Florensiyada bir vaxtlar qəribə bir oğlan haqqında rəvayət dolaşırdı. O, meyvə satıcısının dükanında işləyirdi. Dükan sahibi malları köhnə, artıq heç kimə lazım olmayan kitabların səhifələrinə bükürdü. Oğlan isə iş görmək əvəzinə həmin kağız parçalarına uzun-uzadı baxır, anlaşılmaz işarələri anlamağa çalışırdı. Hələ oxuyub-yazmağı bacarmırdı, amma hərflər onu izaholunmaz bir qüvvə ilə özünə çəkirdi.

Bir gün qonşuluqdakı kitab taciri onun bu qəribə marağını görüb soruşdu: heç nə oxuya bilmirsə, bəs niyə daim kitab səhifələrinə baxır? Oğlan etiraf etdi ki, özü də bunun səbəbini bilmir. Sadəcə, kitabları dünyada hər şeydən çox sevir.

Bu cavabdan təsirlənən tacir onu öz yanına götürdü. Rəvayətə görə, Avropa tarixinin ən məşhur kitab həvəskarlarından biri, “canlı kitabxana” ləqəbi ilə tanınan Antonio Maqliabekkinin heyrətamiz həyat yolu belə başlamışdı.

Əslində, Antonio Maqliabekkinin (1633–1714) tərcümeyi-halı bir qədər fərqli olub. O, Florensiyada dəriçi ailəsində dünyaya gəlmiş, 16 yaşında zərgər emalatxanasında şagird kimi çalışmağa başlamışdı. Lakin qiymətli daşlar onun diqqətini kitablar qədər cəlb etmirdi. Antonio latın dilini müstəqil şəkildə təkmilləşdirir, yunan və qədim ivrit dillərini öyrənirdi. Fenomenal yaddaşı sayəsində tədricən elmi dairələrdə şöhrət qazanırdı.

1673-cü ildə Toskananın böyük hersoqu III Kozimo Mediçi ona Pitti sarayındakı kitabxananın idarəçiliyini etibar etdi. Maqliabekki tezliklə “canlı kitabxana” kimi tanınmağa başladı. Müasirləri onun saysız-hesabsız kitabların məzmununu yadda saxladığını, hətta müəyyən bir sitatın hansı əsərdə və harada yerləşdiyini göstərə bildiyini danışırdılar.

Bununla belə, Maqliabekki özünün elmi əsərlərini, demək olar ki, yazmırdı. Əvəzində Avropanın müxtəlif ölkələrində yaşayan alimlərlə məktublaşır, nəşriyyatçılara kömək edir, nadir kitab və əlyazmaların axtarışında iştirak edirdi. Onun adı Amsterdamda, Parisdə, Romada və Londonda tanınırdı. Özü isə doğma Florensiyadan, demək olar ki, kənara çıxmırdı.

Kitabların zəbt etdiyi ev

Maqliabekkinin həyatının ən maraqlı tərəfi onun gündəlik yaşayış tərzi idi. Florensiyanın Via della Scala küçəsində yerləşən evi zamanla əsl kitab səltənətinə çevrilmişdi. Kitablar stolların, stulların, pilləkənlərin üstünə yığılır, döşəməyə düzülür, hətta çarpayını belə zəbt edirdi.

1698-ci ildə onun evinə iki hollandiyalı səyyah — Yoannes Kool və Lukas van Vorst gəldi. Məşhur kitab həvəskarının zəif yerini bildiklərindən özləri ilə bir neçə kitab gətirmişdilər. Qapını döyəndən sonra kitabları yuxarı qaldırdılar ki, ev sahibi onları görsün.

Məsələ burasında idi ki, Maqliabekki qapının yanındakı divarda açılmış kiçik, barmaqlıqlı dəlikdən gələnlərə ehtiyatla baxırdı. Kitabları görən kimi yuxarıdan səsləndi:

“Adesso, signori!” — “İndi, cənablar!” Sonra tələsik qapını açmağa getdi.

Hollandiyalıları içəridə heyrətamiz mənzərə gözləyirdi. Evin içində hər tərəf kitablarla dolu idi. Pilləkənlə yuxarı qalxmaq üçün kitab qalaqlarının üstündən adlamaq lazım gəlirdi. Çarpayının üstü də o qədər kitabla örtülmüşdü ki, orada yatmağa yer qalmamışdı.

Maqliabekki bunu tamamilə təbii hal kimi qəbul edirdi: çarpayıda yatmaq mümkün olmadığı üçün birbaşa kitabların üstündə yatırdı. Xidmətçi saxlamırdı, çünki kitab xəzinəsini kiməsə etibar etməkdən qorxurdu. Yatmazdan əvvəl soyunmağa da ehtiyac duymurdu. Gündəlik yeməyi isə, öz sözlərinə görə, cəmi dörd yumurtadan ibarət idi.

Böyük hersoqun qadağası və tütün əhvalatı

Səyyahları xüsusilə tütünlə bağlı bir hadisə əyləndirmişdi. Böyük hersoq Maqliabekkiyə enfiyə çəkməyi qadağan etmişdi. Görünür, hökmdar bununla qeyri-adi kitabxanaçının vərdişlərinə heç olmasa bir qədər nəzarət etməyə ümid edirdi.

Qonaqlardan biri ona tütün təklif edəndə Maqliabekki onu dərhal kitabın altında gizlətdi və izah etdi ki, hersoq buna icazə vermir. Ancaq tütünə olan həvəsi qadağadan güclü çıxdı. O, az sonra özünü saxlaya bilməyərək burnuna o qədər böyük bir çimdik tütün çəkdi ki, hollandiyalı səyyahın müşahidəsinə görə, tütün burnundan topa-topa tökülürdü.

Bütün bu qəribəliklərə baxmayaraq, Maqliabekki böyük nüfuza malik idi. O, hollandiyalı səyyahları şəxsən III Kozimo Mediçinin qəbuluna apardı. Böyük hersoq isə əmr verdi ki, qonaqlar qəbul gözləyən yüksək vəzifəli məmurlardan və ruhanilərdən əvvəl içəri buraxılsınlar.

Beləliklə, vaxtında hədiyyə edilmiş bir neçə kitab bəzən ən nüfuzlu tövsiyə məktubundan da güclü təsir göstərirdi.

Kitab dahisinin qüsurları

Maqliabekki yalnız zərərsiz, öz dünyasına qapılmış kitab həvəskarı deyildi. O, həm də tündxasiyyətli, tez inciyən və intriqalar qurmaqda kifayət qədər mahir bir insan idi.

1684-cü ildə onun və dostunun əleyhinə anonim pamflet yayımlandı. Maqliabekki bundan o qədər qəzəbləndi ki, tanıdığı alimlərə və din xadimlərinə məktublar göndərərək onlardan özünün yüksək mənəvi keyfiyyətlərini yazılı şəkildə təsdiqləməyi xahiş etdi.

O, aldığı tərifləri bir yerə toplatdırdı və hamısını nəhəng bir cilddə cildlətdirdi. Həmin kitab bu günədək qorunub saxlanılıb. Beləliklə, Maqliabekki sağlığında öz fəzilətlərinə həsr edilmiş, özü tərəfindən hazırlanmış bir növ abidə yaratmışdı.

Böyük hersoqa yazdığı məktublarda isə düşmənlərinin onun xəttini saxtalaşdırdığından, başqalarının əsərlərini onun adına çıxmasından şikayətlənirdi. Qəzəblə bildirirdi ki, belə getsə, onu Quranın və Talmudun müəllifi də elan edə bilərlər!

Maqliabekkinin xarakterini açan daha bir hadisə 1691-ci ildə baş vermişdi.

Həmin il o, yepiskop Cuzeppe Pianettiyə məktub yazaraq Todi şəhərinin kafedral kilsəsində Oruc dövründə moizələr oxumaq üçün ata Ermenecildo Faverinin dəvət olunmasını tövsiyə etdi. Məktubda namizədi təriflərə qərq etmişdi.

Ancaq yepiskopa ayrıca, tamamilə məxfi bir qeyd də göndərmişdi. Həmin qeyddə Maqliabekki etiraf edirdi ki, əslində, bu vaiz onu heç maraqlandırmır. Onu tövsiyə etməyə yalnız israrlı xahişlər məcbur edib və namizədin qabiliyyətləri barədə yüksək fikirdə deyil.

Buna görə də yepiskopdan qısa cavab göndərərək vəzifənin artıq tutulduğunu bildirməsini istəyirdi. Məqsədi isə bu yolla əl çəkməyən ərizəçidən yaxa qurtarmaq idi.

Maqliabekki məktubunun sonunda yepiskopa xüsusi yalvarışla müraciət edirdi: məxfi qeydi dərhal məhv etsin ki, onu heç bir canlı insan görməsin.

Lakin yepiskop qeydi məhv etmədi. Sənəd arxivdə qaldı və tədqiqatçılar tərəfindən yalnız 2025-ci ildə dərc olundu.

Saraydan qaçıb kitabların yanına qayıtdı

Hətta Mediçi ailəsi də Maqliabekkini öyrəşdiyi həyat tərzindən uzaqlaşdıra bilmədi.

1707-ci ildə kitabxanaçı ağır xəstələnəndə şahzadə Ferdinando Mediçi ona darısqal və kitablarla dolu evindən köçməyi təklif etdi. Şahzadə onu Florensiyanın ən möhtəşəm tikililərindən biri olan Palazzo Vekkionun rahat otaqlarında yerləşdirmək istəyirdi.

Maqliabekki uzun müddət müqavimət göstərsə də, nəhayət, razılaşdı. Onun nəhəng kitabxanasını yeni ünvana daşımağa başladılar. Lakin növbə qalan kitablara çatanda qoca kitab həvəskarı köçün davam etdirilməməsi üçün müxtəlif bəhanələr uydurmağa başladı.

Nəticədə o, sarayda cəmi dörd ay yaşadı. Sonra əşyalarını yığıb köhnə evinə qayıtdı. Kitabxanasının bir hissəsini isə Palazzo Vekkionda qoydu.

Beləcə, Maqliabekki sarayın dəbdəbəsini deyil, öz kitab yığınlarının arasındakı narahat, lakin doğma həyatını seçdi.

Maraqlıdır ki, 1703-cü ilin dekabrında fransız elmi jurnallarından biri onun ölüm xəbərini dərc etmişdi. Təxminən bir ay sonra nəşr bu məlumatı təkzib etməli oldu: məşhur florensiyalı kitabxanaçı sağ idi.

Ömrünün ən böyük hədiyyəsi

Antonio Maqliabekki 1714-cü il iyulun 4-də, 80 yaşında vəfat etdi. Heç vaxt evlənməmişdi, övladı yox idi. Lakin arxasında təxminən 30 min kitab və əlyazmadan ibarət zəngin bir kolleksiya qoymuşdu.

Məhz bu məqamda qeyri-adi insanın həyatının ən mənalı səhifəsi açılır.

Ömrü boyu kitablarını qısqanclıqla qoruyan, onları xidmətçilərə belə etibar etmək istəməyən, hətta yatmaq üçün öz çarpayısını onlara güzəştə gedən Maqliabekki bütün kolleksiyasını Florensiya əhalisinin istifadəsinə verməyi vəsiyyət etdi. Onun arzusu bu sərvətin şəhərin xeyrinə ictimai kitabxanaya çevrilməsi idi.

1747-ci ildə Maqliabekki kitabxanası ictimaiyyət üçün açıldı. Sonralar bu kolleksiya Florensiyanın indiki Milli Mərkəzi Kitabxanasının formalaşmasında mühüm rol oynayan mənbələrdən birinə çevrildi.

Beləliklə, kitabları meyvə bükmək üçün istifadə edilən kağız parçalarında görüb onlara vurulduğu deyilən oğlanın hekayəsi simvolik məna qazandı.

Maqliabekki bütün həyatı boyu kitablarını öz xəzinəsi hesab etmiş, onları başqalarından qorumağa çalışmışdı. Kitablar onun üçün sadəcə bilik mənbəyi deyil, həm də həyatının mənası idi. Buna görə də öz çarpayısından imtina etmiş, rahatlıqdan keçmiş, saray dəbdəbəsini belə qəbul edə bilməmişdi.

Ancaq ömrünün sonunda ən qiymətli sərvətini başqalarına bağışladı.

Bəlkə də Antonio Maqliabekkinin ən böyük dahiliyi təkcə minlərlə kitabı yadda saxlamasında deyil, ömrü boyu qoruduğu xəzinəni gələcək nəsillərə miras qoymasında idi. Çünki kitabların həqiqi dəyəri onları bir nəfərin qorumasında yox, mümkün qədər çox insanın oxuyub onlardan faydalanmasındadır.

Hazırladı: Natiq Səlim,

KONKRET.az