Qədim Romada dövlətin əsas dayaqlarından biri ordu idi. Roma hərbi sistemi vətəndaşlıq anlayışı ilə sıx bağlı idi. Roma vətəndaşları hərbi xidmətə cəlb olunur, dövlətin müdafiəsində iştirak edirdilər. Hərbi xidmət və dövlət qarşısında öhdəliklər Roma cəmiyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən sayılırdı.
Roma ordusu legionlardan təşkil olunurdu. Legion isə öz növbəsində bir neçə hərbi bölməyə ayrılırdı:
Legion – təxminən 5-6 min nəfərdən ibarət böyük hərbi birləşmə;
Kohorta – legionun əsas taktiki bölməsi;
Senturiya – kohortanın tərkibindəki hərbi vahid;
Kontubernium – adətən səkkiz əsgərdən ibarət kiçik döyüşçü qrupu.
Roma legionlarında döyüşçülər təcrübələrinə, hazırlıq səviyyələrinə və hərbi xidmət müddətlərinə görə fərqlənirdilər. Təcrübəli əsgərlər döyüşün ən çətin məqamlarında xüsusi rol oynayır, legionun döyüş qabiliyyətinin qorunmasında mühüm əhəmiyyət daşıyırdılar.
Məhz belə döyüşçülər haqqında bir fikir var: onlar döyüş meydanında əmri gözləmədən vəziyyəti dəyərləndirə, nə vaxt və necə hərəkət etməli olduqlarını müstəqil müəyyənləşdirə bilirdilər.
Onlara hər şeyi yenidən izah etməyə ehtiyac yox idi. Onlar döyüş taktikasını, silahdan istifadə qaydalarını, müdafiə və hücum manevrlərini dərindən bilirdilər. Tısbağa düzülüşünün necə qurulacağını, qalxanı nə vaxt qaldırmağı, nə vaxt hücuma keçməyi, sıraları necə açıb-bağlamağı öyrətmək lazım deyildi. Qladiusdan və pilumdan hansı şəraitdə istifadə etməli olduqlarını özləri bilirdilər.
Onların üstünlüyü yalnız fiziki güclərində və döyüş təcrübələrində deyildi. Əsas fərq vəziyyəti anlamaq, düzgün qərar vermək və üzərlərinə düşən məsuliyyəti dərk etmək bacarığında idi.
Bu baxımdan onları əsl peşəkarlığın, intizamın və müstəqil düşüncənin simvolu hesab etmək olar. Legionun gücü də məhz belə hazırlıqlı, etibarlı və məsuliyyətli döyüşçülərin mövcudluğundan qaynaqlanırdı.
Əsl peşəkar olmaq hər əmri gözləmək deyil, qarşıya qoyulan vəzifəni dərindən anlamaq və onu yerinə yetirmək üçün düzgün qərar verə bilməkdir.
İntellektual anlayışını da məhz bu kontekstdə nəzərdən keçirək. İntellektual yalnız çoxlu məlumat bilən, kitab oxuyan, elmi dərəcəsi və ya yüksək vəzifəsi olan insan deyil. İntellektual düşünməyi, təhlil etməyi, hadisələrin mahiyyətinə varmağı və mövqeyinə görə məsuliyyət daşımağı bacaran insandır.
Belə insanlar cəmiyyətin mənəvi və intellektual dayağıdır. Onlar təkcə baş verənləri izləmirlər, həm də hadisələrin arxasında dayanan səbəbləri görür, doğru ilə yanlışı ayırd etməyə çalışırlar.
İntellektual cəmiyyətin düşünən beyni, mənəvi fəqərə sütunudur. Cəmiyyətin sağlamlığı da müəyyən mənada məhz belə insanların mövcudluğundan asılıdır.
İndi isə başqa bir məsələyə diqqət yetirək.
“Rusiyanın Roma intellektuallarına nə dəxli var?” – deyə soruşa bilərsiniz.
Burada söhbət tarixi ardıcıllıqdan deyil, ideoloji və simvolik bağlılıqdan gedir. Rus siyasi-fəlsəfi ənənəsində geniş yayılmış “İki Roma süqut etdi, üçüncü Roma dayanır, dördüncüsü isə olmayacaq” tezisi məhz bu iddianın ifadəsidir.
Bəs bütün bunlardan sonra özümüzə bir neçə sual verək:
Əsl intellektual kimdir?
Bilikli görünən, yoxsa həqiqətən düşünən insan?
Başqalarının fikirlərini təkrarlayan, yoxsa hadisələrə müstəqil qiymət verə bilən?
Vəzifəsinə, tituluna və nüfuzuna görə seçilən, yoxsa cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hiss edən?
Bu gün aramızda intellektual adlandırıla biləcək insanlar nə qədərdir? Daha vacibi isə budur: cəmiyyətimizdə intellektual adı ilə tanıdığımız şəxslər həqiqətən bu ada layiqdirlərmi?
Bəlkə də ən böyük problem bilik çatışmazlığı deyil, düşünmək, anlamaq və məsuliyyət daşımaq qabiliyyətinin getdikcə arxa plana keçməsidir.
Tarixi qeyd: Mətnin ilkin variantında “intellektual” anlayışının Roma legionlarının sonuncu kohortasında xidmət edən döyüşçülərdən yarandığı bildirilir. Bu iddianın tarixi əsası yoxdur. Latın mənşəli intellegere (“anlamaq”, “dərk etmək”) sözü ilə bağlı olan “intellektual” anlayışı Roma ordusunun hər hansı hərbi bölməsinin adı olmayıb. Rus dilində “intelligentsiya” anlayışı isə XIX əsrdə formalaşıb. Roma legionlarının kohortalar üzrə təcrübə səviyyəsinə görə bölünməsi barədə məlumat da tarixi reallığa uyğun deyil.
Müəllif:Dmitri Belousov,
Tərcümə etdi: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az