1947-ci ildə amerikalı general Corc Marşall İkinci Dünya müharibəsində iştirak etmiş döyüş piyada bölmələrinin veteranları arasında geniş sorğu təşkil etdi. Məqsəd real döyüş şəraitində əsgər və zabitlərin davranışını, onların psixoloji vəziyyətini və döyüş effektivliyini müəyyənləşdirmək idi. Araşdırmanın nəticələri gözlənilməz olmuşdu.

Sorğunun nəticələrinə əsasən, ABŞ ordusunun döyüş piyada bölmələrində xidmət edən əsgər və zabitlərin 25 faizindən də azı döyüş zamanı düşmən istiqamətində atəş açmışdı. Şüurlu şəkildə düşməni nişan alanların payı isə cəmi 2 faiz təşkil edirdi.

Oxşar mənzərə hərbi aviasiyada da müşahidə olunurdu. İddialara görə, amerikalı pilotların vurduğu düşmən təyyarələrinin yarıdan çoxu pilotların cəmi 1 faizinin payına düşürdü.

Araşdırmanın müəllifləri belə bir nəticəyə gəlirdilər ki, düşmənin insan kimi qəbul edildiyi döyüş növlərində – piyada qarşıdurmalarında, qırıcı təyyarələrin hava döyüşlərində və digər birbaşa toqquşmalarda – hərbçilərin əhəmiyyətli hissəsi öldürməkdən psixoloji olaraq çəkinir. Bu yanaşmaya görə, düşmənə vurulan zərərin böyük hissəsi şəxsi heyətin çox kiçik bir qrupunun fəaliyyəti nəticəsində meydana gəlirdi.

Düşmənin üzünü görmədən aparılan döyüşlərdə isə vəziyyətin fərqli olduğu iddia edilirdi. Tank və artilleriya bölmələrinin, xüsusilə də bombardmançı aviasiyanın daha yüksək effektivliyə malik olduğu bildirilirdi. Birbaşa üz-üzə piyada döyüşləri isə ən aşağı nəticə göstərən qarşıdurma növlərindən biri kimi təqdim olunurdu.

Bu fərqin əsas səbəbi kimi insanın başqa bir insanı öldürmək qarşısında keçirdiyi psixoloji maneə göstərilirdi.

Məsələnin silahlı qüvvələrin döyüş qabiliyyəti baxımından əhəmiyyətini nəzərə alan Pentaqonun hərbi psixoloqları da bu istiqamətdə araşdırmalar aparmışdılar. İddia edilən nəticələr isə daha təəccüblü idi.

Məlum olduğu bildirilirdi ki, əsgər və zabitlərin təxminən 25 faizi hər döyüşdən əvvəl qorxu və güclü stress səbəbindən sidik və ya nəcis ifrazına nəzarəti itirirdi.

“National Geographic” nəşrində İkinci Dünya müharibəsi veteranlarından birinin xatirələri də bu vəziyyətə nümunə kimi göstərilirdi. Veteran Almaniyada ilk döyüşü ərəfəsində qorxudan özünü islatdığını danışırdı. Lakin komandiri də eyni vəziyyətdə olduğunu göstərərək bunun tamamilə normal olduğunu söyləmişdi. Onun sözlərinə görə, insan bədənindəki bu reaksiyadan sonra qorxu hissi azalır və özünü idarə etmək asanlaşırdı.

Mənbədə bu halın kütləvi xarakter daşıdığı, hətta İraq müharibəsi zamanı da ABŞ hərbçilərinin təxminən 25 faizinin döyüşdən əvvəl qorxu səbəbindən belə vəziyyətlə üzləşdiyi iddia olunur.

Digər təxminən 25 faiz hərbçidə isə müvəqqəti hərəkət məhdudiyyəti yaranırdı. Bəzilərinin əli, digərlərinin isə atəş açmaq üçün istifadə etdikləri şəhadət barmağı sanki iflic olurdu. Maraqlıdır ki, solaxay əsgərlərdə bu hal məhz silahı sol əllə idarə edən zaman müşahidə edilirdi. Yəni iflic atəş açmaq üçün ən vacib olan ətraf və barmaqları əhatə edirdi.

Nasist Almaniyası məğlub edildikdən sonra ələ keçirilən Reyx arxivlərində də alman əsgərlərinin oxşar problemlərlə üzləşdiyini göstərən məlumatların olduğu bildirilir. Xüsusilə Şərq cəbhəsində silahdan atəş açmaq üçün istifadə olunan əl və barmaqlarda müvəqqəti hərəkət məhdudiyyətinin geniş yayıldığı iddia edilir. Bu halın da şəxsi heyətin təxminən 25 faizini əhatə etdiyi qeyd olunur.

Pentaqonun sifarişi ilə araşdırma apardığı bildirilən amerikalı psixoloqlar Sveng və Marşan daha bir diqqətçəkən nəticəyə gəlmişdilər. Onların gəldiyi iddia edilən qənaətə görə, hərbi bölmə 60 gün fasiləsiz döyüş əməliyyatlarında iştirak edərsə, şəxsi heyətin 98 faizi ağır psixoloji sarsıntı keçirə bilər.

Bəs belə bir şəraitdə döyüş qabiliyyətini qoruyub saxlayan qalan 2 faiz kimlərdir?

Mənbədə psixoloqların bu şəxsləri psixopatik xüsusiyyətlərə malik insanlar kimi xarakterizə etdiyi bildirilir. İddialara görə, onların bir qismi hələ orduya çağırılmamışdan əvvəl ciddi psixoloji problemlər yaşayırdı. Müharibə şəraitində isə məhz bu xüsusiyyətlər onların zorakılıq qarşısında adi insanlardan fərqli davranmasına səbəb olurdu.

Bu araşdırmaların əsas ideyası insanın bioloji və psixoloji xüsusiyyətlərinin başqa bir insanı öldürməyə qarşı müəyyən daxili müqavimət yaratmasıdır. Başqa sözlə, insan yalnız düşmənlə deyil, öz vicdanı, instinktləri və psixoloji baryerləri ilə də mübarizə aparır.

Mətnin müəllifi bu yanaşmanın yeni olmadığını vurğulayaraq XVII əsrdə Reç Pospolitada aparıldığı iddia edilən bir təcrübəni də xatırladır. Guya, polk səviyyəsində keçirilən atış təlimində əsgərlər 500 hədəfi vurmuş, lakin bir neçə gün sonra real döyüşdə həmin bölmənin açdığı atəş nəticəsində cəmi üç düşmən əsgəri yaralanmış və ya öldürülmüşdü.

Beləliklə, atış poliqonunda nümayiş etdirilən bacarıq real döyüş meydanında eyni nəticəni verməmişdi. Çünki qarşılarında artıq cansız hədəf deyil, başqa bir insan dayanırdı.

Məqalədə daha bir mübahisəli qənaət irəli sürülür: döyüş şəraitində öldürməkdən çəkinməyən və yüksək aqressivlik nümayiş etdirən azsaylı hərbçilər bölmənin sağ qalmasında həlledici rol oynayırdılar. Müharibə veteranlarının xatirələrinə istinadən bildirilir ki, bölükdə və ya taqımda belə bir əsgərin olması bəzən bütün bölmənin taleyini dəyişə bilirdi.

Bu fikri əsaslandırmaq üçün Fransaya müttəfiqlərin desant çıxarması zamanı baş verdiyi deyilən bir hadisə misal göstərilir.

Amerikalı veteranlardan biri sahilə çıxan zaman bölmədəki əsgərlərin əksəriyyətinin sığınacaqlarda gizləndiyini, yalnız bir nəfərin düşmən bunkerlərinə doğru irəlilədiyini danışırdı. Həmin əsgər alman istehkamının atəş nöqtəsinə qədər yaxınlaşaraq pulemyotun lüləsinə avtomat darağındakı güllələri boşaltmış, daha sonra isə bunkerin içinə qumbara ataraq oradakı düşmən əsgərlərini məhv etmişdi.

Bununla kifayətlənməyən hərbçi ikinci istehkama hücum etmişdi. Veteranın xatirəsinə görə, oradakı 30 alman əsgəri müqavimət göstərmədən ona təslim olmuşdu. Daha sonra həmin əsgər təkbaşına üçüncü bunkeri də ələ keçirməyə çalışmışdı.

Veteran sonradan həmin döyüşçünü belə təsvir edirdi:

“Görünüşcə tamamilə adi insan idi. Onunla ünsiyyətdə olanda da hər şey normal görünürdü. Amma onunla yaxından yaşayanlar, o cümlədən mən bilirdik ki, bu adamın psixikasında ciddi problemlər var. O, əsl psixopat idi”.

Bu hekayənin əsas mesajı ondan ibarətdir ki, müharibə insanın yalnız fiziki gücünü və döyüş hazırlığını deyil, psixoloji dayanıqlığını da sınağa çəkir. Döyüş meydanında qorxu, vicdan, özünüqoruma instinkti və aqressiya bir-biri ilə toqquşur. Bəzən insanı hərəkətə gətirən məhz bu daxili mübarizə olur.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az
Mənbə: ABŞ hərbi psixoloqu, polkovnik-leytenant Deyv Qrossmanın “On Killing: The Psychological Cost of Learning to Kill in War and Society” (“Öldürməyi öyrənməyin psixoloji bədəli: Müharibə və cəmiyyətdə”) kitabı.