Mao Tszedunun sənayeləşmə uğrunda başlatdığı kampaniya, milyonlarla sərçənin məhv edilməsi və yanlış iqtisadi qərarlar Çində böyük fəlakətə yol açdı. Ölkəni qısa müddətdə dünyanın aparıcı sənaye dövlətlərindən birinə çevirmək arzusu milyonlarla insanın həyatına başa gəldi.**

1950-ci illərin sonlarında Çin rəhbərliyi ölkənin iqtisadi inkişafını sürətləndirmək, kənd təsərrüfatı və sənaye istehsalını kəskin artırmaq məqsədilə genişmiqyaslı islahatlara başladı. Çin Kommunist Partiyasının rəhbəri Mao Tszedun bu siyasətin əsas təşəbbüskarı idi. Onun irəli sürdüyü “Böyük sıçrayış” proqramı Çini qısa müddətdə iqtisadi cəhətdən qüdrətli dövlətə çevirməyi nəzərdə tuturdu.

Lakin iddialı hədəflər, reallıqdan uzaq istehsal planları, kənd təsərrüfatına vurulan zərbə və təbiət qanunlarının nəzərə alınmaması ölkəni XX əsrin ən ağır humanitar fəlakətlərindən birinə sürüklədi.

Bu faciənin ən qəribə səhifələrindən biri isə sərçələrə qarşı aparılan kampaniya idi. Taxılın bir hissəsini yediyi üçün zərərli elan edilən quşların kütləvi şəkildə məhv edilməsi sonradan kənd təsərrüfatında vəziyyətin daha da ağırlaşmasına səbəb oldu.

“Böyük sıçrayış”: 15 ilə Böyük Britaniyanı ötüb keçmək planı

1957-ci ilin oktyabrında Çin Kommunist Partiyasının rəhbərliyində iqtisadi inkişafın gələcək istiqamətləri müzakirə olunurdu. Mao Tszedunun təşəbbüsü ilə ölkənin sənaye və kənd təsərrüfatı istehsalını sürətlə artırmaq ideyası ön plana çıxdı. 1958-ci ildən etibarən “Böyük sıçrayış” adlandırılan kampaniya geniş miqyas aldı.

Mao qarşıya son dərəcə iddialı məqsəd qoymuşdu: Çin qarşıdakı 15 il ərzində polad istehsalı və taxıl istehsalı sahəsində Böyük Britaniyanı geridə qoymalı idi.

Bu məqsədə çatmaq üçün ölkənin iqtisadi və sosial həyatının köklü şəkildə yenidən qurulması nəzərdə tutulurdu. Rəhbərlik hesab edirdi ki, milyonlarla insanın səfərbər edilməsi, kollektiv əməyin təşkili və sərt planlaşdırma hesabına sənaye istehsalını görünməmiş sürətlə artırmaq mümkündür.

Ancaq iqtisadiyyatın inkişafı yalnız siyasi iradə və inzibati göstərişlərlə təmin edilə bilməzdi. Sənaye avadanlıqları, texniki bilik, xammal, enerji və məhsuldarlıq kimi amillər nəzərə alınmadan müəyyən edilən hədəflər sonradan ciddi problemlər yaratdı.

Hər kənddə metallurgiya zavodu yaratmaq mümkün idimi?

“Böyük sıçrayış”ın əsas istiqamətlərindən biri polad istehsalını artırmaq idi. Bunun üçün kəndlilər də sənaye istehsalına cəlb edildi, ölkənin müxtəlif bölgələrində kiçik, kustar üsulla işləyən əridici sobalar quruldu.

Çinin kənd və qəsəbələrində torpaqdan və gildən hazırlanan primitiv sobalarda metal əridilməsinə başlanıldı. İnsanlardan gündəlik işlərini kənara qoyaraq polad istehsalında iştirak etmək tələb edilirdi.

Bu kampaniya nəticəsində ölkə boyu yüz minlərlə belə soba meydana çıxdı. Lakin onların əksəriyyəti müasir metallurgiya müəssisələrinin texniki imkanlarına malik deyildi. Əldə olunan metal çox vaxt keyfiyyətsiz olur, sənayedə istifadə üçün yararsız sayılırdı. Bəzi hallarda həmin materialdan yalnız sadə kənd təsərrüfatı alətləri hazırlamaq mümkün idi.

Problemin digər tərəfi isə kənd təsərrüfatı üçün ayrılan əməyin azalması idi. Əkin-biçinlə məşğul olmalı olan kəndlilər vaxtlarını metal əritməyə sərf edir, ağac və digər yanacaq mənbələri isə sobaların işlədilməsi üçün istifadə olunurdu.

Beləliklə, polad istehsalını artırmaq məqsədilə həyata keçirilən kampaniya həm resursların səmərəsiz sərf olunmasına, həm də kənd təsərrüfatının zəifləməsinə gətirib çıxarırdı.

Sərçələr niyə dövlətin düşməninə çevrildi?

“Böyük sıçrayış” dövründə Çin rəhbərliyi kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı artırmaq üçün zərərvericilərlə mübarizəyə də geniş yer ayırdı.

1958-ci ildə “Dörd zərərvericiyə qarşı kampaniya” adı altında siçovulların, milçəklərin, ağcaqanadların və sərçələrin məhv edilməsi istiqamətində geniş tədbirlər həyata keçirilməyə başlandı.

Sərçələr taxılın bir hissəsini yediklərinə görə kənd təsərrüfatına zərər vuran quşlar kimi təqdim edilirdi. Nəticədə onların kütləvi şəkildə məhv edilməsi dövlət səviyyəsində təşviq olundu.

İnsanlar sərçələrin yuvalarını dağıdır, yumurtalarını sındırır, quşları ovlayır və onların yerə qonmasına imkan verməmək üçün səs-küy salırdılar. Yorulub havada qala bilməyən quşlar yerə düşərək ölürdü.

Kampaniya geniş miqyas aldı. Müxtəlif hesablamalarda məhv edilən sərçələrin sayı yüz milyonlarla, hətta milyardlarla göstərilir. Bəzi mənbələrdə bu rəqəm iki milyarda yaxın qiymətləndirilir.

Lakin burada əsas problem quşların sayının azalmasından daha böyük idi: təbiətdəki qida zənciri və ekoloji tarazlıq nəzərə alınmamışdı.

Sərçələr təkcə taxılla qidalanmır, həm də müxtəlif həşəratları, o cümlədən kənd təsərrüfatına zərər vuran həşəratların bir qismini yeyirdilər. Onların kütləvi məhv edilməsi nəticəsində bəzi zərərvericilərin sayının artması üçün əlverişli şərait yarandı.

Təbiətə qarşı mübarizə niyə əks nəticə verdi?

Sərçələrə qarşı kampaniya təbiətin mürəkkəb əlaqələrinin inzibati qərarlarla idarə edilməsinin nə qədər təhlükəli ola biləcəyini göstərdi.

Quşların azalması müəyyən ərazilərdə həşəratların və digər zərərvericilərin çoxalmasına şərait yaratdı. Çəyirtkə və tırtıl kimi həşəratların əkinlərə vurduğu ziyan ərzaq istehsalına əlavə təzyiq göstərirdi.

Ancaq Çində baş verən aclığı yalnız sərçələrin məhv edilməsi ilə izah etmək düzgün olmazdı. Fəlakətin əsas səbəbləri arasında kollektivləşdirmə siyasəti, kənd təsərrüfatı istehsalının yanlış təşkili, reallıqdan uzaq məhsul planları, dövlətin taxılı həddindən artıq tədarük etməsi və kəndlilərin istehsal təşəbbüslərinin məhdudlaşdırılması da vardı.

Bəzi bölgələrdə yüksək məhsuldarlıq barədə şişirdilmiş hesabatlar təqdim edilirdi. Rəhbərlik bu məlumatlara əsaslanaraq kəndlərdən böyük həcmdə taxıl toplayırdı. Halbuki hesabatlarda göstərilən məhsulun hamısı faktiki olaraq mövcud deyildi.

Nəticədə kəndlilərin öz ərzaq ehtiyatları azalır, ərzaq çatışmazlığı daha da dərinləşirdi.

Sərçələrə qarşı kampaniyanın uğursuzluğu o qədər aydın oldu ki, Çin rəhbərliyi sonradan bu quşlara münasibətini dəyişdi. Sərçələr “dörd zərərverici” siyahısından çıxarıldı və onların yerinə taxtabitilər daxil edildi. Bəzi bölgələrdə sərçələrin sayını bərpa etmək üçün tədbirlər görüldü.

Böyük Çin aclığı: milyonlarla insanın faciəsi

1959–1961-ci illərdə Çində genişmiqyaslı aclıq baş verdi. Tarixdə “Böyük Çin aclığı” kimi tanınan bu fəlakət nəticəsində ölənlərin sayı barədə müxtəlif qiymətləndirmələr mövcuddur. Tədqiqatlarda artıq ölüm hallarının sayı təxminən 15 milyondan 45 milyona qədər göstərilir; bəzi hesablamalar isə daha yüksək rəqəmlər irəli sürür.

Aclığın səbəbləri kompleks xarakter daşıyırdı. “Böyük sıçrayış” çərçivəsində kənd təsərrüfatının yenidən təşkili, kollektiv təsərrüfatlarda idarəetmə problemləri, kəndlilərin əməyinin sənaye kampaniyalarına yönəldilməsi, şişirdilmiş hesabatlar və taxıl tədarükü siyasəti ərzaq böhranını dərinləşdirdi.

Bəzi bölgələrdə əlverişsiz hava şəraiti və daşqınlar da məhsula zərər vurdu. Bununla belə, təbii fəlakətlər faciənin bütün miqyasını izah etmir. Siyasi qərarlar və dövlət idarəçiliyindəki ciddi səhvlər ərzaq çatışmazlığının ölümcül nəticələrə çevrilməsində mühüm rol oynadı.

Aclıq dövründə milyonlarla insan qida çatışmazlığından, xəstəliklərdən və ağır yaşayış şəraitindən həyatını itirdi. Kəndlərdə ailələr dağıldı, əmək qabiliyyəti zəiflədi, kənd təsərrüfatı və iqtisadiyyat böyük zərər gördü.

Bu, yalnız ərzaq çatışmazlığı deyildi. İnsanların real vəziyyət barədə sərbəst danışa bilməməsi, yerli rəhbərlərin uğursuzluqları gizlətməsi və yuxarı orqanlara şişirdilmiş məlumatlar göndərməsi böhranın vaxtında qarşısının alınmasını çətinləşdirirdi.

Səhv etiraf edildi, amma bunun bədəli ağır oldu

1960-cı ilə doğru “Böyük sıçrayış” siyasətinin uğursuzluğu getdikcə daha aydın görünməyə başladı. Sənaye istehsalını sürətlə artırmaq üçün görülən tədbirlər gözlənilən nəticəni verməmiş, kənd təsərrüfatında vəziyyət ağırlaşmışdı.

Çin rəhbərliyi sonrakı illərdə siyasətin bəzi istiqamətlərinə yenidən baxmağa və iqtisadi idarəetmədə düzəlişlər etməyə məcbur oldu. 1961-ci ildən etibarən kənd təsərrüfatının bərpasına və istehsalın sabitləşdirilməsinə yönələn tədbirlər gücləndirildi.

“Böyük sıçrayış”ın nəticələri Çin tarixində uzun müddət müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrildi. Bu təcrübə göstərdi ki, iqtisadi inkişafın siyasi şüarlar və inzibati təzyiq hesabına sürətləndirilməsi ağır nəticələr doğura bilər.

Tarixin dərsi: iqtisadiyyatı da, təbiəti də əmrlə idarə etmək olmaz

“Böyük sıçrayış” təkcə uğursuz iqtisadi proqram deyildi. Bu, siyasi rəhbərliyin elmi bilikləri, real istehsal imkanlarını və insanların gündəlik ehtiyaclarını nəzərə almadığı zaman hansı faciələrin baş verə biləcəyinin nümunəsidir.

Kəndliləri metallurgiya ilə məşğul olmağa məcbur etmək, taxıl istehsalını artırmaq naminə ekoloji tarazlığı pozmaq və statistik göstəriciləri real vəziyyətdən üstün tutmaq iqtisadiyyatı gücləndirmədi. Əksinə, istehsalın azalmasına və ərzaq böhranının dərinləşməsinə şərait yaratdı.

Sərçələrə qarşı kampaniya isə ayrıca bir həqiqəti üzə çıxardı: təbiətin bir hissəsini problem hesab edib onu bütövlükdə məhv etməyə çalışmaq gözlənilməz və ağır nəticələr doğura bilər.

Çinin “Böyük sıçrayış” təcrübəsi tarixə mühüm xəbərdarlıq kimi düşüb: ölkəni inkişaf etdirmək üçün yalnız böyük hədəflər müəyyənləşdirmək kifayət deyil. Bu hədəflər elmi hesablamalara, real imkanlara, düzgün idarəetməyə və insan həyatına hörmətə əsaslanmalıdır. Əks halda, tərəqqi vədi ilə başlayan kampaniya milyonlarla insanın faciəsinə çevrilə bilər.

Hazırladı Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az