Stalin dövründə qiymətlər niyə daim ucuzlaşırdı, Xruşşov hakimiyyətə gələndən sonra isə bahalaşmağa başladı?
Cəmiyyətdə “Stalinin vaxtında yaxşı yaşayırdıq, yoxsa Xruşşovun dövründə?” mübahisəsi adətən bir faktın ətrafında cərəyan edir: Stalinin hakimiyyəti illərində hər yaz qiymətlərin aşağı salındığı elan edilirdi. Xruşşov dövründə isə nəinki ucuzlaşma dayandı, əksinə, qiymətlər artmağa, mağazalarda ərzaq qıtlığı yaranmağa başladı. Bu müqayisədən bəziləri birinci rəhbərin xalqa qayğısını, digərinin isə idarəçilik səhvlərini ön plana çıxarır.
Amma məsələnin mahiyyətinə, yəni Stalinin dövründə qiymətlərin ucuzlaşdırılması üçün vəsaitin haradan əldə edildiyinə və Xruşşov hakimiyyətə gələndə bu imkanların niyə tükəndiyinə nəzər salsaq, mənzərənin göründüyü qədər sadə və ziddiyyətli olmadığını görərik.
Stalin dövründə qiymətlər niyə aşağı salınırdı?
Bu gün həmin dövrü şəxsən xatırlayanların sayı getdikcə azalsa da, 1947-ci ildə SSRİ-də pul islahatı həyata keçirildiyini unutmaq olmaz. İslahatın əsas məqsədi dövriyyədəki artıq pul kütləsini azaltmaq idi. Köhnə pullar 10:1 nisbətində dəyişdirildi. Bundan sonra isə hər yaz ərzaq və gündəlik tələbat mallarının pərakəndə satış qiymətlərinin aşağı salınması ənənəyə çevrildi.
Ucuzlaşma kifayət qədər ciddi idi. 1953-cü ilə qədər kütləvi istehlak mallarının qiymətləri 1947-ci illə müqayisədə yarıdan da aşağı düşmüşdü. Təsəvvür edin, bu gün mağazalarda ərzaq məhsulları 2020-ci illə müqayisədə iki dəfə ucuz olsun. Əsl möcüzə kimi görünərdi! Sovet təbliğatı da məhz belə nəticələri Qərbə nümayiş etdirməyi sevirdi.
Ancaq bu “möcüzə”nin arxasında konkret iqtisadi mexanizm dayanırdı.
Dövlət kolxozlardan kənd təsərrüfatı məhsullarının əsas alıcısı, mağazalarda isə yeganə satıcısı idi. Kənd təsərrüfatı məhsullarının tədarük qiymətləri elə müəyyənləşdirilirdi ki, çox vaxt istehsal xərclərini belə tam ödəmirdi. Kəndlinin istehsal etdiyi məhsul dövlət tərəfindən ucuz qiymətə alınır, şəhərdə isə istehlakçılara daha yüksək qiymətə satılırdı.
Məhz bu iki qiymət arasındakı fərq dövlətin əsas gəlir mənbələrindən birinə çevrilmişdi. Həmin vəsait hesabına şəhərlərdə qiymətlərin aşağı salınması ilə yanaşı, sənayeləşmə və müharibədən sonrakı bərpa işləri də maliyyələşdirilirdi. Partiya sənədlərində bu mexanizm kənd təsərrüfatından sənayeyə vəsait axını, yaxud “qiymət qayçısı” siyasəti kimi xarakterizə olunurdu.
Sadə dillə desək, şəhərdə qiymətlərin ucuzlaşması yalnız istehsalın kəskin artması və məhsuldarlığın yüksəlməsi hesabına baş vermirdi. Burada əsas rol dövlətin kənddən şəhərə doğru həyata keçirdiyi sərt maliyyə resursları bölgüsünə məxsus idi. Daha açıq ifadə etsək, dövlət kəndlinin əməyindən əldə olunan gəlirin əhəmiyyətli hissəsini sənayeləşmə və şəhər əhalisinin təminatı naminə mənimsəyirdi.
Əlbəttə, qiymətlərin aşağı salınmasına müharibədən sonrakı iqtisadi bərpa prosesi də müəyyən təsir göstərirdi. İstehsalın artması, əmək məhsuldarlığının yüksəlməsi və maya dəyərinin azalması dövlətə əlavə imkanlar yaradırdı. Lakin əsas mexanizm yenə də inzibati qiymət siyasəti və kənd təsərrüfatı hesabına sənayenin maliyyələşdirilməsi idi.
Bazar iqtisadiyyatından fərqli olaraq, sovet sistemində qiymətləri istehsalçı ilə razılaşdırmaq tələb olunmurdu. Dövlət məhsulun hansı qiymətə alınacağını özü müəyyənləşdirirdi. Tutaq ki, taxılın istehsalına 4 qəpik xərc çəkilirdisə, dövlət onu 3 qəpiyə almaq qərarı verə bilərdi. Kəndlinin isə məhsulunu başqa alıcıya satmaq imkanı yox idi.
Xruşşov dövründə qiymətlər niyə bahalaşmağa başladı?
Burada haqlı bir sual meydana çıxır: qiymətləri dövlət müəyyənləşdirirdisə, Xruşşov niyə Stalinin siyasətini davam etdirmədi?
Əslində, o, bu siyasəti müəyyən müddət davam etdirə bilərdi. Lakin gec-tez iqtisadi imkanların tükənməsi qaçılmaz idi. İstehsalın artım tempi əvvəlki kimi yüksək deyildi, kənd təsərrüfatından əlavə vəsait götürmək imkanları isə getdikcə məhdudlaşırdı. Tədarük qiymətlərini daha da aşağı salmaq mümkün deyildi. Pərakəndə satış qiymətlərini azaltmaq isə dövlətin maliyyə gəlirlərini ciddi şəkildə zəiflədə bilərdi.
Bundan başqa, Xruşşov Stalinin siyasi və iqtisadi kursunu dəyişdirmək istəyirdi. O, özü də kənd mühitindən çıxmışdı və kənd təsərrüfatının hansı ağır şərtlər altında fəaliyyət göstərdiyini yaxşı anlayırdı. Buna görə də əvvəlki siyasətin əksinə olaraq, əhalinin gəlirlərini artırmağa üstünlük verdi.
Aşağı tədarük qiymətləri hesabına dövlətin resurs toplaması əvəzinə, insanların əlində daha çox pul qalmasına şərait yaratmağa çalışdı. Pensiyalar artırıldı, aztəminatlı və aşağı maaş alan işçilərin əməkhaqları yüksəldildi, bəzi vergilər ləğv olundu. İlk baxışdan bu, kifayət qədər cəlbedici sosial siyasət idi.
Lakin planlı iqtisadiyyatın ciddi bir problemi var idi: əhalinin gəlirləri artır, amma mağazalardakı məhsulların miqdarı eyni qalırdı. Nəticədə insanların əlində pul çoxalır, lakin həmin pulla almağa kifayət qədər mal tapılmırdı. Beləliklə, pul kütləsi ilə əmtəə təklifi arasında ciddi disbalans yaranır, ərzaq və gündəlik tələbat mallarının qıtlığı dərinləşirdi.
Xruşşov eyni zamanda əvvəlki iqtisadi sistemin əsas maliyyə mənbəyini də zəiflətmişdi.
Kənd təsərrüfatı siyasəti ziddiyyətli xarakter daşıyırdı. Bir tərəfdən, kolxozların istehsala marağını artırmaq məqsədilə tədarük qiymətləri yüksəldilirdi. Digər tərəfdən isə qarğıdalı kampaniyası və xam torpaqların mənimsənilməsi kimi layihələr mövcud kənd təsərrüfatı sistemini tamamlayan tədbirlər olmaq əvəzinə, bəzən onun alternativi kimi həyata keçirilirdi.
Qarğıdalı bəzi bölgələrdə iqlim şəraiti nəzərə alınmadan əkilir, xam torpaqların mənimsənilməsi isə uzunmüddətli iqtisadi və ekoloji problemlər yaradırdı. 1960-cı illərin əvvəllərində bu siyasətin mənfi nəticələri daha aydın görünməyə başladı.
Bununla yanaşı, kolxozçuların şəxsi yardımçı təsərrüfatlarına qoyulan məhdudiyyətlər də ət və süd istehsalına mənfi təsir göstərdi. Nəticədə ərzaq istehsalı şəhər əhalisinin sürətlə artan tələbatını ödəyə bilmədi.
SSRİ müharibədən sonrakı dövrdə ilk dəfə olaraq xaricdən böyük həcmdə taxıl almaq məcburiyyətində qaldı. Beləliklə, əvvəllər şəhərlərdə ucuz qiymətləri təmin etmək üçün istifadə olunan kənd təsərrüfatı resursları artıq özünü təmin etmək üçün əlavə maliyyə tələb etməyə başladı.
1961-ci il pul islahatı: əslində nə baş verdi?
İqtisadi problemlərin dərinləşdiyi bir vaxtda sovet rəhbərliyi vəziyyətdən çıxış yolu kimi 1961-ci il pul islahatına əl atdı.
Rəsmi olaraq bu, hesablaşmaları asanlaşdırmaq məqsədi daşıyan denominasiya idi. Köhnə pullar yeni pullarla 10:1 nisbətində əvəzləndi. Lakin pul islahatı yalnız texniki dəyişiklikdən ibarət deyildi. Rublun qızıl təminatının dəyişdirilməsi və qiymət nisbətlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsi onun real alıcılıq qabiliyyətinə də təsir göstərdi.
Xüsusilə kolxoz bazarlarında qiymətlərin azaldılması məsələsi diqqət çəkirdi. İslahatdan sonra həmin bazarlarda qiymətlər nominal olaraq 10 dəfə deyil, təxminən 4,5 dəfə aşağı düşdü. Başqa sözlə, yeni rublun alıcılıq qabiliyyəti əvvəlki pul vahidi ilə müqayisədə gözlənildiyi qədər qorunmadı. Nəticədə əhali eyni məhsullara əvvəlkindən daha çox real vəsait xərcləməli oldu.
Bu islahat əslində əhalinin əlində toplanmış pul kütləsi ilə ölkədəki əmtəə təklifi arasındakı uyğunsuzluğu aradan qaldırmaq cəhdlərindən biri idi.
1962-ci ilə gəldikdə isə hökumət ət və kərə yağı kimi əsas ərzaq məhsullarının qiymətlərini əvvəlki səviyyədə saxlamağın getdikcə çətinləşdiyini anladı. Daha böyük qıtlığın qarşısını almaq üçün qiymətlərin artırılması qərara alındı. Ətin qiyməti təxminən 30 faiz, kərə yağının qiyməti isə 25 faiz bahalaşdırıldı.
Hakimiyyət bu addımı tələbatı azaltmaq və iqtisadi tarazlığı bərpa etmək vasitəsi kimi təqdim edirdi. Əhali üçün isə bu, verilən vədlərin pozulması demək idi. İnsanlara bir tərəfdən həyat səviyyəsinin yüksələcəyi, kommunizmə doğru irəlilədikləri deyilirdi, digər tərəfdən isə gündəlik tələbat mallarına daha çox pul ödəmək tələb olunurdu.
Novorossiysk yox, Novoçerkassk: sovet hakimiyyətinin qanlı cavabı
Gözlənilən iqtisadi tarazlıq əldə olunmadı. Əksinə, ərzaq qıtlığı daha da dərinləşdi, mağaza rəfləri boşalmağa başladı. 1963–1964-cü illərdə ərzaq böhranı artıq açıq xarakter almışdı.
Əhali arasında narazılıq getdikcə artırdı. İnsanları narahat edən təkcə qiymətlərin bahalaşması deyildi. Əsas problem hakimiyyətin vədləri ilə gündəlik həyatın reallıqları arasındakı ziddiyyət idi. İnsanlar düşünürdülər ki, əgər ölkə inkişaf edir, əmək məhsuldarlığı artır və hakimiyyət xalqı rifaha aparırsa, onda qiymətlər ən azı sabit qalmalı, imkan daxilində isə aşağı düşməlidir.
Bu narazılığın ən faciəli təzahürlərindən biri 1962-ci il iyunun 1-2-də Novoçerkassk şəhərində baş verdi. Əməkhaqlarının azaldılması və ərzaq məhsullarının qiymətlərinin artırılmasına etiraz edən fəhlələrin nümayişi sovet hakimiyyəti tərəfindən silah gücünə yatırıldı. Dinc etirazçılara atəş açıldı, nəticədə onlarla insan həlak oldu və yaralandı. Hadisə sovet tarixinin ən qanlı səhifələrindən biri kimi yadda qaldı.
Nəticə: ucuzluğun əsl qiymətini kim ödəyirdi?
Beləliklə, Stalinin dövründə qiymətlərin mütəmadi aşağı salınması ilə Xruşşov hakimiyyəti illərində bahalaşma və ərzaq qıtlığının yaranması arasındakı fərqə yalnız rəhbərlərin şəxsi keyfiyyətləri və siyasi iradəsi prizmasından baxmaq düzgün olmazdı.
Əslində, söhbət iqtisadi resursların bölüşdürülməsinin iki fərqli üsulundan gedirdi.
Stalin dövründə şəhərlərdə ucuz qiymətlərin qorunmasının əsas yükünü kənd əhalisi daşıyırdı. Kənd təsərrüfatından sənayeyə böyük həcmdə resurs ötürülür, dövlət bu mexanizm hesabına həm sənayeləşməni, həm də şəhər əhalisinin ucuz ərzaqla təminatını həyata keçirirdi.
Xruşşov isə əhalinin gəlirlərini artırmağa, kənd təsərrüfatına daha çox vəsait yönəltməyə çalışdı. Lakin istehsalın artımı ilə əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin yüksəlməsi arasında lazımi tarazlığı yarada bilmədi. Nəticədə pul çoxaldı, məhsul çatışmadı, qiymətləri inzibati qaydada saxlamaq isə getdikcə çətinləşdi.
Bütün bunlar bir daha göstərir ki, iqtisadiyyatda qiymətləri inzibati qərarla aşağı salmaq mümkündür. Ancaq bu, həmin ucuzluğun real istehsal artımı və iqtisadi səmərəlilik hesabına əldə edildiyi anlamına gəlmir. Əgər istehsalçı öz əməyinin qarşılığını almırsa, istehsal stimulları zəifləyirsə və əhalinin tələbatı ödənilmirsə, ucuz qiymətlərin arxasında gec-tez qıtlıq dayanacaq.
Stalin dövründə ucuzluğun xərcini əsasən kəndli ödəyirdi. Xruşşov dövründə isə bu yükü başqa formada şəhər əhalisi də hiss etməyə başladı. Planlı iqtisadiyyatın əsas ziddiyyəti də məhz burada üzə çıxdı: istehsal və tələbat arasında tarazlıq yaradılmadan qiymətləri süni şəkildə aşağı səviyyədə saxlamaq mümkün deyil.
Və nəticədə iqtisadi problemlər təkcə mağaza rəflərindəki boşluqla deyil, cəmiyyətdəki narazılıq və qanlı hadisələrlə də özünü göstərdi.
Ağagül Mürsəlov
KONKRET.az
