1917-ci il noyabrın 2-də Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri lord Artur Ceyms Balfur sionizm hərəkatının tanınmış nümayəndələrindən biri, Britaniya yəhudi icmasının nüfuzlu siması lord Uolter Rotşildə məktub göndərdi.
Məktub Britaniya və İrlandiya Sionist Federasiyasına çatdırılmaq üçün hazırlanmışdı. Sənəddə Britaniya hökumətinin Fələstində yəhudi xalqı üçün milli ocaq yaradılması ideyasına dəstək verdiyi bəyan edilirdi.
Tarixə Balfur Bəyannaməsi adı ilə düşən bu məktubun mətni belə idi:
Xarici İşlər Nazirliyi, 2 noyabr 1917-ci il
Hörmətli lord Rotşild!
Zati-aliləri hökumətinin adından Sizə yəhudilərin sionist istəklərinə rəğbət ifadə edən, Nazirlər Kabinetinin müzakirəsinə təqdim olunmuş və onun tərəfindən təsdiqlənmiş aşağıdakı bəyannaməni çatdırmaq şərəfinə nail oluram:
«Zati-aliləri hökuməti Fələstində yəhudi xalqı üçün milli ocaq yaradılması məsələsinə rəğbətlə yanaşır və bu məqsədə nail olunmasına kömək etmək üçün bütün səylərini göstərəcək. Bununla yanaşı, aydın şəkildə başa düşülür ki, Fələstindəki mövcud qeyri-yəhudi icmalarının vətəndaş və dini hüquqlarına, eləcə də yəhudilərin hər hansı başqa ölkədə malik olduqları hüquqlara və siyasi statusa xələl gətirəcək heç bir addım atılmamalıdır».
Bu bəyannaməni Sionist Federasiyasının nəzərinə çatdırsanız, minnətdar olaram.
Hörmətlə,
Artur Ceyms Balfur
Britaniyanın Baş naziri Devid Lloyd Corcun sözlərinə görə, Balfur Bəyannaməsi sadəcə humanist niyyətlə verilmiş sənəd deyildi. Onun arxasında müharibə dövrünün siyasi və diplomatik hesablamaları dayanırdı. Lloyd Corcun yanaşmasına görə, sənəd dünya yəhudilərinin Müttəfiqlərin müharibədəki səylərinə dəstəyini qazanmaq məqsədi daşıyırdı.
Bəyannamənin qəbul edilməsinin mümkün siyasi və strateji səbəbləri arasında bir neçə mühüm amil göstərilir:
1. ABŞ-dakı yəhudi icmasının dəstəyini qazanmaq.
Britaniya rəhbərliyi Amerika yəhudilərinin ictimai və siyasi nüfuzundan istifadə edərək ABŞ hökumətinin Müttəfiqlərə dəstəyini gücləndirməyə çalışa bilərdi. Məqsədlərdən biri ABŞ-ın Birinci Dünya müharibəsində Antanta dövlətlərinin tərəfində iştirakını təşviq etmək idi.
2. Rusiya yəhudilərinin mövqeyinə təsir göstərmək.
Britaniya hökumətinin hesablamalarından biri də Rusiya yəhudi icmasının siyasi mövqeyinə təsir göstərmək, bolşevik ideyalarının yayılmasının qarşısını almaq və Rusiyanın müharibədən çıxmaq ehtimalını azaltmaq ola bilərdi.
3. Müharibədən sonra Fələstinə nəzarət etmək.
Balfur Bəyannaməsi Britaniyaya müharibədən sonrakı Yaxın Şərq nizamlanmasında əlavə siyasi və diplomatik üstünlük qazandıra bilərdi. Çünki bəyannamədən əvvəl Britaniya və Fransa arasında bağlanmış razılaşmaya əsasən, Mərkəzi Fələstin Britaniyanın birbaşa idarəçiliyinə deyil, beynəlxalq nəzarətə verilməli olan ərazi kimi nəzərdə tutulurdu.
Bəyannamədən İsrail dövlətinin yaranmasına gedən yol
Balfur Bəyannaməsi sonrakı illərdə Fələstinə yəhudi köçünün artmasına və sionist hərəkatının beynəlxalq siyasi mövqelərinin güclənməsinə mühüm təsir göstərdi.
1919–1921-ci illərdə Fələstinə 18 mindən çox yəhudi mühacir gəldi.
1918-ci ilin fevralında Fransa, həmin ilin mayın 9-da isə İtaliya bəyannaməyə dəstəyini ifadə etdi. Avqustun 31-də ABŞ Prezidenti Vudro Vilson da sənədi dəstəklədiyini bildirdi. 1922-ci il iyunun 30-da isə ABŞ Konqresi Balfur Bəyannaməsinin əsas prinsiplərini təsdiqlədi.
1920-ci il aprelin 24-də keçirilən San-Remo konfransında Müttəfiq dövlətlər Balfur Bəyannaməsini Fələstində müharibədən sonrakı siyasi nizamlanmanın əsaslarından biri kimi qəbul etdilər.
1922-ci il iyulun 24-də Millətlər Liqası Britaniyanın Fələstin üzərində mandatını təsdiqlədi. Balfur Bəyannaməsinin müddəaları da həmin mandat sənədinə daxil edildi.
1945-ci ildə Millətlər Liqasının fəaliyyətinə son qoyulub Birləşmiş Millətlər Təşkilatı yaradıldıqdan sonra mandat sisteminin hüquqi davamlılığı məsələsi BMT Nizamnaməsinin 80-ci maddəsində öz əksini tapdı. Bu maddə mandat əraziləri ilə bağlı mövcud hüquq və öhdəliklərin avtomatik olaraq aradan qalxmadığını nəzərdə tuturdu.
Beləliklə, Balfur Bəyannaməsinin siyasi və hüquqi təsirləri BMT-nin yaradılmasından sonra da davam etdi.
Tarixin diqqətçəkən təsadüfü
Balfur Bəyannaməsi ilə bağlı daha bir maraqlı məqam var. Sənədin mətbuatda yayımlandığı dövr Rusiyada Oktyabr inqilabının baş verdiyi günlərə təsadüf edirdi. Bəzi tarixi mənbələrdə bəyannamənin The Times qəzetində Oktyabr inqilabı ilə bağlı xəbərlərin dərc olunduğu eyni nömrədə yer aldığı bildirilir.
Bu gün İsrailin demək olar ki, hər şəhərində Artur Balfurun adını daşıyan küçələrə rast gəlmək mümkündür.
Cəmi bir məktubla ifadə olunan siyasi mövqe sonrakı onilliklərdə Yaxın Şərqin tarixini dəyişdirən proseslərin mühüm başlanğıc nöqtələrindən birinə çevrildi.
Bəzən tarix bir müharibə meydanında deyil, bir neçə cümlədən ibarət diplomatik məktubda yazılır. Balfur Bəyannaməsi bunun ən bariz nümunələrindən biridir.
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az