Avarlar haqqında ümumi məlumat
Avarlar Şimali Qafqazın, xüsusilə Dağıstanın ən böyük yerli xalqlarından biridir. Onların əksəriyyəti Dağıstanın mərkəzi və şimal-qərb hissələrindəki dağlıq ərazilərdə yaşayır. Avar icmalarına Şimali Azərbaycanda, Türkiyədə və Yaxın Şərqin bir sıra ölkələrində də rast gəlinir.
Avar dili Şimal-Şərqi Qafqaz dilləri ailəsinin Dağıstan qoluna daxildir. Mətbuatda, təhsil müəssisələrində və ədəbiyyatda istifadə olunan ədəbi dil “Bolmats” adlanır. Bu söz “xalqın dili” mənasını verir.
Qafqaz avarlarını VI–VII əsrlərdə Daxili Asiyadan Balkanlara doğru hərəkət edən avarlarla eyniləşdirmək düzgün deyil. Müasir tədqiqatçılar bu iki xalq arasında birbaşa qohumluq əlaqəsinin olması fikrini qəbul etmirlər. Bununla belə, ehtimal olunur ki, Daxili Asiya avarları VI əsrin ortalarında Şimali Qafqazdan keçərkən burada yaşayan yerli avarlarla qarşılaşmış ola bilərlər.
Bu yazıda avarların mifoloji təsəvvürləri, dini inancları, xalq rəvayətləri və ənənələri haqqında məlumatlar təqdim olunur. Məlumatların əsas hissəsi nəşr edilmiş etnoqrafik tədqiqatlara əsaslanır. Ruslan Seferbekovun məqaləsinin biblioqrafiyasından da göründüyü kimi, bu sahədə aparılmış əsas tədqiqatların böyük qismi rus dilində çap olunub.
Qeyd etmək lazımdır ki, aşağıdakı məlumatlar avarların bütün icmaları üçün eyni dərəcədə xarakterik deyil. Bəzi inanclar yalnız müəyyən kəndlərdə və ya etnik qruplarda qeydə alınıb. Buna görə də hər bir rəvayətin hansı icmaya aid olduğu ayrıca göstərilir.
Dini inancların tarixi qatları
“Dünya Mədəniyyətləri Ensiklopediyası” avarların dini tarixini müxtəlif tarixi qatların bir-birinə qarışması kimi təqdim edir.
Ensiklopediyanın məlumatına görə, qədim dövrlərdə avarların dağ zirvələrində yaşayan tanrılara sitayiş etdikləri özünəməxsus dini sistemi olub. Avarların mifoloji təsəvvürlərində müqəddəs məkan sayılan əsas dağ Tlili Meer, baş tanrı isə Ts’ob adlanırdı.
V–XII əsrlər arasında Gürcü Pravoslav Xristianlığı Avarıstana yayılmağa başlayıb. Həmin dövrdən qalan izlər arasında Datun məbədi, Xunzax ərazisində avar dilində yazılar olan xaçlar və həftənin günlərinin avar dilindəki adları göstərilir.
XIII əsrdən etibarən isə sünni İslam bölgədə əsas dinə çevrilib. Quran məktəbləri fəaliyyət göstərib, yaşayış məntəqələrində məscidlər tikilib, avar torpaqlarında mühüm dini ziyarətgahlar formalaşıb.
Bununla belə, İslamın yayılması qədim xalq inanclarını tamamilə aradan qaldırmayıb. Əksinə, bəzi bütpərəst təsəvvürlər yeni dini mühitə uyğunlaşaraq yaşamaqda davam edib. Qədim tanrı və ruhlarla bağlı inancların İslami təsəvvürlərlə birləşməsi avarların ənənəvi dini dünyagörüşünün xarakterik xüsusiyyətlərindən biri olub.
Mövcud mənbələrdə baş tanrı Ts’ob haqqında onun adından və statusundan başqa ətraflı məlumat verilmir. Onunla bağlı konkret mifoloji süjetlər də qeydə alınmayıb. Avarların qədim dini təsəvvürləri barədə daha dolğun məlumatlar isə dağların, meşələrin və vəhşi heyvanların qoruyucusu sayılan ruhlarla bağlı rəvayətlərdə qorunub saxlanılıb.
Dağ ruhları və ovçuluq inancları
Rusiya Elmlər Akademiyasının Dağıstan Elmi Mərkəzinin etnoqrafı Ruslan Seferbekov avarların yüksək dağlarda yaşayan vəhşi keçilərin və maralların sahibi hesab edilən Budalaallar (və ya Budali) adlı ruhlara inandıqlarını qeydə alıb.
Tədqiqatçı bu varlıqları «İslamlaşdırılmış tanrılar» kimi xarakterizə edir. Başqa sözlə, dağların, vəhşi heyvanların və təbiətin qoruyucuları haqqında qədim inanclar İslamın yayılmasından sonra da yaşamaqda davam edib, lakin yeni dini mühitə uyğunlaşıb.
Seferbekovun araşdırmasına görə, Budalaallar haqqında təsəvvürlər müxtəlif avar icmalarında fərqli formalarda qorunub saxlanılıb.
Gidatl avarları Budalaalların ovçular tərəfindən öldürülmüş heyvanları yenidən dirildə bildiklərinə inanırdılar. Bu inanca görə, ovçu öldürdüyü vəhşi keçinin sümüklərini sındırmamalı idi. Çünki ruhlar həmin sümüklərdən istifadə edərək heyvanı yenidən həyata qaytara bilərdilər.
Həddindən artıq çox heyvan ovlayan şəxslər isə Budalaallar tərəfindən cəzalandırılırdı. Rəvayətlərə görə, ruhlar belə ovçuları uçurumdan aşağı atır, yaxud onların üzərinə qar uçqunu və qaya parçaları göndərirdilər.
Karatin avarları bu ruhları Budali adlandırırdılar. Onların dağ zirvələrində və mağaralarda yaşadıqlarına inanılırdı. Rəvayətlərə görə, Budaliləri yalnız dindar insanlar görə bilərdi.
Bu ruhların ən sevimli heyvanları vəhşi keçilər hesab olunurdu. Onlar keçilərə duz verir, südünü sağır və həmin süddən pendir hazırlayırdılar. Çox ov edən ovçuları cəzalandırır, dik dağ yamaclarında çətin vəziyyətə düşən çobanlara isə kömək edirdilər.
Axvax icmasında Budalaallar Boqos dağ silsiləsinin yaxınlığındakı Tarxo dağı ilə əlaqələndirilirdi. Onları gördüyünü iddia edən insanların təsvirlərinə görə, bu varlıqlar insana bənzəyir və vəhşi keçilər yetişdirirdilər.
Rəvayətlərdə Budalaalların dağ otlaqlarında erkək və dişi qoyunları bir-birindən ayırdıqları, bununla da quzuların yaz fəslinə yaxın doğulmasını təmin etdikləri bildirilir.
Soqratl kəndində isə Budal adlı müqəddəs bir varlıq haqqında əfsanə mövcuddur. Onun Əndəlüsün ən yüksək dağında yaşadığına və hətta qış fəslində insanlara çiçək dəstəsi gətirə bildiyinə inanılırdı. Budal heyvanların qoruyucusu sayılırdı. Ovçular ova çıxmazdan əvvəl ondan icazə istəyirdilər.
Bu rəvayətlər avarların qədim dünyagörüşündə təbiətin və vəhşi heyvanların xüsusi yer tutduğunu göstərir. İnsanla təbiət arasındakı münasibət yalnız gündəlik təsərrüfat fəaliyyəti ilə deyil, həm də mənəvi və dini qaydalarla tənzimlənirdi.
Meşələrin sahibləri
Seferbekovun araşdırmasında Axvax avarlarının Tlatlaxva adlandırdığı “meşə sahibləri” haqqında da məlumat verilir.
Bu varlıqlar ayı, canavar, öküz, maral və vəhşi donuz kimi heyvanların görkəmində təsvir olunurdular. Onların meşədə yaşayan bütün canlılar üzərində hakimiyyətə malik olduqlarına inanılırdı.
Rəvayətlərə görə, meşəyə daxil olan insanlar əvvəlcə dua etməli idilər. Əks halda meşə sahibləri onları qorxuda, yollarını azdıra, hətta öldürə bilərdilər.
Meşədə davranış qaydalarına da ciddi riayət olunmalı idi. İnsanlara səssiz hərəkət etmək, ucadan danışmamaq, gülməmək, mübahisə etməmək və söyüş söyməmək tövsiyə olunurdu.
Bu inanclar meşənin sadəcə ov və təsərrüfat məkanı deyil, həm də xüsusi qoruyucuları olan müqəddəs ərazi kimi qəbul edildiyini göstərir.
Avar mifologiyasında rəvayətlər
Oğurlanan uşaq
Xunzax və Andalal avarlarının inanclarında Xuducl adlı bir iblis haqqında rəvayət mövcuddur. Mənbədə bu adın yazılışı məhz belə verilir.
İnanca görə, Xuducl hamilə qadının bətnindəki uşağı və ya yeni doğulmuş körpəni oğurlayırdı. Hadisədən sonra evin kandarında, pəncərə altlığında və ya qadının gecə paltarında bir neçə damcı qan qalırdı.
Başqa bir rəvayətdə isə uşağı Budalaalların apardığı bildirilir. Bu hekayədə ana dindar və günahsız qadın kimi təqdim olunur. Uşaq Gunib yaxınlığındakı “Yəhər dağı”na və ya Botlixdə yerləşən “Mübarəklər dağı”na aparılır və orada Budalaallardan birinə çevrilir.
Yerli əhali arasında həmin dağların qayalarında ayaqyalın uşaqların yaş ayaq izlərinin göründüyü, bəzən isə Quran oxuyan səslərin eşidildiyi barədə rəvayətlər dolaşırdı.
Eyni iblisin inəklərin doğulmamış buzovlarını da apardığına inanılırdı. Bu zaman axurun kandarında qan izlərinin qaldığı söylənirdi.
Axvax icmasında isə fərqli bir inanc mövcud olub. Rəvayətə görə, pəncərə altlığında uşağın ayaq izini görən ana vəfat etdikdən sonra cənnətə gedir.
Lənətlənən ovçu
Axvaxların Loloqonitl kəndində qeydə alınmış başqa bir əfsanə ovçunun Budalaallar tərəfindən lənətlənməsindən bəhs edir.
Rəvayətə görə, Ərəb adlı ovçu bir gün dişi vəhşi keçini öldürür. Lakin o, həmin keçinin görünməz bir Budalaal qadın tərəfindən sağılmasından xəbərsiz olur.
Bunu öyrənən qadın ovçunu lənətləyir və onun yalnız bir oğul sahibi olmasını arzulayır. Əfsanəyə görə, həmin hadisədən sonra Ərəbin nəslindən gələn bütün kişilərin yalnız bir oğlu olur.
Eyni kənddə Osman adlı başqa bir ovçunun da Budalaallarla bağlı qeyri-adi hadisə yaşadığı söylənilir. Bir gün o, dağlardan “Heyvanlarımızı rahat buraxın!” deyə qışqıran səslər eşidir.
Bu rəvayətlərdə ovçuluq sadəcə qida əldə etmək vasitəsi kimi deyil, müəyyən mənəvi qaydalara tabe olan fəaliyyət kimi təqdim olunur. Təbiətin sahiblərinə hörmət etməmək isə insanın və onun nəslinin cəzalandırılması ilə nəticələnə bilərdi.
Xanların mənşəyi, mahnılar və ədəbi irs
Avar xanlarının mənşəyi ilə bağlı da maraqlı əfsanələr mövcuddur. Rəvayətə görə, Avar dövlətinin başında duran hakim ailənin şəcərəsi hətta qədim Misir fironlarına qədər gedib çıxırdı.
Avar xalqının şifahi yaradıcılığında tarixi hadisələrə həsr olunmuş epik mahnılar və balladalar xüsusi yer tutur.
“Dünya Mədəniyyətləri Ensiklopediyası”nda 1747-ci ildə Nadir şahın ordusunun məğlubiyyətinə həsr olunmuş epik-tarixi mahnılar, eləcə də XIX əsrdə baş vermiş azadlıq müharibələrini əks etdirən mahnı silsiləsi qeyd olunur.
Avar folklorunun ən məşhur orta əsr balladaları arasında “Xoçbar” və “Kamalil Bəşir” xüsusi yer tutur.
Avar ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələri sırasında İnxodan Aliqaji, Çanka və Mahmud kimi şairlərin, satirik Qamzat Tsadasanın, eləcə də dünya şöhrətli şair Rəsul Qamzatovun adları çəkilir.
Rituallar və ənənələr
“Dünya Mədəniyyətləri Ensiklopediyası”nda avarların qədim mərasimləri arasında yaz gecə-gündüz bərabərliyi zamanı keçirilən Yeni il bayramı — ots bay xüsusi qeyd olunur.
“Öküz qoşqu kəməri” mənasını verən bu bayramın əsas xüsusiyyətlərindən biri atletik yarışların keçirilməsi idi. Mərasim həm mövsüm dəyişikliyini, həm də icmanın birliyini ifadə edirdi.
Dəfn mərasimlərində isə qadınların mau adlanan xüsusi ağılar oxuması ənənəsi mövcud olub. Bununla yanaşı, dəfn mərasimləri İslam qaydalarına uyğun həyata keçirilirdi.
Andalal bölgəsində yağış yağdırmaq üçün keçirilən mərasim də qeydə alınıb. Bu ritual zamanı kənd sakinləri qara qoyun qurban kəsir, ətini sümüklərindən ayrılanadək bişirirdilər. Daha sonra sındırılmamış sümüklər “ac Budalaallar üçün” torpağa basdırılırdı.
Bu mərasimdə qədim dağ ruhlarına dair inancların İslamdan sonrakı dini mühitdə də qorunub saxlanıldığı görünür.
Xalq təbabəti və sehrli inanclar
Avarların ənənəvi xalq təbabətində İslami biliklərlə qədim sehrli təsəvvürlər bir-birinə qarışmışdı.
Xalq təbibləri müalicə zamanı müxtəlif əşyalardan, muskalar və qoruyucu vasitələrdən istifadə edirdilər. Kənd mollaları isə müsəlman dünyasının xalq təbabəti kitablarından götürülmüş dualar və xüsusi mətnlər yazırdılar.
Bəzi yara mütəxəssisləri o qədər təcrübəli idilər ki, hətta trepanasiya — kəllə sümüyündə cərrahi yolla dəlik açılması əməliyyatını da həyata keçirə bilirdilər.
Soqratl kəndində yaşayan Alibutayevlər ailəsi isə on yeddi nəsil boyunca şəfaçılıqla məşğul olması ilə tanınırdı.
Avar evləri və dağ kəndlərinin quruluşu
Avarların ənənəvi dağ kəndləri özünəməxsus memarlıq quruluşu ilə seçilirdi. “Dünya Mədəniyyətləri Ensiklopediyası”nda istinad edilən memarların təsvirinə görə, bu kəndlərdə evlər o qədər sıx tikilirdi ki, bəzən bütöv bir məhəllə, hətta kənd vahid və fasiləsiz tikili kompleksi təsiri bağışlayırdı.
Hər məhəllənin öz toplantı yeri — godekanı və ibadət məkanı olurdu.
Gidatl vadisindəki qala tipli evlər xüsusilə diqqət çəkirdi. Bu evlərin geniş salonlarının mərkəzində tlolbol xubi adlanan oyma sütun yerləşirdi. Bu ifadə “qohumluq sütunu” mənasını verirdi.
Palıd ağacını xatırladan sütun müxtəlif naxışlar və günəş rəmzləri ilə bəzədilir, müqəddəs hesab olunurdu. Onun qarşısında isə daim yanan ocaq yerləşirdi.
Mənbədə bu cür salonlara və mərkəzi sütunlara malik evlərin XIX əsrin 60-cı illərinədək mövcud olduğu bildirilir.
Tarix, dövlətçilik və hüquq sistemi
Qafqaz avarları haqqında ilk məlumatlar qədim müəlliflərin əsərlərində rast gəlinir. Həmin mənbələrdə Qafqaz Albaniyasının tayfa birliklərindən biri olan leqlərin adı çəkilir.
Sasani imperiyasının Qafqaz Albaniyasını fəth etməsindən sonra dağlıq ərazilərdə mərkəzi Xunzax olan Sarir adlı siyasi qurumun yarandığı bildirilir. Avar xanları 1834-cü ilədək Xunzaxda hakimiyyətdə olmuşdular.
Avar xanlığı XVIII əsrdə ən qüdrətli dövrünü yaşayıb. 1747-ci ildə Dağıstanın dağlıq bölgələrinin qüvvələri Avarıstanda Nadir şahın ordusunu məğlub edib.
1817–1864-cü illərdə baş vermiş Qafqaz müharibəsi zamanı Rusiya imperiyasına qarşı avar müqavimətinin son 25 ilinə Gimri kəndindən olan İmam Şamil rəhbərlik edib. O, Avarıstan və Çeçenistan ərazilərini əhatə edən imamlıq dövləti yaradıb.
1859-cu ildə Gunibin süqutundan və Şamilin əsir götürülməsindən sonra Rusiya imperiyası Avarıstanı ilhaq edib.
1944-cü ildə isə avarların bir hissəsi Qafqazın digər müsəlman xalqları ilə birlikdə sürgünə məruz qalıb.
Avar cəmiyyəti uzun müddət yerli icmaların özünüidarəetmə sistemi əsasında fəaliyyət göstərib. XIX əsrə qədər əsas idarəçilik forması aristokratik və demokratik prinsiplərin birləşməsinə əsaslanırdı. Yerli ağsaqqallar şuraları qaydalar müəyyənləşdirir, mühüm qərarlar qəbul edir və hərbi rəhbərləri seçirdilər.
Məhkəmə sistemi də iki əsas hüquq ənənəsinə söykənirdi. Ənənəvi hüquq — adat qaydaları əsasında fəaliyyət göstərən məhkəmələrlə yanaşı, Quranın hökmlərinə əsaslanan şəriət məhkəmələri də mövcud idi.
Köhnə hüquq sistemində pul cəriməsi, sürgün və qan davası kimi cəza formalarından istifadə olunurdu.
Avar əlifbasının tarixi
Avar yazı sistemi tarix boyu bir neçə dəfə dəyişib.
XIII əsrə aid mətnlərdə gürcü əlifbasından istifadə olunduğu məlumdur. XVI əsrdən etibarən isə ərəb dili bölgədə əsas yazı və savad dili kimi yayılmağa başlayıb.
XVIII əsrdə Xunzaxdan olan din xadimi və alim Dibir Qadı ərəb əlifbası əsasında avar dili üçün xüsusi yazı sistemi hazırlayıb.
1928-ci ildə latın qrafikalı əlifbaya keçilib. Lakin 1938-ci ildən etibarən kiril qrafikası əsasında yazı sistemi tətbiq olunub.
Sənətkarlıq və ənənəvi təsərrüfat
Avarıstan Qafqazda qədim terraslı əkinçilik ənənələrinin geniş yayıldığı bölgələrdən biridir. Ənənəvi təsərrüfat sistemi əkinçilik, heyvandarlıq, ev sənətkarlığı və ticarətin birləşməsinə əsaslanırdı.
Dağ yamaclarında salınmış terraslarda əkin aparılır, yüksək dağ otlaqlarında isə qoyun sürüləri saxlanılırdı.
Avar kəndləri müxtəlif sənətkarlıq sahələri üzrə də ixtisaslaşmışdı. Soqratl və Teletl kəndlərinin daş ustaları yüksək keyfiyyətli tikililər inşa etmələri ilə tanınırdılar. Qotsatl və İçiçali kəndlərində bürünc relyeflərin hazırlanması inkişaf etmişdi. XIX əsrin ortalarından etibarən Untsuqul kəndi isə gümüş işləməli ağac məmulatları ilə məşhurlaşmışdı.
Qadın geyimlərinin mühüm elementi olan çuxht adlı baş örtükləri də xüsusi maraq doğurur. Onlar gümüş bəzəklərlə tamamlanırdı və bu bəzəklərin forması kənddən-kəndə dəyişirdi. Buna görə də qadının hansı icmadan olduğunu həm baş geyiminə, həm də danışıq tərzinə əsasən müəyyənləşdirmək mümkün idi.
Müasir dövrdə avar dili və mədəniyyəti
Bu gün avar dili Dağıstanın altı ədəbi dilindən biri və respublikanın rəsmi dillərindəndir. Müxtəlif mənbələrin məlumatına görə, dünyada bu dildə danışanların sayı təxminən 1,2 milyondur.
UNESCO avar dilini təhlükə qarşısında olan dillər sırasında təsnif edir.
“Dünya Mədəniyyətləri Ensiklopediyası”nda təqdim olunan məlumatların bir hissəsi yenidənqurma dövründə toplanıb. Buna görə də əhali statistikası və Sovet dövrünün sosial həyatı ilə bağlı bəzi məlumatlar artıq aktuallığını itirib.
William & Mary Universitetinin Dağıstan üzrə regional tədqiqatında qeyd olunur ki, bölgə xalqları arasında müasir milli şüurun formalaşmasında XIX əsrdə Rusiya imperiyasına qarşı müqavimət hərəkatının mühüm rolu olub. Bu prosesdə avarların görkəmli lideri İmam Şamil xüsusi yer tutur.
Dağıstanın kənd icmaları isə bu gün də özünəməxsus sosial quruluşlarını, adət-ənənələrini və mədəni irslərini qorumağa çalışırlar.
Avarların mifologiyası və etnoqrafik irsi göstərir ki, bu xalqın dünyagörüşü əsrlər boyu müxtəlif dini və mədəni təsirlərin qovuşmasında formalaşıb. Qədim dağ tanrıları, meşə ruhları, ovçuluqla bağlı qadağalar, xalq təbabəti və İslam ənənələri bir-birini tamamilə əvəz etməyib, əksinə, avarların kollektiv yaddaşında müxtəlif tarixi qatlar şəklində yaşamaqda davam edib.
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az
