da nəzərə alınaraq bu göstəricilərin Avropa İttifaqının bütün əhalisinə tətbiqi ilə uzunmüddətli miqrasiya ssenarisi qurulur.

Bununla belə, 950 milyon rəqəmi Avropaya faktiki köçəcək insanların sayı deyil. Miqrasiya niyyəti ilə real miqrasiya arasında ciddi fərq var. Belə proqnozları qiymətləndirərkən insanların iqtisadi vəziyyəti, sərhəd siyasəti, miqrasiya qanunları, münaqişələr və Avropanın əmək bazarının imkanları nəzərə alınmalıdır.

ABŞ və Kanadanı hansı demoqrafik dəyişikliklər gözləyir?

Haynzon Avropadan başqa Şimali Amerikanın da demoqrafik dəyişikliklərdən kənarda qalmayacağını bildirir.

O, ABŞ və Kanadada əhalinin etnik tərkibinin dəyişməsinə diqqət çəkir. Xüsusilə ABŞ-da ispan mənşəli əhalinin və digər etnik qrupların sayının artmasını, ağdərili əhalinin isə ümumi əhali içərisində nisbi payının azalmasını qeyd edir.

Bu proseslər ABŞ-da miqrasiya siyasəti ilə bağlı müzakirələri də gücləndirib. Donald Trampın Meksika sərhədində divar tikilməsi və qeyri-qanuni miqrasiyanın məhdudlaşdırılması ilə bağlı siyasəti həmin müzakirələrin əsas istiqamətlərindən biri olub.

Lakin əhalinin etnik tərkibində dəyişiklikləri avtomatik olaraq hansısa sivilizasiyanın məhvi kimi təqdim etmək elmi baxımdan əsaslandırılmış yanaşma deyil. Demoqrafik dəyişikliklər cəmiyyətlərin iqtisadi, mədəni və siyasi inkişafının təbii hissəsidir.

Avropanın gələcəyi: proqnoz, yoxsa şişirdilmiş təhlükə?

Müəllif Gunnar Haynzonun nəzəriyyəsindən çıxış edərək Avropanın gələcəyini olduqca pessimist ssenari ilə təsvir edir.

Bu yanaşmada 2005-ci ildə rus yazıçısı Yelena Çudinovanın qələmə aldığı «Paris Notr-Dam məscidi» romanı da xatırladılır. Əsərdə 2048-ci ildə Avropanın böyük dəyişikliklərə məruz qaldığı, Fransada siyasi və dini sistemin köklü şəkildə dəyişdiyi, Paris Notr-Dam kilsəsinin isə məscidə çevrildiyi alternativ gələcək təsvir olunur.

Bu, bədii əsər olsa da, müəllif onu Avropanın demoqrafik və mədəni gələcəyi ilə bağlı narahatlıqların ədəbi ifadəsi kimi təqdim edir.

Haynzonun nəzəriyyəsində daha bir anlayış – «demoqrafik disbalans» xüsusi yer tutur. Professor müxtəlif yaş qrupları arasında nisbətlərin dəyişməsini cəmiyyətlərin uzunmüddətli inkişafına təsir edən amil hesab edir.

Müəllif 2018-ci ilə aid olduğu bildirilən statistik göstəriciləri müqayisə edərək Almaniyada doğum səviyyəsinin aşağı, Qəzza zolağı, Əfqanıstan, İraq və Somalidə isə gənc əhalinin payının yüksək olduğunu iddia edir.

Bu müqayisələr demoqrafik fərqləri göstərmək məqsədi daşısa da, müxtəlif ölkələrin əhali strukturlarını yalnız bir göstərici əsasında müqayisə etmək düzgün deyil. Doğum səviyyəsi, ölüm göstəriciləri, miqrasiya, orta ömür uzunluğu və əhalinin yaş strukturu birlikdə təhlil edilməlidir.

Əsas təhlükə miqrasiya deyil, idarəolunmayan demoqrafik dəyişikliklərdir

 

Gunnar Haynzonun nəzəriyyəsi ətrafında mübahisələr davam edir. Onun demoqrafik amillərin siyasi sabitliyə təsiri ilə bağlı fikirləri müəyyən elmi müzakirələrə əsas versə də, miqrasiya ilə terrorizm və ya sivilizasiyaların qaçılmaz toqquşması arasında birbaşa əlaqə qurmaq düzgün deyil.

Avropanın gələcəyi yalnız Afrikada əhalinin artmasından və ya Avropada doğum səviyyəsinin azalmasından asılı deyil. İqtisadi inkişaf, təhsil, texnologiya, əmək bazarı, inteqrasiya siyasəti və dövlət institutlarının gücü də həlledici rol oynayır.

Bir məsələ isə şübhəsizdir: XXI əsrdə demoqrafiya artıq yalnız statistika və əhali sayı məsələsi deyil. O, dövlətlərin iqtisadi qüdrətinə, sosial təhlükəsizliyinə, əmək bazarına, miqrasiya siyasətinə və siyasi sabitliyinə birbaşa təsir edən strateji amilə çevrilib.

Avropanın gələcəyi ilə bağlı əsas sual da budur: qitə demoqrafik dəyişikliklərə nə dərəcədə hazırdır və bu prosesləri öz siyasi, iqtisadi və mədəni institutlarını qorumaqla idarə edə biləcəkmi?

Müəllif: Aleksandr Şerbakov

Hazırladı: Natiq Səlim,

KONKRET.az