Bir vaxtlar yalnız fantastik filmlərdə gördüyümüz sürücüsüz avtomobillər artıq dünyanın bir çox ölkəsində real yollarda hərəkət edir. ABŞ, Çin, Almaniya və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi ölkələrdə bu texnologiya sınaq mərhələsini geridə qoyaraq kommersiya istifadəsinə keçməyə başlayıb. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, yaxın 10-20 il ərzində ənənəvi avtomobillərin əhəmiyyətli hissəsini süni intellektlə idarə olunan nəqliyyat vasitələri əvəz edə bilər.

Bəs sürücüsüz avtomobil nədir, necə işləyir və bu sistem nə dərəcədə təhlükəsizdir?

KONKRET.az yenisabah-a istinadən xəbər verir ki, sürücüsüz avtomobil (Autonomous Vehicle – AV) insanın sükan arxasında olmadan hərəkət edə bilən nəqliyyat vasitəsidir. Belə avtomobillər yol nişanlarını, piyadaları, digər avtomobilləri və ətraf mühiti xüsusi sensorlar vasitəsilə analiz edir, daha sonra süni intellekt saniyənin mində biri qədər qısa müddətdə qərar qəbul edir.

Bu avtomobillərin əsas məqsədi insan səhvlərini minimuma endirmək, qəzaların sayını azaltmaq və nəqliyyatı daha təhlükəsiz etməkdir.

Bu avtomobillər bir neçə texnologiyanın birlikdə işləməsi nəticəsində hərəkət edir.

1. Kameralar – Avtomobilin ətrafında yerləşdirilən kameralar:

Yol nişanlarını tanıyır;

Svetoforun rəngini müəyyən edir;

Zolaqları izləyir;

Piyadaları və velosipedçiləri aşkar edir.

2. Radar sistemi – Yağış, qar və duman kimi hava şəraitində belə qarşıdakı obyektləri müəyyən edir və onların sürətini hesablayır.

3. LiDAR – Lazer şüaları göndərərək ətrafın üçölçülü xəritəsini yaradır. Bu sistem sayəsində avtomobil məsafəni ölçür, maneələri müəyyən edir, təhlükəli vəziyyətləri əvvəlcədən görür.

4. GPS və yüksək dəqiqlikli xəritələr – Adi naviqasiyadan fərqli olaraq burada santimetr dəqiqliyində xəritələr istifadə olunur.

5. Süni intellekt – Toplanan bütün məlumatlar süni intellekt tərəfindən emal olunur.

Məsələn, qarşıdan uşaq qaçarsa, qəfil avtomobil zolağa daxil olarsa, işıqfor sarıya keçərsə, sistem bir neçə millisaniyə ərzində qərar verir.

Mütəxəssislər sürücüsüz avtomobilləri 6 səviyyəyə bölürlər.

1. Səviyyə 0 – Tamamilə insan idarə edir.

2. Səviyyə 1 – Sürətə və ya zolağa nəzarətdə avtomobil kömək edir.

3. Səviyyə 2 – Sükan və sürət eyni vaxtda avtomobil tərəfindən idarə oluna bilir. Bu gün satılan bir çox premium avtomobil bu səviyyədədir.

4. Səviyyə 3 – Müəyyən şəraitdə avtomobil özü idarə edir. Lazım olduqda sürücü sükanı təhvil alır.

5. Səviyyə 4 – Müəyyən şəhər və marşrutlarda tam sürücüsüz hərəkət edir.

6. Səviyyə 5 – Heç bir sükan və pedal olmadan tam avtonom idarəetmə. Hazırda bu səviyyə kommersiya istifadəsində geniş yayılmayıb.

Əsas istifadə sahələri robot taksilər, yük daşımaları, logistika mərkəzləri, limanlar, mədən sənayesi, kənd təsərrüfatı texnikası, ictimai nəqliyyat, hava limanları, hərbi logistika.

ABŞ və Çində sürücüsüz taksilər artıq minlərlə sərnişin daşıyır.

Hansı şirkətlər bu avtomobilləri istehsal edir?

1. Tesla – Ən məşhur avtonom idarəetmə sistemlərindən biri Full Self Driving (FSD) texnologiyasıdır. Şirkət əsasən kamera və süni intellektə üstünlük verir.

2. Waymo – Google-un ana şirkəti Alphabet-ə məxsus Waymo hazırda dünyanın ən inkişaf etmiş robotaksi şirkəti hesab olunur. Onların avtomobilləri ABŞ-ın bir neçə şəhərində sərnişin daşıyır.

3. Mercedes-Benz – Mercedes Level 3 sertifikatı alan ilk iri avtomobil istehsalçılarından biridir. Drive Pilot sistemi Almaniya və ABŞ-da istifadəyə verilib.

4. BMW – Yeni nəsil avtonom idarəetmə sistemləri üzərində çalışır.

5. Audi – Süni intellekt və yüksək səviyyəli sürücü köməkçi sistemlərinə böyük investisiya yatırır.

6. Volvo – Təhlükəsizlik texnologiyalarında lider hesab olunur. Avtonom yük avtomobilləri üzərində də işləyir.

7. Toyota – Yaponiya şirkəti xüsusilə təhlükəsizlik yönümlü avtonom sistemlər hazırlayır.

8. BYD – Çinin ən sürətlə böyüyən elektromobil istehsalçılarından biridir. Son illərdə avtonom idarəetməyə milyardlarla dollar sərmayə yatırıb.

Robotaksilər artıq bir çox şəhərdə fəaliyyət göstərir. Üstünlükləri ondan ibarətdir ki, insan səhvlərini azaldır, yol qəzalarını minimuma endirə bilər, yanacaq və enerji sərfiyyatını optimallaşdırır, tıxacları azaltmağa kömək edir, yaşlı və əlillərin hərəkət imkanlarını artırır, logistika xərclərini aşağı salır.

Mənfi tərəfləri isə ondan ibarətdir ki, texnologiyanın qiyməti yüksəkdir, kibertəhlükəsizlik riskləri mövcuddur, hüquqi məsuliyyət tam müəyyən edilməyib, pis hava şəraiti sensorların işini çətinləşdirə bilər, süni intellekt bütün fövqəladə vəziyyətləri hələ tam proqnozlaşdıra bilmir.

Azərbaycanda tətbiqi mümkündürmü?

Azərbaycanda sürücüsüz avtomobillərin geniş tətbiqi üçün ilk növbədə yol infrastrukturunun, yüksək dəqiqlikli rəqəmsal xəritələrin, 5G rabitəsinin, qanunvericiliyin və sığorta mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi vacibdir. Bununla yanaşı, ağıllı şəhər layihələrinin inkişafı gələcəkdə belə texnologiyaların tətbiqini asanlaşdıra bilər.

Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, yaxın onillikdə sürücüsüz avtomobillər süni intellekt, elektromobillər və ağıllı şəhər infrastrukturu ilə birlikdə nəqliyyat sektorunu köklü şəkildə dəyişdirəcək. Bu texnologiya yalnız avtomobil idarəetməsini deyil, həm də logistika, ictimai nəqliyyat, şəhərsalma və yol təhlükəsizliyi sahələrini yenidən formalaşdıracaq. Bir çox mütəxəssis hesab edir ki, gələcəkdə sükan arxasında insan görmək bu gün at arabası görmək qədər nadir hala çevrilə bilər.