Adolf Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra Almaniyada genişmiqyaslı gizli silahlanma proqramına start verildi. Nasistlərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra ölkədə işsizlik kəskin şəkildə azaldı. Rəsmi təbliğatda bu uğur əsasən ictimai işlər, xüsusilə də avtobanların tikintisi ilə əlaqələndirilirdi.

Lakin iqtisadi göstəricilərin arxasında daha mürəkkəb mənzərə dayanırdı. Avtobanların tikintisində ən çoxu 120 min nəfər çalışırdı. Digər mülki ictimai layihələrdə isə işçilərin sayı 500 min nəfərə yaxın idi. 1933–1938-ci illərdə işsizlərin sayı təxminən 6 milyon nəfərdən 400 min nəfərə qədər azalmışdı.

Həmin dövrdə bütün mülki ictimai layihələrə 5,4 milyard reyxsmark xərcləndiyi halda, hərbi layihələrə ayrılan vəsait 21 milyard markaya çatırdı. Bu rəqəmlər göstərir ki, məşğulluğun artırılmasında və iqtisadiyyatın səfərbər edilməsində silahlanma proqramı mühüm rol oynayırdı.

• 1935-ci ilin martında Hitler Versal müqaviləsinin Almaniyanın silahlı qüvvələrinə qoyduğu məhdudiyyətlərə əməl etməyəcəyini açıq şəkildə bəyan etdi. Bununla belə, ölkənin yenidən silahlandırılması daha əvvəl başlanmışdı və ilk illərdə hərbi istehsalın mühüm hissəsi gizli şəkildə həyata keçirilirdi.

Gizli silahlanmanın maliyyə mexanizmi

Hərbi istehsalın gizli aparılması onun maliyyələşdirilməsinin də xüsusi sxem vasitəsilə həyata keçirilməsini tələb edirdi. Bu məqsədlə Almaniya Reyxsbankının prezidenti Hjalmar Şaxtın hazırladığı maliyyə mexanizmindən istifadə olundu.

1933-cü ildə Metallurgische Forschungsgesellschaft — qısaca MEFO adlanan şirkət yaradıldı. Adı Azərbaycan dilinə təxminən “Metallurgiya Elmi-Tədqiqat Cəmiyyəti” kimi tərcümə olunur.

Şirkətin yaradılmasında Almaniyanın iri sənaye müəssisələri — Siemens, Gutehoffnungshütte, Krupp və Rheinmetall iştirak edirdi. MEFO-nun nizamnamə kapitalı nominal olaraq 1 milyon reyxsmark təşkil edirdi. Bununla belə, şirkətin əsas funksiyası adi kommersiya fəaliyyəti aparmaq deyil, hərbi sifarişlərin maliyyələşdirilməsi üçün vasitə rolunu oynamaq idi.

MEFO vekselləri necə işləyirdi?

Nasist Almaniyasının gizli silahlanma proqramının maliyyələşdirilməsində MEFO vekselləri mühüm yer tuturdu.

Hərbi sifarişləri yerinə yetirən şirkətlərə ödənişlər birbaşa dövlət vəsaiti ilə deyil, MEFO tərəfindən buraxılan veksellər vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bu qiymətli kağızlara dövlət zəmanət verirdi və onların illik faiz dərəcəsi 4 faiz təşkil edirdi.

Dövlət zəmanəti və faiz gəliri vekselləri sənaye müəssisələri üçün cəlbedici edirdi. Şirkətlər onları ödəniş vasitəsi kimi qəbul edir, zərurət yarandıqda isə banklara təqdim edə bilirdilər. Banklar da bu vekselləri dövlət zəmanətinə əsaslanaraq qəbul edirdilər.

• Veksellərin müəyyən müddət ərzində faiz gəliri gətirməsi onların dərhal pula çevrilməsini hər zaman zəruri etmirdi. Bununla belə, sahibləri istədikləri halda onları dövlətin zəmanət verdiyi mexanizm vasitəsilə pula çevirə bilərdilər.

Beləliklə, MEFO vekselləri hərbi sifarişlərin maliyyələşdirilməsinə, dövlətin xərclərinin bir hissəsinin ənənəvi büdcə mexanizmlərindən kənarda saxlanılmasına və silahlanma proqramının maliyyə yükünün təxirə salınmasına imkan verirdi.

Milyardlarla marka büdcədənkənar maliyyələşdirməyə yönəldildi

• 1934–1938-ci illərdə təxminən 12 milyard reyxsmark dəyərində MEFO vekseli buraxıldı. Bu məbləğ Almaniyanın yenidən silahlanma proqramının miqyasını göstərən mühüm göstəricilərdən biridir.

Veksellər faktiki olaraq dövriyyədə ödəniş vasitəsi funksiyasını yerinə yetirirdi. Lakin onlar adi banknotlardan fərqli olaraq özəl şirkətin öhdəlikləri formasında rəsmiləşdirilmiş və dövlət zəmanəti ilə təmin olunmuşdu.

• Bu mexanizm hərbi xərclərin bir hissəsini dövlət büdcəsinin adi göstəricilərində birbaşa əks etdirmədən maliyyələşdirməyə imkan verirdi. Eyni zamanda, ödəniş öhdəliklərinin bir hissəsi gələcək dövrlərə keçirilirdi.

Nasist hakimiyyətinin xarici maliyyə əməliyyatlarına və valyuta hərəkətinə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər də iqtisadiyyatın xarici dünya ilə əlaqələrini nəzarətdə saxlamaq siyasətinin tərkib hissəsi idi. Bununla belə, MEFO veksellərinin beynəlxalq səviyyədə ümumiyyətlə görünmədiyini söyləmək düzgün olmazdı. Onların əsas əhəmiyyəti Almaniyanın daxili hərbi sifarişlərinin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı idi.

MEFO mexanizmini yalnız “uçota alınmayan pul emissiyası” kimi təsvir etmək də müəyyən dərəcədə sadələşdirmə olardı. Veksellər birbaşa banknot emissiyası ilə eyni deyildi. Onlar dövlət zəmanəti ilə təmin edilmiş borc öhdəlikləri idi və iqtisadiyyatda kredit, pul dövriyyəsi və dövlət borcu arasındakı əlaqələrin mürəkkəb nümunəsini təşkil edirdi.

Bununla belə, veksellərdən geniş istifadə edilməsi silahlanma xərclərinin maliyyələşdirilməsini asanlaşdırır, hökumətə hərbi istehsalı sürətləndirmək və xərclərin bir hissəsini gələcək dövrlərə keçirmək imkanı verirdi.

MEFO vekselləri və Brejnev dövrü SSRİ-dəki nağdsız pullar

 

• MEFO veksellərinin fəaliyyət mexanizmini izah edərkən bəzən onları Brejnev dövründə Sovet İttifaqında mövcud olmuş nağdsız pul sistemi ilə müqayisə edirlər.

SSRİ-də müəssisələr arasındakı hesablaşmaların mühüm hissəsi nağdsız formada aparılırdı. Müəssisələrin bank hesablarındakı vəsaitlər əhalinin əlindəki nağd pullardan fərqli dövriyyə mexanizminə malik idi. Buna görə də istehsal və təsərrüfat hesablaşmalarında istifadə olunan vəsaitlərlə istehlak bazarında dövr edən nağd pul arasında müəyyən fərqlər mövcud idi.

MEFO vekselləri ilə bu sistem arasında bəzi funksional oxşarlıqlar olsa da, onları eyniləşdirmək olmaz. Birincisi, MEFO vekselləri dövlət zəmanəti ilə təmin edilmiş borc alətləri idi. İkincisi, SSRİ-dəki nağdsız hesablaşmalar isə fərqli institusional və bank sistemi çərçivəsində həyata keçirilirdi.

Hər iki nümunə dövlətin iqtisadi resursları və maliyyə axınlarını müxtəlif mexanizmlərlə idarə edə bildiyini göstərir. Lakin bu mexanizmlərin inflyasiyaya, istehlak bazarına və ümumi pul kütləsinə təsirini ayrıca təhlil etmək lazımdır.

Hjalmar Şaxt Nürnberq məhkəməsində

MEFO veksellərinin müəllifi kimi tanınan Hjalmar Şaxtın fəaliyyəti İkinci Dünya müharibəsindən sonra Nürnberq məhkəməsində də müzakirə olundu.

Şaxt nasist Almaniyasının yenidən silahlanmasının maliyyələşdirilməsində mühüm rol oynamışdı. Lakin onun məsuliyyəti məsələsinə münasibətdə müttəfiqlər arasında fikir ayrılıqları mövcud idi. Sovet ittiham tərəfi onun məhkum edilməsini tələb etdiyi halda, digər ittihamçılar və hakimlər arasında onun təqsirinin sübut olunması ilə bağlı fərqli mövqelər vardı.

Nürnberq prosesində Şaxtın Almaniyanın hərbi potensialının yaradılmasındakı rolu, eləcə də maliyyə mexanizmlərinin silahlanma proqramına xidmət etməsi müzakirə olundu. Bununla belə, iqtisadi və maliyyə fəaliyyətində iştirakın özü avtomatik olaraq hərbi cinayət törədilməsi demək deyildi. Məhkəmə onun barəsində bəraət hökmü çıxardı.

Şaxtın nasist partiyasının üzvü olmaması və 1944-cü il iyulun 20-də Hitlerə qarşı həyata keçirilmiş sui-qəsddən sonra həbs edilərək konslagerə göndərilməsi də onun bioqrafiyasının mühüm məqamları idi. Lakin bu faktları onun əvvəlki iqtisadi fəaliyyətinə görə məsuliyyət məsələsindən ayrıca qiymətləndirmək lazımdır.

• Nürnberqdə bəraət aldıqdan sonra Şaxt Almaniyada denasifikasiya prosesi çərçivəsində də mühakimə olundu. O, ilkin mərhələdə ağır cəzaya məhkum edilsə də, hökmə yenidən baxıldı və 1948-ci ildə azadlığa buraxıldı.

Beləliklə, MEFO vekselləri nasist Almaniyasının yenidən silahlanma proqramının maliyyələşdirilməsində istifadə olunan qeyri-adi maliyyə mexanizmlərindən biri idi. Bu sistem dövlət zəmanətindən, faizli veksel öhdəliklərindən və gələcək ödənişlərin təxirə salınmasından istifadə etməklə hərbi sifarişlərin maliyyələşdirilməsini asanlaşdırırdı.

İctimai işlər və məşğulluğun artırılması barədə təbliğatın arxasında isə iqtisadiyyatın hərbiləşdirilməsi prosesi gedirdi. Mülki layihələr işsizliyin azaldılmasına müəyyən töhfə versə də, hərbi xərclərin həcmi və silahlanma sənayesinin genişləndirilməsi nasist iqtisadi siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdi.

MEFO təcrübəsi göstərir ki, dövlətin maliyyə göstəricilərini və iqtisadi siyasətini qiymətləndirərkən yalnız rəsmi büdcə rəqəmlərinə baxmaq kifayət deyil. Büdcədənkənar öhdəliklər, dövlət zəmanətləri, kredit mexanizmləri və gələcəkdə ödənilməli borclar da iqtisadi mənzərənin mühüm hissəsini təşkil edir.

Natiq Səlim,

KONKRET.az