1938-ci il noyabrın 15-də Voronejə gedən qatarın Kiyev–Kursk marşrutu üzrə hərəkət edən vaqonunda zahirən heç nə ilə diqqət çəkməyən bir sovet vətəndaşı yol gedirdi. Onun adı İvan Lavrentyeviç Şmaşkovski idi. Sənədləri qaydasında görünürdü. Lakin bir problem vardı: pasport saxta idi. Əslində, bu adamın adı Aleksandr Uspenski idi və cəmi bir gün əvvəl Ukrayna SSR Xalq Daxili İşlər Komissarlığına (NKVD) rəhbərlik edirdi.

Bir gün əvvəl o, intihar etdiyi təəssüratını yaratmaq üçün məktub qoymuş, sonra isə Dnepr çayı istiqamətində yoxa çıxmışdı. Onun cəsədi heç vaxt tapılmadı. Ertəsi gün isə Lavrenti Beriyanın əmri ilə ümumittifaq axtarışına verildi.

Bəs Uspenski niyə qaçmağa məcbur olmuşdu? Onu nə qorxudurdu və necə oldu ki, saxta sənədlərlə aylarla gizlənə bilsə də, sonda ələ keçirildi?

Bu hekayənin ilk cavabı olduqca sadədir: onu özünün qoyduğu məktub ələ verdi. Məktubda o, nədənsə Mançuriyaya qaçmış keçmiş çekist Henrix Lyuşkovun adını çəkmişdi. Bu istinad Beriyanı və Stalini sakitləşdirmək əvəzinə, onlarda daha böyük şübhələr yaratdı.

Ancaq məsələnin ikinci və daha maraqlı tərəfi var. Bu hadisəni araşdırarkən adətən Stalin, Beriya və Yejovun fəaliyyəti ön plana çəkilir. Halbuki Uspenskinin taleyinin açılmasında iki başqa şəxsin – qaçaq çekist Lyuşkovun və Larisa Matson adlı qadının da mühüm rolu olub.

Bu hadisənin mahiyyətini anlamaq üçün isə bir il əvvələ qayıtmaq lazımdır.

Böyük terrorun içində: Cəlladların özləri də qorxuya düşür

1937-ci ilin yayında Sovet İttifaqında siyasi repressiyaların ən qanlı mərhələlərindən biri başlandı. Tarixə Böyük terror adı ilə düşən bu kampaniya yüz minlərlə insanın həyatına son qoydu, milyonlarla insanın taleyinə ağır zərbə vurdu.

Aleksandr Uspenski Nikolay Yejovun etibarlı adamlarından biri idi. O, sovet dövlətinin repressiya maşınının ən fəal iştirakçılarından sayılırdı. Onun rəhbərlik etdiyi qurumlar ölkədəki insanları “xalq düşməni” elan edir, həbslər və güllələnmələr həyata keçirirdilər.

Uspenski bu sistemin necə işlədiyini hamıdan yaxşı bilirdi. Çünki o, həmin qanlı mexanizmin birbaşa iştirakçısı idi.

Nikolay Yejov 1936-cı ilin sentyabrında NKVD-nin rəhbəri təyin edilmişdi. Cəmi iki il ərzində bu qurum ölkədə kütləvi terrorun əsas alətinə çevrildi.

Lakin repressiya maşınının özünəməxsus bir qanunu vardı: gec-tez bu qanlı siyasətin təşkilatçıları da məsuliyyətə cəlb olunmalı idilər. 1938-ci ilin ortalarına doğru NKVD-nin yüksək vəzifəli əməkdaşları, o cümlədən Yejovun özü də vəziyyətin dəyişdiyini hiss etməyə başlamışdılar.

Buna baxmayaraq, Yejov şəxsi həyatında əvvəlki kimi davranır, bağ evində tez-tez içki məclisləri təşkil edir və əylənirdi.

Əslində, təhlükənin nə qədər real olduğunu göstərən nümunə artıq göz qabağında idi. Yejovdan əvvəl NKVD-yə rəhbərlik etmiş Henrix Yaqoda 1938-ci ilin martında güllələnmişdi.

Sonra isə Lavrenti Beriya meydana çıxdı.

Beriya NKVD rəhbərinin birinci müavini təyin edildi. Bu, Yejov üçün yaxşı əlamət deyildi. Çünki belə bir köməkçini onun özünün seçmədiyi aydın görünürdü.

Tezliklə NKVD-də elə bir vəziyyət yarandı ki, Beriyanın imzası olmadan mühüm qərarların qəbul edilməsi çətinləşdi. Hətta narkomun özü də bir sıra məsələləri razılaşdırmaq üçün yeni müavinin kabinetinə müraciət etməli olurdu.

Hakimiyyət əldən gedirdi və Yejovun ətrafındakılar bunu açıq şəkildə hiss edirdilər.

Yejovun gizli müşavirəsi və iki çekistin intiharı

1938-ci ilin avqustunda Yejov bağ evində təcili və gizli müşavirə keçirdi. Görüşə Aleksandr Uspenski və Leninqrad vilayəti NKVD idarəsinin rəhbəri Mixail Litvin dəvət olunmuşdu.

Həmin vaxt Beriya hələ Qafqazda işlərini qaydaya salır və Moskvaya köçməyə hazırlaşırdı.

Bağ evində nələrin müzakirə edildiyi barədə məlumatlar sonradan Uspenskinin istintaq zamanı verdiyi ifadələrdən məlum olub. Təbii ki, repressiya dövrünün istintaq materiallarına ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Buna görə də həmin məlumatları təsdiqlənmiş fakt deyil, Uspenskinin ifadələrinə əsaslanan versiya kimi qəbul etmək daha doğrudur.

Bu versiyaya görə, Yejov tabeliyində olanlara istintaq işlərinin izlərini gizlətməyi və sənədləri mümkün qədər tez yekunlaşdırmağı tapşırmışdı. Məqsəd baş verənlərin sonradan araşdırılmasının qarşısını almaq idi.

Mixail Litvin isə işlərin uğursuz nəticələnəcəyi təqdirdə özünü güllələyəcəyini bildirmişdi. Görüşdə razılaşmışdılar ki, lazım gələndə Yejov müvafiq işarə verəcək. Həmin işarə telefon zəngi oldu.

1938-ci il noyabrın 12-də Yejov Litvini Moskvaya “hesabat vermək” üçün çağırdı. Vəziyyəti anlayan Litvin tabeliyində olan tapançanı çıxararaq özünü güllələdi. Cəmi iki gün sonra növbə Uspenskiyə çatdı.

Onun ifadələrinə görə, Yejov ona ağır və ümidsiz səslə belə demişdi: “Səni Moskvaya çağırırlar, işlərinə baxacaqlar”.

Ardınca isə necə gedəcəyinə və bundan sonra nə edəcəyinə özünün qərar verməli olduğunu bildirmişdi.

Uspenski hər şeyi anlamışdı. Onu Moskvada nə gözlədiyini yaxşı bilirdi. Buna görə də intihar məktubu yazaraq yoxa çıxmaq qərarına gəldi.

Lakin onun qaçış planında bir ciddi səhv vardı.

Bir məktubun yaratdığı şübhə: Lyuşkovun adı niyə təhlükəli idi?

Uspenski qaçmağa hazırlaşarkən məktub yazmışdı. Ancaq məktubda Henrix Lyuşkovun adını çəkməsi onun üçün ciddi problemə çevrildi.

Lyuşkov Uzaq Şərqdə NKVD-yə rəhbərlik etmiş yüksək vəzifəli çekist idi. 1938-ci ilin iyununda o, Sovet İttifaqının sərhədini keçərək Yaponiyanın nəzarətində olan Mançuriyaya qaçmışdı.

Bu hadisə sovet xüsusi xidmət orqanları üçün böyük biabırçılıq idi. Çünki Lyuşkov NKVD sisteminin daxilindəki mühüm sirlərə, repressiya mexanizminə və sovet rəhbərliyinin fəaliyyətinə dair həssas məlumatlara malik idi.

Onun qaçışı Moskvada ciddi narahatlıq doğurmuşdu. Buna görə də Lyuşkovun adının hər hansı sənəddə çəkilməsi xüsusi diqqətlə araşdırılırdı.

Uspenskinin məktubunda bu ada yer verməsi Beriya və Stalin üçün şübhəli görünə bilərdi. Onlar belə düşünə bilərdilər ki, özünü öldürmüş kimi göstərən bir adamın Lyuşkovu xatırlatması təsadüfi deyil. Bəlkə də onun da gizlətdiyi başqa sirlər vardı?

Beləliklə, Uspenski özünü xilas etmək üçün yazdığı məktubla, əslində, şübhələri daha da artırmışdı.

Dneprdə onun cəsədinin axtarışları heç bir nəticə vermədi. Stalin isə baş verənlərdən qəzəblənmişdi.

Bir yüksək vəzifəli çekist özünü güllələmiş, digəri isə çayda yoxa çıxmışdı. Bu vəziyyət sovet rəhbərliyi üçün həm təhlükəsizlik, həm də nüfuz məsələsinə çevrilmişdi.

Yejovun taleyi də artıq həll olunmuşdu. O, tezliklə NKVD rəhbəri vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və yerini Beriyaya verdi.

1938-ci il noyabrın 22-də Stalin Beriyaya xüsusi göstəriş göndərərək Uspenskinin nəyin bahasına olursa-olsun tutulmasını tələb etdi.

Stalin yazırdı ki, çekistlərin nüfuzu ciddi şəkildə zədələnib. Onlar ölkə daxilində gizlənən, hamının gözü qarşısında hakimiyyətə meydan oxuyan bir «alçağı» tuta bilmirlər.

Onun fikrincə, belə vəziyyətə dözmək mümkün deyildi.

Saxta pasport və yeni həyat: Uspenski necə gizləndi?

Bu vaxt Uspenski artıq ölkə daxilində hərəkət edirdi. O, İvan Lavrentyeviç Şmaşkovski adı ilə saxta sənədlərdən istifadə edirdi.

1932-ci ildə SSRİ-də tətbiq edilən daxili pasport sistemi sovet vətəndaşlarının şəxsiyyətini müəyyənləşdirmək üçün əsas vasitəyə çevrilmişdi. Uspenski də məhz bu sənədi özünün əsas müdafiə vasitəsinə çevirmişdi.

O, Kurskdan başlayaraq müxtəlif marşrutlarla hərəkət etdi. Arxangelsk, Kaluqa və Moskva istiqamətində gedərək paytaxt ətrafında gizlənməyə nail oldu.

Nəhayət, keçmiş məşuqəsi Larisa Matsonun yanına yerləşdi.

Larisanın əri də çekist idi və 1938-ci ildə güllələnmişdi. Bu səbəbdən qadının özünün də təhlükəsizliyi sual altında idi. Uspenski isə onun yanında qalaraq bir müddət gizlənə bildi.

Bir müddət sonra onlar Murom şəhərinə köçdülər. Larisa burada doğum şöbəsinin müdiri vəzifəsində işə düzəldi.

İlk baxışdan hər şey qaydasına düşmüşdü. Uspenski isə heç yerdə işləmirdi. Onun pulu tükənmişdi və bütünlüklə keçmiş məşuqəsinin maddi dəstəyindən asılı vəziyyətə düşmüşdü.

Məhz bu məqamda qaçış planı dağılmağa başladı.

Muromdakı mübahisə: Qaçağın taleyini dəyişən qadın

1939-cu ilin martında Uspenski ilə Larisa arasında ciddi mübahisə baş verdi.

Qadın onun davranışından və maddi asılılığından bezmişdi. Mübahisə zamanı Larisa Uspenskini təhlükəsizlik orqanlarına təhvil verməklə hədələdi və onu evdən qovdu.

Beləliklə, qaçağın ən etibarlı sığınacağı da əlindən çıxdı.

Burada maraqlı bir məqam var: Uspenski aylarla sovet təhlükəsizlik orqanlarından gizlənə bilmişdi. Onun axtarışına böyük qüvvələr cəlb edilmiş, Stalin şəxsən tutulmasını tələb etmişdi. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, onu tapmaq mümkün olmamışdı.

Nəticədə isə qaçağın taleyini böyük siyasi intriqalar deyil, ən adi məişət münaqişəsi həll etdi.

Onun pulu qurtardı, qadının səbri tükəndi və sığınacaq bağlandı.

Uspenski yenidən qaçmağa başladı. Bu dəfə Kazan, Arzamas və Sverdlovsk şəhərlərində gizlənməyə çalışdı. Lakin heç bir yerdə bir həftədən artıq qala bilmirdi.

O, daim izlənildiyini düşünür, hər an həbs olunacağından qorxurdu. Bu qorxu təsadüfi deyildi. Çünki Uspenski NKVD-nin necə işlədiyini, həbsxanalarda insanlara hansı işgəncələrin verildiyini və istintaqın necə aparıldığını öz təcrübəsindən bilirdi.

Beş aylıq qaçışın sonu: Uspenski necə tutuldu?

Təhlükəsizlik orqanları Uspenskinin axtarışını dayandırmamışdı. Onun hərəkət marşrutları araşdırılır, əlaqələri yoxlanılırdı.

Nəhayət, 1939-cu il aprelin 16-da Miass şəhərində Uspenskinin yeri müəyyən edildi və o, həbs olundu.

Beriya tərəfindən təşkil edilən axtarış əməliyyatının əsas istiqamətlərindən biri keçmiş məşuqəsi Larisa Matsonla bağlı məlumatlar idi. İstintaq materiallarına görə, Uspenskinin izinə məhz onun vasitəsilə düşmək mümkün olmuşdu.

Beləliklə, məktubda çəkilən Lyuşkovun adı və Muromda baş verən münaqişə qaçağın ətrafında halqanın daralmasına səbəb oldu.

Uspenski saxlanıldıqdan sonra Moskvaya aparıldı və xüsusi rejimli Suxanov həbsxanasına yerləşdirildi. Həmin vaxt onun keçmiş rəhbəri Nikolay Yejov da bu həbsxanada saxlanılırdı.

İstintaq zamanı Uspenski ağır təzyiqlərə məruz qaldı. Tezliklə o, müxtəlif sui-qəsdlərdə iştirak etdiyini və dövlət əleyhinə fəaliyyət göstərdiyini etiraf etdi.

Bir vaxtlar sovet cəmiyyətini “təmizləmək” adı altında minlərlə insanın məhv edilməsində iştirak edən Uspenski indi özü də repressiya maşınının qurbanına çevrilmişdi.

İstintaq zamanı o, sonradan güllələnən bir çox keçmiş həmkarlarının da adını çəkdi.

Son hökm: Cəlladın özünün edamı

1940-cı il yanvarın 16-da Aleksandr Uspenskinin adı Lavrenti Beriyanın Stalinə təqdim etdiyi növbəti güllələnmə siyahısına daxil edildi.

Stalinin siyahının üzərinə yazdığı qısa «Hə» qeydi orada adı olanların taleyini həll etdi.

1940-cı il fevralın 26-da Hərbi Kollegiyanın hökmü ilə Aleksandr Uspenski güllələndi.

Onunla birlikdə həyat yoldaşı da edam edildi. Qadın ərinin qaçışından dərhal sonra həbs olunmuşdu.

Keçmiş məşuqəsi Larisa Matsonun taleyi isə nisbətən fərqli oldu. O, səkkiz il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi və 1950-ci illərdə reabilitasiya olundu.

Uspenskinin həyat yoldaşı da yenidənqurma illərində ölümündən sonra reabilitasiya edildi.

Uspenskinin özünə isə çoxsaylı cinayətlərdə iştirakı nəzərə alınaraq bəraət verilmədi.

Bəs niyə gizlənə bilmədi?

Başlıqdakı suala qayıdaq.

Aleksandr Uspenski təxminən beş ay ərzində saxta ad və sənədlərlə ölkə daxilində gizlənə bilmişdi. Onu tapmaq üçün sovet təhlükəsizlik orqanları böyük səylər göstərmiş, Stalin şəxsən tutulmasını tələb etmişdi.

Lakin onun süqutuna səbəb yalnız saxta sənədlərin üzə çıxması olmadı.

Uspenski özünün ən böyük səhvini insan amilini düzgün qiymətləndirməməklə etdi. O, gizlənmək üçün başqa insanların köməyinə ehtiyac duyurdu. Maddi imkanları tükəndikcə həmin insanlardan asılılığı artırdı. Nəticədə isə ən yaxın sığınacağına çevrilən qadınla münasibətləri pozuldu.

Onun hekayəsindən çıxan acı nəticə budur: insanı bəzən divarlar, saxta sənədlər və gizli marşrutlar deyil, münasibətdə olduğu insanlar ələ verir.

Uspenski saxta soyadını bir gecədə dəyişə bilərdi. Ancaq başqa insanlardan asılılığını aradan qaldıra bilmədi.

Dneprdə yoxa çıxan, aylarla sovet təhlükəsizlik orqanlarından gizlənən və nəhayət, Miassda ələ keçirilən bu adamın taleyi repressiya maşınının öz yaradıcılarını da necə məhv etdiyini göstərən tarixi nümunələrdən biridir.

Bir vaxtlar minlərlə insanın taleyini həll edən çekist sonda özünün yaratdığı qorxu sisteminin qurbanına çevrildi.

Natiq Səlim,
KONKRET.az