Eramızdan əvvəl 82-ci il, Roma. Forumda üzərində adlar yazılmış ağ lövhələr asılır. Siyahıya düşən hər kəsi istənilən yerdə öldürmək mümkün idi. Məhkəmə tələb olunmur, cəza nəzərdə tutulmur, üstəlik, öldürülən şəxsin başına görə mükafat verilirdi. Əmlakı müsadirə olunur, övladları isə siyasi hüquqlardan məhrum edilirdi.
Bu siyahıları vətəndaş müharibəsinin qalibi Lutsi Korneli Sulla tərtib edirdi. Plutarxın yazdığına görə, Kvint Avreli adlı bir romalı lövhədə öz adını görəndə təəccüblə demişdi: “Vay halıma, məni Alban malikanəm məhv edir”. Görünür, onun mülkü kiminsə marağına səbəb olmuşdu.
Sulla qeyri-məhdud hakimiyyətə qanuni qərarla yiyələnmişdi. O, dövləti yenidən qurmaq üçün müddətsiz diktator təyin edilmişdi. Ən təhlükəli məqam isə bu idi: hakimiyyətin sərhədlərini müəyyənləşdirən qanunları da elə özü yazırdı.
Bu hadisə qədim Romanın tarixindən bir epizod olmaqla yanaşı, siyasi hakimiyyətin mahiyyəti barədə fundamental sual doğurur: Qanunu tətbiq edən şəxs həmin qanunun nə vaxt qüvvədən düşəcəyinə də özü qərar verirsə, insanın hüquqlarını kim qoruyur?
Hüququn xaricində qalan insan
İtalyan filosofu Corcio Aqamben “Homo sacer” adlı əsərində qədim Roma hüququndakı qəribə bir anlayışı araşdırır. Bu anlayışa görə, bəzi insanlar müqəddəs status daşısalar da, onları öldürən şəxs qatil hesab olunmurdu. Onları dini mərasimdə qurban vermək də mümkün deyildi.
Filosof bu vəziyyəti “çılpaq həyat” adlandırır: insanın mövcudluğu qalır, amma onun hüquqları və toxunulmazlığı təmin olunmur.
Burada mühüm paradoks ortaya çıxır. Qanun insanı müdafiə etmək üçün mövcuddur, lakin hakimiyyət müəyyən şəxsləri qanunun müdafiəsindən kənarlaşdırmaqla onların üzərində daha sərt nəzarət əldə edə bilər.
Suveren kimdir?
Alman hüquqşünası Karl Şmittin məşhur tezisinə müraciət edək: “Suveren fövqəladə vəziyyət haqqında qərar verəndir”.
Bu fikir ilk baxışdan sadə görünür. Qanunlar normal şərait üçün hazırlanır. Bəs hansı vəziyyətin normal, hansının fövqəladə olduğunu kim müəyyən edir?
Şmittin yanaşmasına görə, həlledici məqam məhz bu qərardır. Çünki fövqəladə vəziyyət elan edən hakimiyyət adi hüquqi qaydaları dayandıra və yeni fəaliyyət rejimi yarada bilər.
İngilis filosofu Tomas Hobbs da “Leviafan” əsərində dövlət hakimiyyətinin güclənməsini insanların təhlükəsizlik naminə öz səlahiyyətlərinin bir hissəsini ali hakimiyyətə verməsi ilə izah edirdi. İnsanlar qarşılıqlı zorakılıqdan qorunmaq üçün güclü dövlətə ehtiyac duyurlar.
Lakin burada təhlükə də gizlənir: təhlükəsizliyi təmin etmək üçün yaradılmış hakimiyyət özü hüquqların məhdudlaşdırılması mənbəyinə çevrilə bilər.
Aqambenin əsas qənaəti budur ki, suverenlə hüquqsuz insan bir-birinin əksidir. Suveren istisna barədə qərar vermək gücünə malikdir, hüquqdan məhrum edilən insan isə həmin qərarın nəticələrinə qarşı müdafiəsiz qalır.
Roma təcrübəsindən müasir diktaturalara
Qədim Romada fövqəladə hakimiyyət əvvəlcə böhranı aradan qaldırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Diktatora, bir qayda olaraq, altı aylıq müddətə xüsusi səlahiyyətlər verilirdi. Ənənəyə görə, o, vəzifəsini yerinə yetirdikdən sonra hakimiyyətdən çəkilməli idi.
Lakin zaman keçdikcə bu mexanizm dəyişdi. Sulla müddətsiz diktator oldu, Yuli Sezar isə eramızdan əvvəl 44-cü ildə ömürlük diktator elan edildi. Oktavian Avqust formal olaraq diktatura titulundan uzaq dursa da, hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirdi.
Beləliklə, müvəqqəti tədbir kimi nəzərdə tutulan mexanizm daimi hakimiyyət vasitəsinə çevrilə bildi.
XX əsrdə bu təhlükənin ən bariz nümunələrindən biri Almaniyada yaşandı. Veymar Respublikasının konstitusiyası prezidentə fövqəladə vəziyyət zamanı əsas hüquqları məhdudlaşdırmaq imkanı verirdi.
1933-cü il fevralın 28-də Reyxstaq yanğınından sonra qəbul edilən fərman söz, mətbuat və toplaşmaq azadlıqlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırdı. Müvəqqəti tədbir kimi təqdim edilən bu rejim nasist hakimiyyəti dövründə uzun müddət qüvvədə qaldı.
Ən təhlükəli məqam o idi ki, demokratik sistemin hüquqi mexanizmlərindən istifadə edilərək həmin sistemin özünü sıradan çıxarmaq mümkün oldu. Hakimiyyətin dəyişməsi yalnız zorakı çevrilişlə deyil, mövcud hüquqi prosedurların manipulyasiyası ilə də baş verə bilərdi.
Sovet İttifaqında isə repressiyalar zamanı məhkəmələr çox vaxt əvvəlcədən verilmiş siyasi qərarları rəsmiləşdirən vasitəyə çevrilirdi. 1937–1938-ci illərdə ölüm hökmləri ilə bağlı siyahıların yüksək səviyyədə təsdiqlənməsi hüququn siyasi iradədən asılı vəziyyətə düşməsinin dəhşətli nümunələrindən biri idi.
Müxtəlif dövrlərdə və fərqli siyasi sistemlərdə təkrarlanan ortaq mexanizm belədir: təhlükə əsas gətirilir, hüquqlar məhdudlaşdırılır, müvəqqəti tədbirlər uzadılır və nəticədə istisna idarəetmənin adi üsuluna çevrilir.
2001-ci ildən sonra ABŞ-nin Quantanamo həbsxanasında saxlanılan şəxslərin hüquqi statusu ciddi mübahisələrə səbəb oldu. Onların bir qismi nə adi cinayət təqsirləndirilənləri, nə də ənənəvi mənada hərbi əsirlər kimi rəftar görürdü. Bu vəziyyət dövlətin təhlükəsizlik arqumentləri ilə fərdi hüquqlar arasında sərhədi necə müəyyənləşdirməsi məsələsini gündəmə gətirdi.
Fransada 2015-ci il terror aktlarından sonra fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq edildi və dəfələrlə uzadıldı. Bu təcrübə də müvəqqəti təhlükəsizlik tədbirlərinin zamanla adi hüquqi mexanizmlərə çevrilməsi barədə müzakirələrə səbəb oldu.
Burada bütün dövlətlərin eyni siyasi sistemə malik olduğunu iddia etmək düzgün olmazdı. Fərqli ölkələrdə hüquqi nəzarət, məhkəmələrin müstəqilliyi və vətəndaşların müdafiə imkanları fərqlənir. Əsas məsələ fövqəladə səlahiyyətlərin mövcudluğundan çox, onların hansı sərhədlərlə tətbiq olunması və nəzarətsiz qalıb-qalmamasıdır.
Taxtda oturmayan suverenlər
Hakimiyyətin təhlükəsi həmişə dövlət başçısının qərarları ilə məhdudlaşmır.
Amerikalı filosof Cudit Batlerin yanaşması diqqəti gündəlik həyatda qərar verən məmurlara, sərhəd xidmətinin əməkdaşlarına və digər səlahiyyət sahiblərinə yönəldir. Bəzən insanın hüquqlarının taleyi böyük siyasi qərarlardan daha çox, konkret bir məmurun verdiyi qərardan asılı olur.
Qaçqının sərhədi keçib-keçməyəcəyi, saxlanılan şəxsin vəkillə görüşə bilib-bilməyəcəyi və ya hansısa sənədin qəbul edilib-edilməyəcəyi insanın həyatına ciddi təsir göstərə bilər.
Hanna Arendt də qaçqınların və vətəndaşlığını itirmiş insanların vəziyyətini araşdırarkən mühüm nəticəyə gəlmişdi: hüquqların kağız üzərində elan edilməsi kifayət deyil, onları təmin edən siyasi və hüquqi sistem də mövcud olmalıdır.
İnsan yalnız hüquqlar haqqında bəyanatların deyil, həmin hüquqları həyata keçirə biləcəyi real mexanizmlərin də sahibi olmalıdır.
Gödelin teoremi və hüququn sərhədləri
Avstriyalı məntiqçi Kurt Gödel 1931-ci ildə riyazi sistemlərin natamamlığı haqqında məşhur teoremini irəli sürdü. Bu teorem müəyyən şərtləri ödəyən formal sistemlərdə sistemin öz daxilində həll edə bilmədiyi müddəaların mövcudluğunu göstərir.
Gödelin nəticələrini birbaşa siyasi nəzəriyyəyə köçürmək düzgün deyil. Riyazi teorem hüquqi sistemlərin necə işlədiyini sübut etmir. Bununla belə, burada düşünməyə vadar edən bir paralel var.
Heç bir qaydalar sisteminin öz-özünə bütün problemləri həll etməsi və bütün mümkün vəziyyətləri əvvəlcədən əhatə etməsi asan məsələ deyil. Hüquq da mürəkkəb və gözlənilməz şəraitdə qərar vermək zərurəti ilə üzləşir.
Lakin əsas problem boşluğun mövcudluğu deyil. Əsas problem həmin boşluğu kimin və hansı səlahiyyətlə doldurmasıdır.
Əgər fövqəladə vəziyyət zamanı qərar verən hakimiyyət öz fəaliyyətinə nəzarəti də özü həyata keçirirsə, istisnanın daimi qaydaya çevrilməsi riski artır. Buna görə hüquqi sistemdə müstəqil məhkəmə nəzarəti, səlahiyyətlərin bölünməsi və qərarların mübahisələndirilməsi imkanları mühüm əhəmiyyət daşıyır. İstisnanı necə məhdudlaşdırmaq olar?
Fövqəladə vəziyyətlər həqiqətən mövcud ola bilər. Müharibə, terror təhlükəsi, təbii fəlakət və digər böhranlar dövlətin sürətli qərarlar qəbul etməsini tələb edə bilər. Ancaq təhlükənin mövcudluğu qeyri-məhdud hakimiyyət üçün avtomatik əsas yaratmamalıdır.
Əsas təminatlar aydındır:
* Fövqəladə səlahiyyətlər konkret məqsəd və müddətlə məhdudlaşdırılmalıdır.
* Qərarlar müstəqil məhkəmə nəzarətindən kənarda qalmamalıdır.
* Hüquqların məhdudlaşdırılması zərurət və mütənasiblik prinsiplərinə uyğun olmalıdır.
* Hakimiyyətin qərarları ictimai nəzarətə və hüquqi mübahisələndirməyə açıq qalmalıdır.
Məncə, burada nəzəriyyənin ən mühüm sualı ortaya çıxır: istisna rejimini dayandırmaq üçün yenidən qeyri-məhdud səlahiyyətə malik bir hakimiyyətə ehtiyac yaranmırmı?
Əgər istisnanı yalnız başqa bir suveren ləğv edə bilirsə, problem həll olunmur, sadəcə hakimiyyətin sahibi dəyişir. Daha etibarlı yanaşma bir şəxsin iradəsinə deyil, bir-birini məhdudlaşdıran institutlara söykənən hüquqi sistem qurmaqdır.
1940-cı ildə alman filosofu Valter Benyamin nasistlərdən qaçarkən İspaniyanın Portbou şəhərinə çatdı. Onun geri qaytarılacağı barədə məlumat alması ağır psixoloji vəziyyət yaratdı. Sentyabrın 26-da o, həyatına son qoydu. Hadisənin təfərrüatları tarixçilər tərəfindən araşdırılsa da, bu faciə qaçqınların hüquqi müdafiəsizliyinin ən sarsıdıcı simvollarından birinə çevrilib.
Benyaminin məşhur fikri bu gün də aktuallığını qoruyur: əzilənlər üçün fövqəladə vəziyyət istisna deyil, qaydadır.
Bu fikir hüquq və hakimiyyət arasındakı münasibətlərə yenidən baxmağa çağırır. Dövlətin gücü yalnız qərar qəbul etmək qabiliyyəti ilə ölçülməməlidir. Əsl güc həmin qərarların sərhədlərini tanımaqda, insan hüquqlarını qorumaqda və ən çətin şəraitdə belə qanunun aliliyini təmin etməkdədir.
Çünki hüququn ən böyük sınağı hər şeyin qaydasında olduğu vaxt deyil, hakimiyyətin qaydaları kənara qoymaq üçün əsas axtardığı andır. Məhz həmin anda aydın olur: qanun insanı qorumaq üçün mövcuddur, yoxsa insan hakimiyyətin iradəsindən asılı vəziyyətə salınıb?
İstisna qaydaya çevriləndə hüquq zəifləyir, hakimiyyət isə sərhədsizləşir. Bu sərhədi qorumaq dövlətin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin gələcəyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Hazırladı: KONKRET.az-ın Araşdırma Qrupu