1855-ci ildə Hərbi nazir Cefferson Devisin təşəbbüsü ilə ABŞ Konqresi orduya dəvə almaq üçün 30 000 dollar ayırdı. Güman edilirdi ki, dözümlü heyvanlar yükləri Amerikanın cənub-qərbinin quraq bölgələrindən keçirəcək. O dövrdə ölkə qərbə doğru genişlənirdi, ordunun isə səhra və dağlıq ərazilərdə təchizat problemi var idi. At və qatırlar suya tez-tez ehtiyac duyurdu, dəvələr isə susuz uzun məsafə qət edə bilirdi.
Dəvələrin alınması
Heyvanları almaq üçün mayor Henri Ueyn Aralıq dənizi və Yaxın Şərq ölkələrinə göndərildi. O, Tunis, Malta, İstanbul və Misir kimi məkanlarda dəvə axtarıb aldı. İlk dəvələr 1856-cı ildə Texasa gətirildi. 1857-ci ildə ikinci partiya da gəldi və ümumilikdə təxminən 70 dəvə ordunun sərəncamında oldu. Onlar Texasda Kemp-Verde bazasında saxlanılırdı. Dəvələrlə birlikdə Yaxın Şərqdən gələn təcrübəli sürücülər də işə cəlb edildi. Onlardan ən məşhuru Amerikada “Hi Jolly” adı ilə tanınan Hacı Əli idi.
Sınaqlar və nəticələr
Sınaqlarda dəvələr səmərəli yük heyvanları olduqlarını göstərdilər. Onlar qatırlardan xeyli ağır yük daşıya bilirdi, suya və yemə az ehtiyac duyurdu, sərt relyefə də yaxşı uyğunlaşırdılar. 1857-ci ildə Edvard Bil rəhbərliyi altında keçirilən ekspedisiya xüsusilə uğurlu oldu. Bu ekspedisiya zamanı Nyu-Meksikodan Kolorado çayına doğru yeni vaqon yolu tədqiq edildi və dəvələr çətin şəraitdə yaxşı nəticə göstərdi.
Proqramın uğursuzluğu
Buna baxmayaraq, tam hüquqlu “dəvə korpusu” heç vaxt yaradılmadı. Konqres proqramı genişləndirmədi. Cefferson Devis 1857-ci ildə nazir vəzifəsindən ayrıldıqdan sonra ideyanı israrla müdafiə edən şəxs qalmadı. Digər maneələr də var idi: əsgərlər və sürücülər dəvələrə qarşı rəğbət bəsləmirdi, heyvanların qoxusu və görünüşü at və qatırları qorxudurdu, təcrübəli işçilər isə azlıq təşkil edirdi. 1861-ci ildə başlayan Vətəndaş müharibəsi isə eksperimentin perspektivlərini tamamilə məhv etdi.
Dəvələrin sonrakı taleyi
Qalan ordu dəvələri sonradan satıldı. Bəziləri şəxsi sahibkarlara keçdi, bəziləri isə sərbəst buraxıldı və ya qaçdı. Cənub-qərbdə vəhşiləşmiş dəvələrin görünməsi barədə məlumatlar XX əsrin əvvəllərinə qədər davam etdi. Hacı Əli 1902-ci ildə vəfat etdi və Arizonanın Kvartsayt şəhərində dəfn olundu. Qəbri üzərində onun xatirəsinə piramida formalı abidə ucaldılıb.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az