1815-ci ilin dekabrında Parisdəki KonSyerjeri həbsxanasının ağır dəmir qapıları arxasında qeyri-adi bir hadisə baş verməyə hazırlaşırdı. Rütubətli daş kamerada 46 yaşlı qraf Antuan de Lavalet – Napoleon Bonapartın sadiq tərəfdarlarından biri, Fransanın keçmiş baş poçt direktoru oturmuşdu. Burbonların kral məhkəməsi onu dövlətə xəyanətdə ittiham edərək gilyotinlə edama məhkum etmişdi. Hökmün icrasına isə cəmi bir neçə gün qalırdı.

Kral XVIII Lüdovik Bonapart tərəfdarlarına qarşı sərt mövqeyini nümayiş etdirmək istəyirdi. Buna görə də qrafın əfv olunması barədə müraciətlər rədd edilmişdi.

Edamdan əvvəlki gün məhbusun yanına həyat yoldaşı, 34 yaşlı qrafinya Emili de Lavalet qızı ilə birlikdə vida görüşünə gəldi.

Emili həbsxanaya geniş yun paltarda, xəz astarlı üst geyimində və üzünü örtən qalın qara duvaqda daxil oldu. Qrafinya uzun müddətdir xəstə idi, çətinliklə hərəkət edirdi. Həbsxana gözətçiləri onu həmişə qəmgin, ağlayan və başdan-ayağa bürünmüş vəziyyətdə görməyə alışmışdılar.

Lakin həmin gün onun gəlişinin əsl məqsədi vida etmək deyildi.

Gözətçilər kameranın qapısı arxasında dayanarkən Emili ərinə cəsarətli planını pıçıldadı. O, qrafdan paltarlarını çıxarmağı, həyat yoldaşının geyimini geyinməyi, başına duvaq salmağı və üzünü ipək yaylıqla örtməyi tələb etdi.

Emili isə ərinin paltarlarını geyinərək kameranın qaranlıq küncündə, pərdənin arxasında əyləşdi. Əlinə kitab götürüb oxuyurmuş kimi davrandı.

Qraf Lavalet balacaboy olduğundan bu planın həyata keçirilməsi mümkün görünürdü. O, başını aşağı saldı, gözlərinə nazik batist yaylıq tutdu və ürəkparçalayan hönkürtülərlə ağlamağa başladı. Yanında ağlayan qızını da götürərək həbsxananın dəhlizləri ilə irəlilədi.

Gözətçilər qarşılarında qəm-qüssədən sarsılmış zadəgan xanımı gördüklərini düşünərək ehtiramla kənara çəkildilər və ona yol verdilər. Beləcə, qraf həbsxananı heç bir maneə ilə üzləşmədən tərk etdi və onu gözləyən qapalı palankinə mindi.

Lakin bu macəra hələ bitməmişdi.

Qrafın qaçmasından təxminən 15 dəqiqə sonra nəzarətçi kameraya daxil olaraq məhbusu yoxlamaq istədi. O, qaranlıqda əyləşmiş, qrafın paltarlarını geyinmiş məhbusa müraciət etdi. Cavabında isə gözlənilməz bir səslə – qadın gülüşü ilə qarşılaşdı.

Həbsxanada həyəcan təbili çalındı. Parisin çıxış yolları bağlandı, şəhərdə genişmiqyaslı axtarışlara başlanıldı.

Lavalet gizli sığınacaqda gizləndi. Lakin Parisdən kənara çıxmaq, demək olar ki, mümkünsüz görünürdü. Məhz bu kritik məqamda ona kömək əlini uzadanlar gözlənilməz insanlar oldu.

38 yaşlı britaniyalı general ser Robert Vilsonun rəhbərliyi altında üç ingilis zabiti qrafinyanın cəsarətli addımından xəbər tutdu.

Maraqlıdır ki, cəmi bir neçə ay əvvəl Vaterloo döyüşündə Napoleonun ordusunu məğlub edən britaniyalılar Fransanın əsas düşmənlərindən sayılırdılar. Buna baxmayaraq, general Vilson qadının ərinə göstərdiyi sədaqətdən təsirlənmişdi. O və silahdaşları Lavaleti edamdan xilas etməyi zabit şərəfinin məsələsi hesab etdilər.

General Vilson Britaniya polkovnikinin hərbi formasını çıxarıb qrafa geyindirdi. Daha sonra onu Britaniya nişanları ilə bəzədilmiş açıq general faytonuna mindirərək özü ilə yola düşdü.

Səhər saatlarında fayton şimal istiqamətindəki Klisi keçidinə yaxınlaşdı. Fransız keşikçiləri qarşılarında Britaniya generalını gördükdə ehtiramla kənara çəkildilər. Müttəfiq ordusunun yüksək rütbəli zabitinin arabasını yoxlamağa cəsarət etmədilər.

Beləliklə, qraf Lavalet Fransanı tərk etməyə nail oldu. Ertəsi gün o, artıq Belçikanın Mons şəhərində təhlükəsiz şəraitdə qəhvə içirdi.

Lakin Fransa hakimiyyəti bu hadisəni cəzasız qoymaq niyyətində deyildi. General Vilson və ona kömək edən britaniyalı zabitlər həbs olundular.

Məhkəmə zamanı hakim Vilsondan başqa bir ölkənin vətəndaşını, özü də Fransanın düşməni olmuş Napoleonun tərəfdarını niyə xilas etdiyini soruşdu.

Generalın cavabı tarixdə cəsarət və zabit şərəfinin ifadəsi kimi yadda qaldı:

“İnsan qadının sədaqətinə və düşmənin cəsarətinə hörmət etməyi bacarmalıdır, cənab!”

Məhkəmə britaniyalı zabitləri üç ay müddətinə azadlıqdan məhrum etdi. Qraf Lavalet isə sonradan Fransaya qayıtmasına imkan verən əfvə nail oldu.

Bu hadisə tarixdə yalnız qeyri-adi həbsxana qaçışı kimi deyil, həm də insan sədaqətinin, cəsarətin və hətta müharibə aparan tərəflər arasında belə qoruna bilən zabit şərəfinin təsirli nümunəsi kimi qaldı.

Bəzən bir insanı ölümdən xilas etmək üçün nə ordular, nə də silahlar lazımdır. Bir qadının sevgisi və bir neçə insanın vicdanı kifayət edir.

Hazırladı: Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az