Samuraylar Yaponiya tarixinin ən tanınmış simvollarından biridir. Onlar əsrlər boyu hərbi gücün, ağaya sədaqətin və döyüş məharətinin təcəssümü hesab olunublar. Lakin samurayların həyatı yalnız qılınc, döyüş və şərəf kodeksindən ibarət deyildi. Onlar torpaq sahibi, dövlət məmuru, kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan insan və bəzən də işsiz qalmış döyüşçü ola bilirdilər. Zaman keçdikcə isə Yaponiyada baş verən siyasi və iqtisadi dəyişikliklər bu nüfuzlu təbəqənin mövqeyini sarsıtdı.

Samuraylar necə meydana çıxdı?

Samurayların formalaşması tək bir tarixlə məhdudlaşmır. Onların kökləri IX–X əsrlərə gedib çıxır. Mərkəzi hakimiyyətin zəiflədiyi, əyalətlərdə iri torpaq sahiblərinin gücləndiyi dövrdə hərbi xidmət göstərən peşəkar döyüşçülər meydana gəldi. Yapon dilində “samuray” sözü xidmət etmək mənası daşıyan qədim ifadə ilə bağlıdır.

XII əsrdə samuraylar artıq ölkənin siyasi həyatında mühüm qüvvəyə çevrilmişdilər. 1185-ci ildə Minamoto no Yoritomo rəqibləri üzərində qələbə qazandı, 1192-ci ildə isə şoqun titulunu aldı. Beləliklə, Yaponiyada hərbi idarəçiliyin uzunmüddətli mərhələsi başladı.

Şoqun imperatorun formal olaraq ali hökmdar sayıldığı ölkədə real siyasi və hərbi hakimiyyəti həyata keçirən rəhbər idi. Samuraylar isə şoqunların, regional hərbi hökmdarların və iri torpaq sahiblərinin əsas dayaqlarından birinə çevrildilər.

İlk dövrlərdə samurayların hamısı eyni dərəcədə varlı deyildi. Onların bir hissəsi böyük torpaq sahələrinə sahib olsa da, digərləri ağalarından aldıqları gəlir hesabına yaşayırdı. Döyüşlərin azaldığı dövrlərdə samuraylar torpaq idarəçiliyi ilə məşğul olur, ailələrini dolandırır, at sürməyi, ox atmağı və qılınc işlətməyi öyrənirdilər.

Tokuqava dövrü: döyüşçülərdən idarəçilərə

1603-cü ildə Tokuqava İeyasu şoqun titulunu aldı və Tokuqava şoqunluğunun əsasını qoydu. Bu hakimiyyət 1868-ci ilədək davam etdi. Ölkədə uzunmüddətli nisbi sabitliyin bərqərar olması samurayların həyatını kökündən dəyişdirdi.

Əvvəllər əsas vəzifəsi döyüşmək olan samurayların bir çoxu artıq müharibələrə qatılmırdı. Onlar dövlət məmuru, inzibati idarəçi, vergi toplayan vəzifəli şəxs və ya öz ağalarının təsərrüfat işlərinə nəzarət edən nümayəndələr kimi çalışırdılar.

Samuraylar cəmiyyətin imtiyazlı təbəqəsi sayılırdılar. Onların sosial statusu, gəliri və hüquqları digər təbəqələrdən fərqlənirdi. Bununla belə, bütün samurayları varlı hesab etmək düzgün olmazdı. Xüsusilə aşağı rütbəli döyüşçülər məhdud gəlirlə yaşamağa, ailələrini dolandırmaq üçün əlavə işlər görməyə məcbur qalırdılar.

Tokuqava hakimiyyəti dövründə samurayların davranışını və vəzifələrini tənzimləyən müxtəlif qaydalar mövcud idi. Bu qaydalar ağaya sədaqəti, intizamı, özünənəzarəti və xidmət borcunu ön plana çəkirdi.

Samuray mədəniyyəti ilə sıx əlaqələndirilən **“busido”** — “döyüşçünün yolu” — anlayışı da sədaqət, cəsarət, şərəf və özünüidarə kimi prinsiplərlə bağlanır. Ancaq busido bütün dövrlərdə eyni formada tətbiq edilən vahid qanunlar məcəlləsi deyildi. Bu anlayışın məzmunu zamanla dəyişmiş, xüsusilə sonrakı dövrlərdə samuray idealının simvoluna çevrilmişdi.

Bəzi tarixi qaydalar samuraylara sosial statuslarına uyğun xüsusi hüquqlar verirdi. Lakin adi insanları istənilən vaxt cəzasız öldürmək hüququnun bütün samuraylara ümumi və məhdudiyyətsiz şəkildə aid olduğunu demək düzgün deyil. Tarixi mənbələrdə rast gəlinən belə hüquqlar müəyyən şərtlərlə və ciddi məhdudiyyətlərlə bağlı idi.

Roninlər və sinobilər: ağasız qalan döyüşçülər

Samurayların hamısı ömürlərinin sonunadək öz ağalarına xidmət etmirdi. Ağası və ya himayədarı olmayan, xidmət etdiyi feodalın ölümündən, məğlubiyyətindən və ya hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra işsiz qalan samuraylar “ronin” adlandırılırdı.

Roninlərin həyatı çox vaxt çətin keçirdi. Daimi gəlirdən məhrum olan bu döyüşçülər dolanmaq üçün müxtəlif peşələrə üz tuturdular. Bəziləri müəllimlik edir, döyüş sənətlərini öyrədir, mühafizəçi kimi çalışır, digərləri isə ticarət və sənətkarlıqla məşğul olurdular. Bəzi roninlər muzdlu döyüşçüyə çevrilir, bəziləri isə cinayətkar qruplara qoşulurdu. Bununla belə, roninlərin hamısını avara və ya qanundan kənar yaşayan insanlar kimi təqdim etmək doğru olmazdı.

Yaponiyanın tarixi təsəvvüründə xüsusi yer tutan digər döyüşçü qrupu isə “sinobilər”, daha çox tanınan adı ilə ninjalar idi. Onların əsas vəzifələri kəşfiyyat aparmaq, düşmən ərazisinə gizli daxil olmaq, məlumat toplamaq və zərurət yarandıqda təxribat əməliyyatları həyata keçirmək idi. Sinobiləri yalnız muzdlu qatillər kimi təsvir etmək onların fəaliyyətini həddindən artıq sadələşdirmək olardı. Üstəlik, samuraylarla sinobilər bir-birini istisna edən qruplar deyildi: müəyyən hallarda samuraylar da kəşfiyyat və gizli əməliyyatlarda iştirak edirdilər.

Niyə samuraylar yoxsullaşmağa başladı?

Samurayların tənəzzülü birdən-birə baş vermədi. Bu proses Tokuqava dövrünün son əsrlərində, xüsusilə XVIII–XIX əsrlərdə daha aydın görünməyə başladı.

Uzunmüddətli sülh şəraitində döyüşçülərə əvvəlki qədər ehtiyac qalmamışdı. Samurayların bir çoxu döyüş meydanından uzaqlaşaraq inzibati vəzifələrdə çalışırdı. Onların gəlirləri isə çox vaxt düyü ilə hesablanan sabit ödənişlərdən asılı idi. İqtisadiyyat inkişaf etdikcə şəhərlərdə ticarət və sənətkarlıq genişlənir, tacirlərin sərvəti artırdı. Lakin ənənəvi sosial iyerarxiyada samuraylar daha yüksək mövqedə qalır, tacirlər isə aşağı təbəqələrdən biri hesab olunurdu.

Beləliklə, cəmiyyətdə qəribə bir ziddiyyət yaranmışdı: rəsmi status baxımından üstün olan bəzi samuraylar maddi cəhətdən onlardan aşağı sayılan tacirlərdən daha kasıb yaşayırdılar.

Gəlirləri xərclərini ödəməyə çatmayan samuraylar borc götürməyə məcbur olurdular. Bəzi hallarda tacirlər və sələmçilər onların əsas kreditorlarına çevrilirdilər. Borclar artdıqca döyüşçülərin maddi vəziyyəti ağırlaşır, ənənəvi nüfuzlarını qorumaq da çətinləşirdi. Tarixçilər Tokuqava dövründə samurayların iqtisadi vəziyyətinin pisləşməsini bu təbəqənin tənəzzülünün mühüm səbəblərindən biri hesab edirlər.

Bəzi samuraylar vəziyyətə uyğunlaşaraq müəllim, məmur, tacir və ya sənətkar kimi çalışmağa başladılar. Digərləri dini fəaliyyətə üz tutdu, bir qismi isə əvvəlki həyat tərzindən əl çəkmək istəmirdi. Samurayların bir vaxtlar cəmiyyətin əsas hərbi qüvvəsi sayılan mövqeyi getdikcə formal xarakter almağa başlayırdı.

1868-ci il: samurayların taleyini dəyişən inqilab

Samuray təbəqəsinin taleyində həlledici dönüş 1868-ci ildə baş verdi. Həmin il Meydzi islahatı nəticəsində Tokuqava şoqunluğunun hakimiyyətinə son qoyuldu və imperator hakimiyyətinin bərpası elan edildi. Yeni rəhbərlik Yaponiyanı müasir, mərkəzləşdirilmiş dövlətə çevirmək niyyətində idi.

Bu məqsədlə feodal idarəçilik sistemi mərhələli şəkildə ləğv edildi. 1871-ci ildə feodal əyalətləri ləğv olunaraq onların yerində prefekturalar yaradıldı. 1873-cü ildə ümumi hərbi çağırış sistemi tətbiq edildi. Beləliklə, orduya xidmət etmək hüququ və vəzifəsi artıq yalnız samuraylara məxsus olmadı. Yeni dövlət müasir silahlarla təchiz edilmiş, ümumi çağırış əsasında formalaşan ordu yaratmağa başladı.

Samurayların imtiyazları isə bir-birinin ardınca aradan qaldırılırdı. 1876-cı ildə qəbul edilən qərarla onların ictimai yerlərdə ənənəvi qılınc gəzdirməsinə ciddi məhdudiyyət qoyuldu. Həmin il samuraylara ödənilən irsi təqaüdlər də dövlət istiqrazları ilə əvəz edildi. Bununla döyüşçülərin əsrlər boyu mövcud olmuş iqtisadi dayaqları və sosial statusları əsaslı şəkildə sarsıldı.
Bu dəyişikliklər bir çox keçmiş samuray üçün ağır zərbə idi. Onlar yalnız gəlirlərini deyil, özlərini fərqləndirən hüquq və imtiyazlarını, ənənəvi həyat tərzlərini də itirirdilər. Bəziləri yeni şəraitə uyğunlaşaraq dövlət qulluğuna, təhsilə və biznesə üz tutdu. Digərləri isə islahatları öz siniflərinə qarşı yönəlmiş hücum kimi qəbul etdilər.

Son döyüş: Satsuma üsyanı

Samurayların narazılığı 1877-ci ildə böyük üsyanla nəticələndi. Keçmiş samuray və nüfuzlu siyasi xadim Sayqo Takamorinin rəhbərlik etdiyi Satsuma üsyanı yeni hökumətə qarşı ən ciddi silahlı müqavimətlərdən biri oldu.

Üsyançılar əvvəlki döyüş ənənələrinə və şəxsi şücaətə güvənirdilər. Lakin qarşılarında artıq müasir silahlarla təchiz olunmuş, mərkəzi hakimiyyətə tabe olan nizami ordu dayanırdı. Döyüşlərin gedişi yeni dövrün müharibəsinin təkcə şəxsi cəsarət və qılınc məharəti ilə müəyyən edilmədiyini göstərdi.

Sayqo Takamorinin qüvvələri məğlub edildi, özü isə 1877-ci ilin sentyabrında öldürüldü. Satsuma üsyanı samurayların müstəqil hərbi qüvvə kimi son böyük çıxışı hesab olunur.

Bununla belə, samurayların tarixi irsi yoxa çıxmadı. Keçmiş döyüşçülərin bir qismi yeni dövlətin ordusunda, polisində, idarəçilik sistemində və təhsil müəssisələrində fəaliyyət göstərməyə başladı. Onların nəsilləri də cəmiyyətdə müxtəlif mövqelər tutdular. Sadəcə, samuraylıq artıq irsi hərbi təbəqə və xüsusi imtiyazlar sistemi kimi mövcud deyildi.

Samuraylar tarixə qovuşdu, ənənələri isə yaşadı

Samurayların yüksəlişi və süqutu Yaponiyanın dəyişən tarixi ilə sıx bağlıdır. Mərkəzi hakimiyyətin zəiflədiyi dövrdə hərbi güc kimi meydana çıxan bu təbəqə əsrlər boyu ölkənin siyasi həyatına təsir göstərdi. Sülh dövründə onların bir hissəsi idarəçilərə çevrildi, iqtisadi dəyişikliklər isə ənənəvi mövqelərini tədricən zəiflətdi. Nəhayət, müasir dövlətin qurulması ilə samurayların hüquq və imtiyazlarına son qoyuldu.

Bu gün samuraylar Yaponiyanın tarixi yaddaşında cəsarət, intizam, sədaqət və döyüş məharəti ilə əlaqələndirilir. Lakin onların gerçək tarixi romantik təsvirlərdən daha mürəkkəb idi: samuraylar arasında həm qüdrətli hərbi rəhbərlər, həm savadlı dövlət məmurları, həm də borc içində yaşayan və yeni həyat axtaran insanlar vardı.

Samurayların süqutu bir döyüşdə baş vermədi. Onları tarix səhnəsindən çəkilməyə məcbur edən əsas amil cəmiyyətin özünün dəyişməsi oldu. Yeni iqtisadi münasibətlər, mərkəzləşdirilmiş idarəçilik və müasir ordu əsrlərlə mövcud olmuş hərbi təbəqəni lazımsız etdi. Samuraylar bir sinif kimi yox oldular, amma onların adı və ətrafında formalaşmış mədəniyyət dünya tarixində bu gün də yaşayır.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az