Təsəvvür edin, İtaliyada adi bir səhərdir. Mənzil kirayəsini ödəmək, yaxınlarınıza pul göndərmək və ya əməkhaqqınızın hesaba köçürülüb-köçürülmədiyini yoxlamaq üçün bank tətbiqinə daxil olursunuz.

Amma tətbiq işləmir.

Supermarketdə bank kartı ilə ödəniş etməyə çalışırsınız, lakin əməliyyat baş tutmur. Bank köçürmələri də əlçatmazdır.

Üstəlik, bu vəziyyət bir neçə saat deyil, bütöv bir həftə davam edir.

Fantastik filmin ssenarisinə bənzəyir? Müasir süni intellekt texnologiyalarının yaradıcılarından biri və 2024-cü il Nobel mükafatı laureatı Cefri Hinton məhz belə bir ehtimalı gündəmə gətirib.

Süni intellektin yaratdığı “Çernobıl” təhlükəsi

The Guardian qəzetinə verdiyi müsahibədə, İtaliya mediasının yaydığı məlumatlara görə, Hinton yaxın illərdə böyük texnoloji fəlakətin baş verə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.

Alimin fikrincə, mümkün ssenarilərdən biri süni intellektdən istifadə edilməklə həyata keçirilən kiberhücumdur. Belə bir hücum maliyyə sistemlərinin və ya elektrik təchizatının fəaliyyətini poza bilər.

Hinton mümkün hadisənin miqyasını Çernobıl faciəsi ilə müqayisə edib.

Lakin burada mühüm məqamı nəzərə almaq lazımdır: söhbət potensial təhlükə barədə xəbərdarlıqdan gedir. Bu, bank sistemlərinə qarşı konkret hücumun hazırlandığı və ya hesabların mütləq şəkildə bağlanacağı anlamına gəlmir.

Bu, İtaliya sakinləri üçün nə deməkdir?

Bu gün gündəlik həyatımızın demək olar ki, bütün sahələri rəqəmsal sistemlərdən asılıdır.

– Bank kartları və mağazalarda elektron ödənişlər;

– Mənzil kirayəsi və daşınmaz əmlak alqı-satqısı üzrə köçürmələr;

– Əməkhaqqının alınması və kommunal xidmətlərin ödənilməsi;

– Tibb müəssisələri və elektron xidmətlər;

– Müəssisələrin, mağazaların və dövlət qurumlarının fəaliyyəti.

Kritik infrastrukturda genişmiqyaslı nasazlıq baş verərsə, bunun nəticələrini milyonlarla insan hiss edə bilər.

Ancaq burada bir fərqi də unutmaq olmaz.

Bank hesabına girişin məhdudlaşması pulun itirilməsi demək deyil

Bank tətbiqinin və ya ödəniş sisteminin müvəqqəti işləməməsi hesabdakı vəsaitlərin yoxa çıxması anlamına gəlmir.

Əməliyyatların müvəqqəti dayandırılması, pul vəsaitlərinin oğurlanması və bank məlumatlarının məhv edilməsi tamamilə fərqli hallardır.

Eyni zamanda, bir bankda yaranan texniki nasazlıq İtaliyanın bütün bank sisteminin fəaliyyətinin dayanacağı demək deyil.

Real nəticələr problemin hansı sistemlərə və nə dərəcədə təsir etməsindən asılı olacaq.

Süni intellekt təhlükəni niyə artıra bilər?

Süni intellekt kibercinayətkarlara hücumların müəyyən mərhələlərini avtomatlaşdırmağa, daha inandırıcı dələduzluq mesajları hazırlamağa və texniki boşluqları daha sürətlə aşkar etməyə kömək edə bilər.

Amma eyni texnologiyalardan kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri də təhdidləri müəyyənləşdirmək və sistemləri qorumaq üçün istifadə edirlər.

Deməli, əsas məsələ süni intellektin mütləq fəlakətə səbəb olacağı deyil. Əsas sual dövlətlərin, bankların və texnologiya şirkətlərinin yeni risklərə nə dərəcədə hazır olmasıdır.

İndidən hansı tədbirləri görmək olar?

Bütün pulları bank hesablarından çıxarmağa və aylarla nağd pul ehtiyatı toplamağa ehtiyac yoxdur. Ancaq maliyyə təhlükəsizliyi baxımından müəyyən ehtiyat tədbirləri görmək məqsədəuyğundur.

– Bir bankdan asılı olmayan alternativ ödəniş vasitəsinə malik olmaq;

– Bankla əlaqə üçün vacib telefon nömrələrini və sənədləri mobil tətbiqdən kənarda da saxlamaq;

– Gündəlik xərclər üçün lazım olan bütün vəsaiti yalnız bir ödəniş xidmətində cəmləşdirməmək;

– Texniki nasazlıq zamanı dələduzların guya hesabı bərpa etmək adı ilə saxta mesajlar göndərə biləcəyini nəzərə almaq;

– Şübhəli keçidlərə daxil olmamaq, bank kartının məlumatlarını və təsdiq kodlarını heç kimlə paylaşmamaq.

Hintonun özü nə düşünür?

Cefri Hinton süni intellektin yaratdığı təhlükələrdən danışsa da, bu texnologiyanın bəşəriyyət üçün böyük imkanlar açdığını da inkar etmir.

Alim süni intellektin insanlara əhəmiyyətli fayda verə biləcəyini düşünür. Bununla yanaşı, kütləvi işsizliyin artması, iqtisadi bərabərsizliyin dərinləşməsi və süni intellektin inkişafına nəzarətin itirilməsi kimi risklər barədə xəbərdarlıq edir.

Onun yanaşmasına görə, təhlükəsizlik məsələlərini ilk böyük fəlakət baş verənədək təxirə salmaq olmaz.

Bəs siz necə düşünürsünüz?

Təsəvvür edin ki, sabah İtaliyada bank kartları və mobil bank tətbiqləri bir neçə gün ərzində fəaliyyətini dayandırır. Belə bir şəraitdə gündəlik həyatınızı davam etdirə bilərsinizmi?

Alternativ ödəniş vasitələriniz varmı, yoxsa müasir insan bank texnologiyalarından o qədər asılı vəziyyətə düşüb ki, hətta bir neçə günlük fasilə belə ciddi problem yarada bilər?

Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az

Mənbə: Cefri Hintonun “The Guardian” qəzetinə müsahibəsi əsasında Libero Quotidiano nəşrinin 9 noyabr 2026-cı il tarixli materialı.