1932-ci ilin dekabrında SSRİ-də qəbul edilən pasport sistemi milyonlarla kəndlinin həyatını kökündən dəyişdi. Şəhər sakinlərinə verilən pasport kolxozçulara verilmədi. Bunun nəticəsində kənddən şəhərə sərbəst köçmək, iş axtarmaq və yaşayış yerini dəyişmək ciddi şəkildə məhdudlaşdırıldı. Bu sistemin yaratdığı hüquqi ayrı-seçkiliyin izləri 1970-ci illərə qədər davam etdi.
Tarixdə elə qərarlar var ki, ilk baxışda adi inzibati tədbir təsiri bağışlayır. Lakin onların arxasında bütöv bir cəmiyyətin həyatını dəyişdirən siyasi məqsədlər dayanır.
Sovet İttifaqında 1932-ci ilin sonlarında yaradılan vahid pasport sistemi də belə qərarlardan biri idi.
Həmin dövrdə SSRİ kənd təsərrüfatının zorakı kollektivləşdirilməsinin, ərzaq böhranının və kəndlərdə ağır sosial-iqtisadi vəziyyətin nəticələrini yaşayırdı. Kənd əhalisinin bir hissəsi dolanışıq və ərzaq axtarışında şəhərlərə üz tuturdu.
Hakimiyyət isə kənddən şəhərə nəzarətsiz axının qarşısını almağa çalışırdı.
Pasport sistemi niyə yaradıldı?
1932-ci il dekabrın 27-də SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi və Xalq Komissarları Soveti “SSRİ ərazisində vahid pasport sisteminin və məcburi qeydiyyatın tətbiqi haqqında” qərar qəbul etdi. Sənəddə sistemin əsas məqsədləri sırasında şəhərlərdə əhalinin uçotunun yaxşılaşdırılması, şəhərlərin “artıq” hesab edilən şəxslərdən boşaldılması və “antisosial elementlərə” qarşı mübarizə göstərilirdi.
Sənədin hazırlanması isə bundan bir qədər əvvəl başlamışdı. 1932-ci il dekabrın 16-da Sov.İKP(b) Siyasi Bürosu pasport sistemi və şəhərlərin “artıq elementlərdən” boşaldılması məsələsini təsdiqləmişdi.
Pasport sistemi 1933-cü il ərzində mərhələli şəkildə tətbiq edilməyə başladı. İlk növbədə Moskva, Leninqrad, Xarkov, Kiyev, Odessa, Minsk, Rostov-na-Donu və Vladivostok kimi iri şəhərlər, daha sonra digər yaşayış məntəqələri sistemə daxil edildi.
Ən böyük fərq kəndli ilə şəhərli arasında yarandı
Qərarın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri bu idi: pasportlar bütün əhaliyə eyni qaydada verilmirdi.
1932-ci il “Pasport haqqında Əsasnamə”yə əsasən, şəhərlərdə, fəhlə qəsəbələrində, nəqliyyatda, sovxozlarda və yeni tikililərdə yaşayan və ya işləyən müəyyən kateqoriyalı şəxslər pasport almalı idi.
Kollektiv təsərrüfatlarda yaşayan milyonlarla kəndli isə həmin sistemin kənarında qaldı.
Beləliklə, pasport adi şəxsiyyət sənədindən daha artıq məna daşımağa başladı. O, insanın harada yaşaya, işləyə və məskunlaşa biləcəyini müəyyən edən əsas vasitələrdən birinə çevrildi.
Kənddən şəhərə getmək niyə çətinləşdi?
Pasportsuz kənd sakini şəhərə gedərək orada sərbəst şəkildə məskunlaşa bilmirdi. Şəhərlərdə yaşayış qeydiyyatı – sovet terminologiyasında “propiska” – mühüm hüquqi mexanizm idi.
Bu sistem şəhərlərə kütləvi köçün qarşısını almaqla yanaşı, kənd əhalisinin kolxozlara bağlılığını da gücləndirdi.
Başqa sözlə, kəndli yalnız torpağa deyil, həm də yaşadığı inzibati sistemə bağlanmışdı.
Kollektiv təsərrüfatdan çıxaraq başqa yerdə həyat qurmaq adi və sərbəst proses deyildi. Kənd sakininin uzun müddət başqa ərazidə qalması və ya şəhərdə məskunlaşması üçün müxtəlif icazə və arayış mexanizmlərindən keçməsi tələb olunurdu.
Bu, xüsusilə kollektivləşmənin yaratdığı ağır şəraitdən çıxmaq istəyən kəndlilər üçün ciddi maneə idi.
Pasportsuz insan faktiki olaraq “ikinci dərəcəli” vətəndaşa çevrilirdimi?
Hüquqi baxımdan bunu “vətəndaşlıqdan məhrumetmə” adlandırmaq düzgün olmaz. Kəndli SSRİ vətəndaşı olaraq qalırdı.
Lakin onun hərəkət və yaşayış yerini seçmək imkanları şəhər sakinləri ilə müqayisədə ciddi şəkildə məhdudlaşdırılırdı.
Məhz buna görə tarixşünaslıqda sovet pasport sisteminin kənd əhalisinə tətbiqi çox vaxt məcburi əmək və hərəkət azadlığı kontekstində araşdırılır.
1932-ci il sisteminin məqsədlərindən biri şəhərlərdə əhalinin nəzarətdə saxlanılması və qeydiyyatın gücləndirilməsi idi. Sonrakı illərdə isə bu sistem kənd əhalisinin şəhərlərə sərbəst axınının məhdudlaşdırılmasının mühüm alətinə çevrildi.
Bu vəziyyət bir neçə il yox, onilliklər davam etdi
Ən diqqətçəkən məqam isə problemin müvəqqəti olmaması idi.
1953-cü ildə qəbul edilən yeni pasport qaydaları da kənd əhalisi ilə bağlı məhdudiyyətləri tam aradan qaldırmadı. Kənd sakinlərinin yaşayış yerindən uzun müddət ayrılması müəyyən qaydalarla məhdudlaşdırılırdı.
1960-cı illərin sonlarında kənd əhalisinin pasport əldə etməsi ilə bağlı məsələyə yenidən baxılmağa başlandı. Lakin bütün kənd əhalisinin vahid qaydada pasportlaşdırılması yalnız 1970-ci illərin ortalarında mümkün oldu.
1974-cü il avqustun 28-də SSRİ Nazirlər Soveti yeni pasport sistemi haqqında əsasnaməni təsdiqlədi. Sənəd 1975-ci ildən qüvvəyə minməyə başladı, tam tətbiqi isə 1976-cı ilin yanvarından nəzərdə tutuldu.
Yeni qaydalarda əvvəllər pasport verilməyən kənd sakinləri üçün də pasportlaşdırma mexanizmi nəzərdə tutulurdu.
Beləliklə, 1932-ci ildə başlayan sistemin yaratdığı hüquqi fərq faktiki olaraq 40 ildən artıq davam etdi.
“Pasportu olmayan kəndli” sovet sisteminin simvoluna çevrildi
Bu tarixə yalnız bir sənəd məsələsi kimi baxmaq düzgün olmaz.
Pasport insanın kimliyini təsdiq edən sənəd olmaqla yanaşı, sovet sistemində onun sosial və coğrafi hərəkət imkanlarını müəyyənləşdirən vasitəyə çevrilmişdi.
Şəhərdə yaşayan fəhlənin, dövlət qulluqçusunun və müəyyən kateqoriyalara daxil olan digər şəxslərin şəhərdə yaşamaq və işləmək imkanları daha geniş idi.
Kəndli isə yaşadığı kolxozdan ayrılmaq, şəhərə köçmək və yeni həyat qurmaq məsələsində daha çox inzibati maneə ilə üzləşirdi.
Bu baxımdan 1932-ci il pasport sistemi sovet kəndinin sosial tarixində dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur.
Kollektivləşmə kəndlinin iqtisadi müstəqilliyini necə məhdudlaşdırmışdısa, pasport və qeydiyyat sistemi də onun coğrafi hərəkət azadlığını məhdudlaşdırdı.
Bir sənəd, böyük bir tarix
Bu gün pasport adi şəxsiyyət sənədi kimi qəbul edilir. İnsan onu cibində daşıyır, lazım gəldikdə təqdim edir və gündəlik həyatını davam etdirir.
Amma sovet kəndlisi üçün pasportun olmaması bəzən bundan daha böyük məna daşıyırdı.
Bu, şəhərdə sərbəst məskunlaşmaq, yeni iş tapmaq və həyatını istədiyi yerdə qurmaq imkanlarının qarşısında ciddi maneə idi.
1932-ci ilin sonunda qəbul edilən qərarın nəticələri bir neçə ay və ya bir neçə il sonra yox olmadı. Onun yaratdığı sistem sovet kəndinin həyatına onilliklər ərzində təsir göstərdi.
Nəhayət, 1970-ci illərdə kənd əhalisinin ümumi pasportlaşdırılması ilə bu fərqin aradan qaldırılması istiqamətində mühüm addım atıldı.
Beləliklə, SSRİ tarixinin bir paradoksu ortaya çıxır: “fəhlə-kəndli dövləti” olduğunu elan edən sistemdə kəndli onilliklər boyu şəhər sakini ilə eyni hərəkət imkanlarına malik deyildi.
Kəndli ölkənin ərzağını istehsal edir, kolxoz tarlalarında çalışır, ağır əməyin yükünü daşıyırdı. Lakin öz həyatını harada davam etdirəcəyinə qərar vermək məsələsində onun qarşısında görünməz, lakin real bir inzibati sərhəd vardı.
Pasport isə həmin sərhədin ən mühüm simvollarından birinə çevrilmişdi.Məqalənin əsasını təşkil edən 1932-ci il qərarının orijinal mətni də mövcuddur; sənəddə pasport sisteminin ilk növbədə şəhərlər, fəhlə qəsəbələri və yeni tikililər üçün tətbiqi açıq şəkildə göstərilir.
Hazırladı:Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az
