Altayda arxeoloqlar 2300 ildən çox əvvəl dəfn edilmiş qadına məxsus qədim baş geyiminin qalıqlarını aşkar ediblər. Qadının məzarı bürünc boyunbağı, qızıl sırğalar və qızıl naxışlarla bəzədilmiş baş geyimi ilə diqqət çəkir. Baş geyiminin üzərində sayqa antiloplarının başlarını təsvir edən üç bəzək elementi də olub.
Dəfn yeri Altayın şimal-qərbində yerləşən Xanxarin Dol nekropolunun 31 nömrəli kurqanında aşkar edilib. Üzvi materiallardan hazırlanan baş geyiminin böyük hissəsi zamanla çürüyərək yox olsa da, qızıl bəzəklər və qadının kəllə sümüyünün ətrafında qalan izlər alimlərə onun ilkin görünüşünü bərpa etməyə imkan verib. Tapıntı həmçinin Pazırık mədəniyyətinin geyim ənənələri və həmin dövrdə sosial statusun necə ifadə olunması barədə yeni məlumatlar təqdim edir.
Qadının məzarından qızıl folqa ilə örtülmüş bürünc boyun halqası, iki zərif qızıl sırğa, dəmirdən hazırlanmış saç sancağı, keramika qab, bıçaq və ritual məqsədli qida qalıqları tapılıb. Bu əşyalar onun Pazırık cəmiyyətində müəyyən nüfuza və xüsusi mövqeyə malik olduğunu ehtimal etməyə əsas verir. Bununla belə, yüksək statuslu dəfnlərdə tez-tez rast gəlinən mühüm bir əlamət — qadının yanında dəfn edilmiş at — bu məzarda olmayıb.
Qədim baş geyiminin sirri necə açıldı?
Dəfnin ən kövrək hissəsi tədqiqatçılar üçün ən maraqlı tapıntılardan birinə çevrilib. Baş geyimindən demək olar ki, heç nə qalmayıb. Onun mövcudluğunu yalnız kəllənin yaxınlığındakı uzunsov, tünd ləkə, qorunub saxlanmış dekorativ elementlər və onların məzardakı yerləşmə forması sübut edir.
Ləkənin uzunluğu təxminən 22,5 santimetr, eni isə 4–8 santimetr olub. Bu ölçülərə əsaslanan tədqiqatçılar baş geyiminin nisbətən alçaq formada olduğunu ehtimal edirlər. Onların fikrincə, baş geyiminin əsas hissəsi karbonla zəngin gil, saç, keçə və parçadan hazırlanmış ola bilərdi. Qorunub qalan bəzək elementlərinin isə kiçik dəliklər vasitəsilə onun səthinə tikildiyi güman edilir.
Bu baş geyimi indiyədək Pazırık qadınlarına aid olduğu müəyyənləşdirilən bəzi digər nümunələrdən xeyli kiçik olub. Xanxarin Dol ərazisindən və yaxınlıqdakı Çineta-II nekropolundan tapılmış müqayisəli baş geyimlərinin hündürlüyü müvafiq olaraq 39,5 və 36 santimetr təşkil edib. Yeni aşkar edilmiş nümunə isə onlardan, demək olar ki, iki dəfə alçaq olub.
Qızıl bəzəklərdə sayqa təsvirləri
Baş geyiminin üzərində 15 kiçik, dairəvi qızıl folqa parçası və üç zoomorfik bəzək elementi aşkarlanıb. Bu fiqurlar qadının başına yaxın yerləşdirilib. Tədqiqat müəllifləri onları heyvan başlarının təsvirləri kimi qiymətləndirir və əsasən sayqa antilopunu, yaxud ona bənzər başqa bir heyvanı əks etdirdiyini düşünürlər.
Sayqa təsvirləri Pazırık incəsənətində ən geniş yayılmış motivlərdən hesab edilmir. Bununla belə, Altaydakı qədim dəfnlərdən tapılmış at yəhərləri və digər at ləvazimatları, geyim bəzəkləri və müxtəlif dekorativ əşyalar üzərində bu heyvanın təsvirlərinə rast gəlinib. Bu fakt sayqanın qədim köçəri xalqların bədii təsvir dünyasında müəyyən yer tutduğunu göstərir.
Alimlər həmçinin qeyd edirlər ki, sayqa təsviri hesab edilən bəzi fiqurlar Mərkəzi Asiyada keçmişdə yaşamış başqa bir antilop növünə də bənzəyə bilər. Buna görə də təsvirlərin dəqiq hansı heyvana aid olduğunu müəyyənləşdirmək üçün əlavə müqayisələrə ehtiyac var.
Qədim cəmiyyətdə sosial status necə müəyyənləşirdi?
Qadının məzarından qızıl bəzəkli əşyaların tapılması onun cəmiyyətdə nüfuzlu mövqeyə malik ola biləcəyini göstərir. Lakin yanında atın dəfn edilməməsi onun sosial statusunu yalnız ən yüksək elita ilə əlaqələndirməyə imkan vermir.
Tədqiqatın əhəmiyyəti də məhz bu məqamda üzə çıxır. Tapıntılar Pazırık cəmiyyətində sosial iyerarxiyanın daha mürəkkəb olduğunu, nüfuzun təkcə bir əlamətlə deyil, müxtəlif amillərin birləşməsi ilə ifadə edildiyini ehtimal etməyə əsas verir. Geyim, baş geyimləri, qızıl bəzəklər və dəfn mərasiminin xüsusiyyətləri insanın cəmiyyətdəki mövqeyini göstərən fərqli vasitələr ola bilərdi.
Beləliklə, 2300 ildən çox əvvəl dəfn edilmiş qadının məzarı qədim Altay sakinlərinin geyim mədəniyyəti, bəzək ənənələri və sosial münasibətləri barədə yeni məlumatlar təqdim edir.
Natiq Səlim,
KONKRET.az
İllüstrasiya: Arxeoloji təsvirlər və tədqiqatda verilən detallara əsasən Pazırık qadınının baş geyiminin bərpa edilmiş ehtimal olunan görünüşü.